Os tres grandes do Rexurdimento: Rosalía, Pondal e Curros

Rosalía de Castro: Compromiso social e feminismo

Rosalía de Castro e o seu compromiso social: foi dotada dunha aguda sensibilidade perante a marxinación, a inxustiza e a opresión. Por iso a súa obra ten un forte compoñente social, como nos demostrou no prólogo de Follas Novas.

• a) A defensa da cultura e do idioma galego, da nosa maneira de ser colectiva fronte á visión de que o galego era sinónimo de atraso e ignorancia.
• b) A defensa de valores sociais e morais do pobo galego fronte aos novos da sociedade burguesa.
• c) A identificación cos problemas, sufrimentos e aspiracións das clases populares galegas.
• d) A denuncia das inxustizas, insultos e abusos contra Galiza e cos galegos (emigración).
• e) A reivindicación dos dereitos das mulleres.

O feminismo en Rosalía

Na segunda metade do século XIX, o feminismo irrompeu en todos lados con forza (debate). A figura feminista de Rosalía está presente en toda a obra (Lieders, La hija del mar, Flavio).

Obra literaria: Cantares Gallegos (1863)

Cantares Gallegos foi o primeiro libro publicado integramente en galego. Consta de 36 poemas, todos eles vinculados a unha cantiga popular que Rosalía reproduce e glosa con maior ou menor extensión. En algúns dos poemas, Rosalía é a protagonista pero en voz doutros personaxes. Vaise compoñendo unha especie de retablo do que era Galiza na época, dos seus costumes, crenzas, etc.

Cantares Gallegos é tanto un libro folclórico como un documento apoloxético e dignificador de Galiza, unha epopea popular escrita no preciso momento histórico en que o novo mundo burgués substituía á sociedade patriarcal precapitalista. Os 36 poemas van precedidos por un prólogo onde Rosalía pide perdón polos defectos do libro. Ten un triplo obxectivo:

• a) Reivindicar a validez e capacidade do noso idioma.
• b) Denunciar o maltrato e a marxinación que padece o noso país e o menosprezo e explotación de que son obxecto os seus habitantes (labregos, emigrantes e mulleres).
• c) Combater a falsa e negativa imaxe de Galiza que se tiña aínda nesa época.

A temática de Cantares Gallegos

• a) O Prólogo ("Has de cantar") e o Epílogo ("Eu cantar, cantar cantei"), como introdución e despedida.
• b) Poemas de temática folclórico-etnográfica: reflectir a idiosincrasia do pobo galego, o costumismo e o amor.
• c) Poemas de temática social e/ou patriótica: trata a penuria e marxinación dos galegos, a denuncia da emigración e a defensa de Galiza fronte a Castela.
• d) Poemas de temática intimista: vivencias e sentimentos persoais (saudade, lembranza do pasado, soidade, desgraza).

Follas Novas (1880)

Publicado en Madrid, pero a desgusto e obrigada polas editoriais. Consta dun prólogo en prosa e 137 poemas clasificados en cinco apartados: Vaguedás, ¡Do íntimo!, Varia, Da terra e As viúdas dos vivos e as viúdas dos mortos. Trátase dunha obra máis persoal e filosófica que Cantares, aínda que haxa poemas que pareza que o continúen. No prólogo non hai a mesma aspiración que en Cantares porque é máis escéptica e pesimista. Divídese en dous apartados:

• a) A lírica solitaria ou subxectiva (Vaguedás e Do íntimo): O primeiro fai de prólogo poético (20 poemas), reflexiona sobre a escrita feminista e sobre os trazos e contidos da súa propia obra, o seu estado anímico caracterizado polo desasosego, o pesimismo, a saudade, a melancolía e a intranquilidade. Ao final di que os seus versos non poden reflectir todos os seus sentimentos (prólogo: "pobres enxendros da miña tristura"). O segundo, con 36 poemas, exterioriza as súas particulares reflexións metafísicas, filosóficas e intimistas sobre a insolidariedade humana, etc.
• b) A lírica solidaria ou obxectiva (Da terra e As viúdas dos...): O primeiro conta con só 9 poemas e unha clara identificación co pobo galego (costumes, cultura, idioma). O segundo, con 31 poemas, céntrase no tema da emigración e nas causas que a provocan; faino sobre todo desde a solidariedade e admiración das mulleres galegas (viúdas). Como ponte entre ambos está Varia.

Conto gallego (1864)

Ambientado na aldea, dous amigos apostan sobre cal deles consegue conquistar a unha viúva o día do enterro do seu marido. Aínda que poida parecer que trata sobre a indefensa muller, é un relato claramente feminista.

Eduardo Pondal: O bardo e o celtismo

Obra: A súa primeira composición en galego foi A campana de Anllóns (1858), sobre un soldado galego prisioneiro que sente morriña das paisaxes bergantiñás. Logo, Pondal comeza a colaborar con revistas e xornais con poemas soltos. En 1877 aparece o libro Rumores de los pinos, con 21 poemas en total. No 1884 edita o opúsculo Gandreiras.

Queixumes dos pinos (1886)

Consta de 91 composicións, 89 delas en galego e 2 bilingües. O celtismo, o bardismo, a misoxinia e o helenismo son os compoñentes temáticos e ideolóxicos básicos. A temática da obra trata da evocación do pasado celta glorioso, a loita pola dignidade e a reivindicación do idioma.

Os Eoas

Trátase dun longo poema narrativo onde canta a fazaña de Cristovo Colón e dos mariñeiros galegos que presuntamente o acompañaron. Cántanse as fazañas dos eoas e dos lusíadas na conquista de novos territorios. A Pondal custoulle moito publicar esta obra por medo ao fracaso.

Principais liñas temáticas de Pondal

• Celtismo: Pondal cre que a base étnica do pobo galego é celta. Moitos poemas fan alusión, en ton épico, aos feitos e figuras dos heroes celtas. A propia Galiza pasa a ser denominada "fogar de Breogán", presentando o país como un pobo con historia propia e un pasado glorioso para motivar aos galegos a recuperar a súa autoestima.
• Bardismo: Os bardos eran sacerdotes-poetas-adiviños celtas que gardaban a sabedoría da tribo. Pondal trata de revelar aos galegos o seu pasado histórico, aínda que ser bardo resultaba unha tarefa ingrata, pois a figura aparece como un ser solitario.
• Iberismo: Nalgúns poemas soña coa futura unidade ibérica, con Galiza facendo o papel de ponte entre hispanos e lusitanos. O idioma galego serve para establecer un vínculo de unión con Portugal, idea que retomarían as Irmandades da Fala no século XX.
• Misoxinia e machismo: Manifesta un pensamento machista e misóxino (desprezo da muller); esta aparece como unha presa de caza e a relación amorosa preséntase como unha "conquista" con violencia.
• Helenismo ou Clasicismo: Admira profundamente o pasado de Esparta. O helenismo ponse de manifesto na mención de personaxes históricos e míticos da Grecia clásica. Como o poeta Tirteo, Pondal concibe a súa poesía como un himno para soerguer o ánimo dos galegos na loita.
• Misticismo panteísta: A natureza ocupa un papel moi relevante (ás veces personificada); as árbores, o vento e as aves poden falar e escoitar (¿Que din os rumorosos...?).

Lingua e estilo de Pondal

Esforzouse por crear un rexistro culto, refinado e literario para o idioma. O seu estilo é solemne, grave e sobrio, caracterizado por:

1. Uso abundantísimo de adxectivos correspondentes ás oposicións semánticas.
2. Uso constante de epítetos e de frases feitas.
3. Uso frecuente de elementos naturais como símbolos.
4. Abundante emprego de topónimos e de antropónimos de resonancias célticas e heroicas.
5. Presenza de cultismos do grego e do latín.

Manuel Curros Enríquez: O gran poeta cívico

Obra poética: Curros é a terceira gran figura do Rexurdimento literario. A súa actitude de compromiso con quen sufría os males do seu tempo convérteo no gran poeta cívico do XIX. Os ataques públicos e o procesamento por mor dos poemas de ton anticlerical en Aires da miña terra fixeron que a súa sona se espallase por toda Galiza, sendo o poeta máis coñecido popularmente, mesmo por riba de Rosalía.

Comezou co poema Cántiga (1869), seguido de Ben chegados (1873). A súa instalación plena no galego prodúcese en 1877. No Certame Literario de Ourense obtivo o primeiro premio con A Virxe do Cristal, Unha boda en Einibó e O gueiteiro. A súa consagración viría con Aires da miña terra (1880) e O divino sainete (1888).

Aires da miña terra (1880)

Poemas moi heteroxéneos (de 17 iniciais a 32 na terceira edición de 1886). Agrúpanse en:

• a) Poemas sociais ou cívicos: Defende o seu ideario progresista, democrático e galeguista, criticando os abusos de poder e a tiranía.
• b) Poemas intimistas e de circunstancias: Orixinados en acontecementos persoais ou familiares (Ben chegado, Ai, Na morte da miña nai).

O divino sainete (1888)

Longo poema satírico-burlesco que parodia a Divina Comedia de Dante. Curros pretendía:

• a) Facer unha crítica ás institucións de goberno, aos sectores reaccionarios e á Igrexa católica.
• b) Desenvolver unha defensa do Rexurdimento e da literatura galega autónoma.
• c) Satirizar inimigos persoais e ideolóxicos. O poema narra unha peregrinación a Roma con Manuel Añón, onde os vagóns representan os pecados capitais.

Liñas estéticas e ideolóxicas de Curros

• Progresismo: Defende as liberdades e os dereitos individuais fronte aos poderosos.
• Compromiso social: Misión ética de denunciar a inxustiza e ser a voz dos que non teñen voz.
• Anticlericalismo: Ataca a xerarquía eclesiástica por considerala imaxe da intolerancia e represora da liberdade de pensamento.

Curros experimentou unha evolución ideolóxica: de confiar no capitalismo para o progreso, pasou a combatelo ao ver que creaba novas desigualdades. De ver a emigración como solución, pasou a denunciala ao vivila en carne propia. Finalmente, sumouse ao rexionalismo galego, afirmando que "na unión dos bos galegos, está da Patria o porvir".