Guía Completa dos Pronomes Galegos: Tónicos, Átonos e Colocación

Pronomes Tónicos en Galego: Usos e Particularidades

Os pronomes tónicos son aqueles que poden aparecer sós ou precedidos de preposición. En galego, inclúen:

• Primeira persoa: eu, min, comigo
• Segunda persoa: ti, contigo
• Terceira e sexta persoas: el(es), ela(s); si, consigo
• Cuarta persoa: nós, nosoutros(as), connosco
• Quinta persoa: vós, vosoutros(as), convosco

Para a cortesía, emprégase vostede(s).

Regras e Observacións sobre os Pronomes Tónicos

• Uso de min: Emprégase despois de preposición e das conxuncións ca e coma.

• Comparacións: Nas comparacións, ca e coma van ante os pronomes.

• O pronome el: Non leva tilde. Pode ter usos especiais como:

  • Reforzo interrogativo: E el que lle pasou ao gato?
  • Suxeito de verbos impersoais: El hai moito que pasou iso.
  • Reforzo da narración: El era unha muller... el era unha nena...

• O pronome reflexivo si: O si das terceira e sexta persoas é reflexivo. Por exemplo: Mercouno para el (para outro ou para si mesmo) fronte a Mercouno para si (para si mesmo).

• Contraccións: El(es) e ela(s) contraen coas preposicións en e de (ex: nela, dela, del, nel).

• Tilde en nós e vós: Levan tilde para diferencialas das formas átonas: Nós nos preocupamos por vós.

• Nosoutros(as) e vosoutros(as): Son plurais excluíntes que concorren con vós e nós. Refírense a un grupo pechado e ben delimitado. Ex: Nosoutros somos 4 e vosoutros sodes 3. / Somos todos do mesmo concello, pero nosoutros somos de Lira.

• Formas ligadas coa preposición con:

  • Comigo perde o 'n'.
  • Consigo é reflexiva (ex: Levou a familia consigo).
  • Connosco e convosco son preferibles a con nós e con vós.

• Uso de vostede(s): Leva o verbo en terceira persoa. Na nosa bisbarra, a forma de cortesía é vós e o verbo en quinta persoa.

• O pronome elo: É case inexistente, só queda nalgunhas expresións como estar a elo ou andar a elo.

Pronomes Átonos en Galego: Formas e Variantes

Os pronomes átonos son aqueles que non teñen acento propio e se apoian no verbo. As súas formas son:

• 1ª persoa: me
• 2ª persoa: te, che
• 3ª e 6ª persoas: o(s), a(s); lo(s), la(s); no(s), na(s); lle(s), se
• 4ª persoa: nos
• 5ª persoa: vos

Particularidades dos Pronomes Átonos

• Te (CD) e che (CI): Os cheístas usan che para ambas funcións, agás para a reflexiva. Os teístas nunca usan che. Para resolver dúbidas, faise un paralelismo coa terceira persoa: Se a el vino, a ti vinte / Se a el vinlle, a ti vinche.

• Variantes alomórficas das 3ª e 6ª persoas:

  • Lo/la(s): Empréganse tras as formas verbais rematadas en -l e -r (ex: lavalo) e tras o interrogativo u (ex: O xabón, ulo?).
  • No/na(s): Empréganse tras as formas verbais rematadas en ditongo (ex: lavouno, laveinas).

• O pronome lle(s): Perdeuse nunha boa parte de Galicia a forma lles. Ex: Merqueille a roupa (fronte a merqueilla) / Merqueilles a roupa (fronte a merqueillela).

Colocación do Pronome Átono en Galego

A colocación do pronome átono respecto ao verbo pode ser posposta (enclise) ou anteposta (proclise).

Enclise: Pronome Posposto ao Verbo

Como regra xeral, o pronome átono aparece posposto ao verbo (enclítico) nas oracións simples, na principal dunha subordinada e nas coordinadas (compórtanse coma simples, agás as disxuntivas: O tomas ou o deixas?). Ex: Véxote feliz, dime que me queres.

Proclise: Pronome Anteposto ao Verbo

O pronome átono nunca vai en posición inicial absoluta (incorrecto: Me dixo que...).

Determinados elementos (indefinidos, adverbios) e circunstancias como a entoación ou a negación poden causar a proclise do pronome:

• Enunciados negativos: Ex: Non me gusta.

• Oracións interrogativas e exclamativas: Introducidas por pronomes ou adverbios interrogativos e exclamativos. Ex: Que che pasou? / Como se chama!

• Oracións subordinadas: Xeralmente vai anteposto. Ex: Se che gusta, dillo / Prefiro que o teñas ti. Porén, hai excepcións:

  • Se a subordinada aparece afastada da principal: Díxome que, se lle compraba unha gravata bonita, poñeríaa / Díxome que a poñería.
  • Nas subordinadas causais introducidas por pois: Vai frío, pois abrígate.

• Oracións desiderativas: Encabezadas polo suxeito. Ex: Deus cho pague.

• Con algúns adverbios: Ex: Xa se presentou, mesmo vos alporizades, aínda lle chegou hoxe, axiña cho devolvo, aquí cho deixo, igual te chamo hoxe, seica o coñece, disque morreu, só o sabe ela, velaquí está, ben me gusta.

  • Pero non con outros: Hoxe fareino, onte atopeina...
  • E con algúns adverbios, a colocación depende do significado: Así che é (desa maneira) // Así éche máis fácil (a maneira indicada).

• Adverbios en -mente: Provocan a proclise cando van integrados no predicado, pero non cando funcionan como un inciso. Ex: Probablemente te equivoques // Definitivamente equivócaste.

• Con algúns indefinidos: Ex: Algo lle dixo, todos llo negan, calquera o sabe, abondo te avisei.

• Enunciados con entoación enfática: Pode aparecer antes do verbo. Ex: Cen veces cho dixen!