A Literatura Medieval Galego-Portuguesa: Unha Introdución Completa

1. A Sociedade Medieval

Contexto Histórico

A época medieval abrangue desde o século VII. A sociedade estaba organizada segundo o feudalismo, un réxime económico, social e político que regulaba as relacións de poder entre señores e vasalos.

Estamentos Sociais

• Nobreza: Señorial e eclesiástica. Este grupo tiña un grande poder, xa que na sociedade feudal todo xiraba ao redor da relixión. Os mosteiros tiñan unha grande importancia. Era un grupo social reducido que exercía o control sobre case todo o territorio e recibía beneficios.
• Campesiños: Clase social ampla (90% da poboación). Soportaban fortes cargas económicas.
• Burguesía: Artesáns e comerciantes. Vivían en núcleos urbanos.

A relación nobreza-campesiñado baseábase no foro.

2. A Lingua na Idade Media

Gallaecia

A Gallaecia era a antiga provincia romana (Galicia e norte de Portugal). A lingua utilizada era o galego-portugués. O latín (lingua de escrita) caeu en desuso, e o galego-portugués (lingua romance) utilizouse en documentos xurídicos e administrativos.

A partir do século XIV sepáranse as dúas linguas: galego e portugués.

3. A Literatura Medieval

Conxunto de textos producidos desde fins do século XII ata mediados do XIV (prosa e verso). É fundamental a lírica medieval galego-portuguesa, formada por textos profanos e textos relixiosos.

A lírica medieval pode considerarse unha actividade cultural que desenvolveron as clases altas naquela época, xunto con outras actividades (caza, xogos...).

4. A Poesía Lírica Galego-Portuguesa e o Lirismo Provenzal

En Galicia existiu un tipo de cancións populares de carácter ritual, de tradición oral.

O principal motivo do nacemento da literatura galega é a chegada do lirismo provenzal.

Os trobadores galegos imitan unha moda literaria que vén da Provenza e que se deu a coñecer fundamentalmente a través do Camiño de Santiago.

O repertorio literario dos nosos trobadores estaba formado por:

• Cantigas procedentes da lírica tradicional oral.
• Cantigas procedentes da lírica provenzal.

O Lirismo Provenzal

O xénero da lírica provenzal é a canción, xénero propio do amor cortés que floreceu en Francia a partir do século XI.

Características do Amor Cortés

• Submisión do namorado á dama.
• A amada é perfecta física e moralmente.
• O amor é un estado de graza que ennobrece a quen o practica.
• Os namorados son aristócratas.
• O namorado debe pasar unha serie de estados para alcanzar á dama.
• Amor adúltero.
• O trobador debe gardar discreción e mostrar xenerosidade.

5. Cronoloxía

Literatura medieval: Séculos XII ao XV.

Etapas

• Primitiva: Século XII - principios do XIII.
• Esplendor: Século XIII - primeira metade do XIV.
• Decadencia: Segunda metade do XIV e o século XV.

Escola galego-castelá. Escola galego-portuguesa.

6. Os Poetas

• Trobador: Pertence á nobreza. Compón e ás veces interpreta.
• Segrel: Clase media. Compón, interpreta e cobra pola interpretación.
• Xograr: Clase baixa. Non compón, pero interpreta.
• Soldadeiras: Bailarinas, cantoras e prostitutas.
• Menestrel: Instrumentistas.

7. Textos Conservados

• Tres coleccións (Cancioneiros): Cancioneiro da Ajuda, Cancioneiro da Vaticana, Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa.
• Pergamiños: Vindel, Sharrer.

8. Xéneros Literarios

• Composicións profanas: Cantigas de amigo (orixe tradicional), cantigas de amor (orixe provenzal), cantigas de escarnio e maldicir.
• Composicións relixiosas: Cantigas de Santa María.

9. Cantigas de Amigo

Características

• Posta en boca dunha muller nova e namorada -a amiga- para expresar os seus sentimentos cara ao seu namorado -o amigo-, case sempre ausente.
• Os protagonistas viven unha relación amorosa: amor feliz e satisfeito, amor infeliz e insatisfeito ou dificultades respecto á relación.
• Estado emocional da namorada: feliz porque chega o amigo, resentida ou vingativa porque se mostra ausente ou indiferente.
• Palabra clave: amigo (amado).
• Outros protagonistas: a nai, irmá, amigas...
• Alusión á paisaxe. Os elementos da natureza (auga, cervo, fonte) son confidentes do amor e símbolos do mesmo, e con frecuencia presentan connotación erótica.

Forma

• Paralelismo: A B refrán - A' B' refrán.
• Leixaprén: A B refrán - A' B' refrán - B C' refrán - B' C' refrán.
• Algunhas cantigas seguen o procedemento da cantiga de amor.

Variedades

• Bailadas (incitación ao baile).
• Mariñas ou barcarolas (presenza do mar).
• Cantigas de romaría (ambiente das festas campestres a carón da ermida).
• Albas (separación dos amantes ao amencer).

10. Cantiga de Amor

Características

• Orixe: canción provenzal.
• Posta en boca dun home que expresa en primeira persoa os seus sentimentos ante a dama da que está namorado.
• Palabra clave: senhor (dama).
• A dama é unha muller solteira e nobre. O poeta debe gardar mesura. É idealizada, intangible e perfecta física e moralmente. O trobador débese á submisión ou vasalaxe.
• Trátase dun amor platónico e frustración amorosa porque é un amor non correspondido.
• Consecuencia da situación: o sufrimento. É frecuente o tópico da morte por amor ou o poeta pode chegar a enlouquecer.
• Destinatarios: directamente á senhor, indirectamente aos amigos, Deus ou Amor personificado.

Forma

• De refrán e mestria.
• Algúns recursos: cobras unisonantes, singulares, dobres, alternas, finda e paralelismo.

11. Cantiga de Escarnio

Características

• Orixe: sirventés provenzal.
• Valor: sociolóxico (representa distintos estamentos sociais), histórico (presenta acontecementos da época), lingüístico (reflicte a fala do pobo).
• Clasificación: escarnio (non indica directamente o destinatario, emprega a diloxía), maldicir (o escarnio ou destinatario non ofrece dúbida).
• Temática: sátira de clases sociais, sátira sobre a decadencia dos infanzóns, sátira xograresca, de vicios, costumes, defectos físicos, cantigas que versan sobre o sexo.
• Recursos: o equívoco, a ironía e a parodia.

Cobras (estrofa)

• Singulares: cambio de rima nunha estrofa a outra.
• Unisonante: todas as estrofas teñen a mesma rima.
• Alterna: as estrofas pares repiten a mesma rima.
• Dobres: repítese a rima de dúas en dúas estrofas.
• Finda: un ou máis versos que aparecen ao final da composición como modo de conclusión.
• Dobre: repetición da mesma palabra e no mesmo lugar dentro da estrofa.
• Palabra aguda: rima masculina.
• Palabra grave: rima feminina.