Etika, askatasuna eta determinismoaren laburpena

Etika

Etika.

• Izaerarekin zerikusia du.
• Moralari buruzko hausnarketa filosofikoa da.
• Etorkizunera begiratuta, teoria etiko desberdinak daude:

Intelektualismo morala

(K.a. V. edo IV. mendean, Atenasen). Sofistak —Atenasen botere eta kultur askoko pertsonak— eta Sokratesen arteko eztabaida izugarria izan zen.

• Sokratesek etikari buruz hau esaten zuen: jakintzak emango dit zer dagoen ondo eta zer dagoen gaizki.
  • Ongia jakiteak ongi egitera eramaten nau.
• Sofisten ustez ez dago onik edo txarrik.
  • Ongia erlatiboa da.

Eudemonismoa

• Eudaimonia hitza = zoriontasuna.
• Aristotelesek uste zuen gizakion ekintza guztiak zoriontasuna zutela helburu.
• Zoriontasunak balore moralak bideratuko lituzke (honetarako arrazoia erabili).
• Historian zehar modu desberdinak izan ditu (adibidez: Agustin).

Hedonismoa

Epikuro izan zen teoria hau lehenik garatzen.

• Plazer indibidualak ematen duena ondo dago.
• Plazerra ataraxia (minik ez izatea) lortzearekin lotuta dago.
• Epikurok desirak hiru motatan sailkatzen zituen:
  • Berezkoak eta beharrezkoak.
    • Adib.: bizirik mantentzen gaituztenak — jatea, edatea, lo egitea.
    • Neurriz bizitzea eta ataraxia (minik gabe bizitzea) lortzea gakoa da.
  • Berezkoak baina ez beharrezkoak.
    • Adib.: ura daukan zerbait edatea, baina zuzenean ura ez dena; fruta, etab.
    • Elikatzearen kasuan: behar dudana jatea modu desberdinetan.
    • Lo egiteko: ohe eroso batean lo egin daiteke edo lurrean.
  • Ez berezkoak eta ez beharrezkoak.
    • Adib.: luxuak (Netflix…)
    • Honek asebetetze faltaren sentsazioa ekar dezake.

Estoizismoa

Zenon eta Seneka bezalakoen artean garatu zen.

• Helburua: apatheia (sentimenduak kontrolatuta izatea); sentimenduak eta emozioak kontrolpean izatea.
• Uste zuten sentimenduek ez dutela morala zuzentzen; zorabiatu egiten gaituztela zioten.

Askatasuna

Askatasuna.

• Guk sortutako kontzeptua.
• Bi zentzu izan ditzake:

Kanpo-askatasuna

Gizartean dauden askatasunak (eskubideak).

• Askatasun sozialak: aldarrikapenak eta legeak izan daitezke.

Barne-askatasuna (liberum arbitrium)

Aukeramena = aukeratzeko ahalmena; honekin sinisteak justizia aplikatzera bideratzen du.

• Bi ikuspuntu daude.

Determinismoa

Determinismoa: uste dutenek ez dugula aukeratzeko ahalmenaren askatasunik; barne-askatasuna ez dagoela pentsatzen dute, hau da, aukeratzeko ahalmenik ez dugula. Kausalismoarekin lotuta dago. Gure ekintzak bideratuak daude kausa desberdinengatik.

• Giza ekintzak eta naturako fenomenoak berdinak direla esaten dute.

Determinismo motak

• Determinismo fisikoa (Laplace): lege fisikoek dena determinatzen dute. Unibertsoa makina bezalakoa zela pentsatzen zuten; mekanizismoan sinesten zuten.
• Determinismo genetikoa (Richard Dawkins): gertatzen den guztia genetikoki bideratua dago; informazio genetikoak jarrera eta portaera ere determinatzen dituela pentsatzen dute.
• Inguruaren determinismoa: hezkuntzari buruzko determinismoa — edozein giza ekintzan inguru faktore (ekonomikoak, sozialak, hezkuntzakoak, kulturalak…) batzuk daudela uste da.
  • Gure inguruan dauden ezaugarri eta baldintzek bideratzen dituzte gure jokaerak (hezkuntza, gizarte-maila, ekonomia, kultura, ...).
• Determinismo psikologikoa / konduktismoa: horrek pentsatzen du ingurua aldatuz gero ekintza guztiak kontrola daitezkeela; psikologiaren atal garrantzitsu batek dauka eragina (Konduktismoa — Pavlov eta Skinner).
  • Metodo ludikoa.
• Determinismo ekonomikoa (Marx): aurrekoarekin lotuta, inguruaren determinismotik dator; gure izaera eta portaera ekonomiek bideratzen dituzte (produkzio moduak, dirua, finantza-sistema...). Marxek uste zuen azpiegitura (ekonomia) beti zegoela eta superegiturak (politika, etab.) horren gainean eraikitzen zirela.
• Determinismo teologikoa: dena jainko batek erabaki du; beraz, dena aurretik idatzita legoke.
  • Erabaki zuzena jainkoaren erabakia da.
  • Erreforma protestantea (Lutero) horren adibide historikoetako bat izan daiteke.
  • Patuan sinesten dutenak ere hemen sartzen dira: antzina Grezian patuan sinesten zen, eta orakuluak gertakizunak aurresaten zituen.

Indeterminismoa (aukeramena bai)

Indeterminismoak diote gure aukera guztiek baldintza batzuk dituztela, baina aukeratzeko aukera badagoela.

• Descartes: askatasuna nabaria da; ebidentzia bat dela esaten zuen.
• Kant: askatasuna justizia lortzeko behar bat dela esaten zuen.
• Heisenberg: normalean unibertsoan zergatiak daude; baina baita ere ate bat irekiko diogu zoriari/ausartzeari.

Erantzukizuna

Erantzukizuna (aukeramena badago).

Ekintza baten erantzule izateko kontuan hartu beharraz:

• Ekintza askatasunez egin duela onartu behar du; hau da, beste aukera bat zuela onartu behar du.
• Ekintza horren arduradun sentitzea behar du.
• Ekintza horren ondorioak onartu behar ditu:
  • Ondorio onak edo txarrak izan daitezke.