Guía rápida de acentuación e conceptos clave de lingua galega

Acentuación en Galego

Sílabas e Clasificación

• División silábica: Separar a palabra en sílabas.
• Sílaba tónica: Identificar a sílaba con maior intensidade.
• Clasificación:
  • Agudas: Acentuadas na última sílaba.
  • Graves: Acentuadas na penúltima sílaba.
  • Esdrúxulas: Acentuadas na antepenúltima sílaba.

Ditongos e Hiatos

• Ditongos: Dúas vogais na mesma sílaba (non poden ser dúas vogais abertas). Clasifícanse en:
  • Decrecentes: vogal aberta + vogal pechada (Ex: pai).
  • Crecentes: vogal pechada + vogal aberta (Ex: ciencia).
  • Homoxéneos: vogal pechada + vogal pechada (Ex: miúdo).
• Hiatos: Dúas vogais contiguas en sílabas diferentes (Ex: sa-í-da).

Regras Xerais de Acentuación

• Agudas: Acentúanse (na vogal tónica) cando rematan en vogal, n ou s. Excepción: non se acentúan os ditongos decrecentes ou homoxéneos rematados en vogal, n ou s (Ex: correu, cans).
• Graves: Acentúanse cando rematan en consoante distinta de n ou s (Ex: móbil, fácil).
• Esdrúxulas: Acentúanse sempre (Ex: médico, público).
• Hiatos: Acentúase a vogal tónica pechada (i, u) se forma hiato cunha vogal aberta (a, e, o) (Ex: saía, miúdo).
• Monosílabos: Non se acentúan nunca. Excepción: til diacrítico para diferenciar palabras (Ex: é (verbo) / e (conxunción), dá (verbo) / da (contracción)).

O Texto Argumentativo

Elementos Clave

• Tese: Opinión subxectiva que se defende (Ex: Eu creo que...).
• Argumentos: Razoamentos para defender a tese. Poden ser subxectivos e incluír preguntas retóricas.

Estrutura e Formato

• Extensión: Aproximadamente 20 liñas.
• Tempo estimado: 15-20 minutos.
• Estrutura: Introdución, desenvolvemento (poucos parágrafos) e conclusión.
• Estilo: Uso de conectores, texto fluído e rexistro formal.

Morfoloxía Galega

O Morfema

Morfema: É a unidade mínima da palabra con significado.

Tipos de Morfemas

• Lexemas (Raíz): Parte fundamental que achega o significado léxico.
• Morfemas Gramaticais:
  • Flexivos: Indican xénero, número, persoa, modo, tempo, etc.
  • Derivativos: Forman palabras novas (prefixos e sufixos).
• Morfemas Alterativos (Apreciativos): Engaden matices de tamaño ou afectividade (diminutivos, aumentativos, despectivos).

Clasificación de Palabras

• Simples: 1 lexema + (opcionalmente) morfemas flexivos ou alterativos.
• Derivadas: 1 lexema + morfema(s) derivativo(s).
• Compostas: Máis de 1 lexema.
• Parasintéticas: Formadas por prefixación e sufixación simultáneas (prefixo + lexema + sufixo), de modo que a palabra non existe só co prefixo ou só co sufixo.

Análise Morfolóxica

Consiste en segmentar a palabra en monemas (lexemas e morfemas), indicar o tipo de cada un e o seu significado.

Sintaxe: Os Sintagmas

• Sintagma Nominal (SN): Estrutura: [Determinante (Det)] + Núcleo (N) + [Modificador (Mod)].
• Sintagma Preposicional (SPrep): Estrutura: Enlace (Preposición) + Termo (SN, SAdv, SAdx...).
• Sintagma Adverbial (SAdv): Estrutura: [Modificador (Mod)] + Núcleo (Adverbio) + [Modificador (Mod)].
• Sintagma Adxectival (SAdx): Estrutura: [Modificador (Mod)] + Núcleo (Adxectivo) + [Modificador (Mod)].

Conceptos de Sociolingüística

Tipos de Linguas e Falantes

• Lingua inicial / materna / primeira: Lingua na que se empeza a falar.
• Lingua propia:
  • Individual: Lingua coa que unha persoa se sente máis cómoda ou identificada.
  • Social/Territorial: Lingua histórica dun territorio (en Galicia, o galego).
• Lingua habitual: Lingua que se usa acotío; pode variar segundo o contexto ou o interlocutor.
• Lingua minoritaria: Lingua falada por un grupo reducido de persoas nun territorio onde outra lingua é maioritaria.
• Lingua maioritaria: Lingua falada pola maioría da poboación nun territorio.
• Lingua minorizada: Lingua con pouco prestixio social e cuxos usos están restrinxidos, independentemente do número de falantes.
• Lingua oficial: Lingua recoñecida pola lei nun determinado territorio.
• Lingua cooficial: Situación na que hai máis dunha lingua oficial nun territorio.

Situacións de Contacto Lingüístico

• Competencia lingüística: Dominio que se ten dun idioma. Pode ser oral (falar e escoitar) ou escrita (escribir e ler).
• Bilingüismo: Uso de dúas linguas nunha comunidade ou por un individuo, idealmente convivindo en igualdade.
• Diglosia: Uso de dúas linguas nunha comunidade en situación de desigualdade. Unha lingua (hexemónica ou A) úsase para funcións prestixiosas e formais, e a outra (minorizada ou B) para funcións informais e familiares.
• Conflito lingüístico: Tensión ou choque entre dúas linguas nun mesmo territorio, xeralmente cando unha (a hexemónica) tenta expandirse a costa da outra (a minorizada), que pode estar en proceso de recuperación ou resistencia.

Procesos Lingüísticos Sociais

• Substitución lingüística: Proceso polo cal, nunha situación de diglosia, a lingua hexemónica vai gañando terreo e ámbitos de uso á lingua minorizada, podendo levala á súa desaparición.
• Normalización lingüística: Proceso planificado para que unha lingua minorizada recupere os seus ámbitos de uso e funcións sociais, buscando a igualdade coa lingua hexemónica.
• Prexuízo lingüístico: Xuízo de valor negativo (sen base real) que se aplica sobre unha lingua ou os seus falantes, a miúdo destinado á discriminación. Afecta especialmente ás linguas minorizadas en situación de diglosia.
• Autoodio: Asunción, por parte dos falantes dunha lingua minorizada, dos prexuízos negativos sobre a súa propia lingua, considerándoa inferior.
• Actitude lingüística: Valoración (positiva ou negativa) que un individuo ou grupo fai dunha lingua.

Norma e Variedade Lingüística

• Ámbito de uso: Contextos, situacións ou funcións sociais onde se emprega unha lingua.
• Familia lingüística: Grupo de linguas que proveñen dunha lingua nai común (protolingua) e comparten características gramaticais e léxicas.
• Lingua románica: Lingua que provén do latín vulgar (Ex: galego, portugués, castelán, catalán, francés, italiano, romanés...).
• Lingua universal: Lingua hipotética única que sería falada por toda a humanidade.
• Lingua escrita: Lingua que posúe un sistema de normas ortográficas e gramaticais para a súa representación escrita.
• Lingua de cultura: Lingua utilizada na produción literaria, científica e académica, no ámbito escrito formal, e que serve como vehículo para acceder ao coñecemento, gozando de gran prestixio social.
• Normativización: Proceso de fixación dunhas normas (ortográficas, gramaticais, léxicas) para unha lingua, co obxectivo de dotala dun estándar. En Galicia, a institución responsable é a Real Academia Galega (RAG). Nota histórica: A normativa galega actual buscou unha síntese de trazos de diferentes variedades dialectais.
• Variedade estándar: Variedade lingüística común, neutra e supradialectal, que serve como modelo de referencia para todos os falantes dunha lingua. É imprescindible para que unha lingua estea normalizada e poida usarse en todos os ámbitos formais.
• Desviacións da norma: Formas lingüísticas que non coinciden coa variedade estándar. Tipos principais:
  • Arcaísmos: Palabras ou expresións antigas, desaparecidas na fala actual pero ás veces recuperadas pola vía culta.
  • Vulgarismos: Formas consideradas non estándar, propias dun rexistro moi informal ou descoidado.
  • Dialectalismos: Trazos fonéticos, morfolóxicos, sintácticos ou léxicos propios dunha variedade xeográfica (dialecto) concreta.
• Interferencias lingüísticas: Influencias (xeralmente consideradas negativas desde a perspectiva da norma) doutras linguas sobre unha lingua dada, que levan á substitución de formas propias por formas alleas. Exemplos comúns en galego:
  • Castelanismos: Elementos procedentes do castelán.
  • Anglicismos: Elementos procedentes do inglés.
  • Hiperenxebrismos (ou hipergaleguismos): Formas creadas artificialmente, moitas veces incorrectas, coa intención de diferenciar o galego doutro idioma (especialmente do castelán), por medo a usar un castelanismo.