Elikagaien mantenugaiak, zentzumenak, aparatu motorra eta ugalketa: Biologiaren oinarriak

gaia: Mantenugaiak eta elikagaiak

Mantenugaiak elikagaien osagai kimikoak dira. Hiru funtzio nagusi dituzte: energetikoa, egituraila eta erregulatzailea.

Mantenugai organikoak

• Gluzidoak: funtzio energetikoa. 1 g gluzido = 3,75 kcal (≈ 15,7 kJ).
• Lipidoak: funtzio energetikoa. 1 g lipido = 9,30 kcal (≈ 38,9 kJ).
• Proteinak: funtzio egiturala. 1 g proteina = 4,2 kcal (≈ 17,6 kJ).
• Bitaminak: funtzio erregulatzailea.

Mantenugai ez-organikoak

Ura eta gatz mineralak. Funtzio egiturala eta erregulatzailea dute.

Elikagai taldeak

• 1. taldea: esnea eta esnekiak → proteinak.
• 2. taldea: haragia, arraina eta arrautzak → proteinak.
• 3. taldea: patata, lekale eta fruitu lehorrak → gluzidoak eta proteinak.
• 4-5. taldea: barazkiak eta frutak → bitaminak.
• 6. taldea: ogia, pasta, zerealak, azukrea eta gozokiak → gluzidoak.
• 7. taldea: koipeak, olioa eta fruitu lehor olio-emaileak → lipidoak.

Dieta: osasuntsua, orekatua eta aniztasunez osatua izan behar du.

gaia: Estimulu bidezko erantzuna eta zentzumenak

Zentzumenen bidez informazioa hautematen, aztertzen eta erantzuten dugu.

Begi-egitura

Hornidura beirakara, konjuntiba, iris, hurbiltasun-hurtza, kornea, eskleroka, kristalino eta erretina.

Ikusmen-mekanismoa

Kornea, kristalino, erretina, ikusnerbioa, iris eta begi-ninia.

Entzumen-mekanismoa

Belarri-pabilioia, mailua, ingudea, leiho obalaa, koklea, entzun-nerbioa, entzun-tronpa, estriboa, timpanoa eta kanpo-entzun-bidea.

Oreka-mekanismoa

Kanal erdizirkularrak, zelula zilioduna, otolitoak, sakulua eta utrikulua.

Nerbio motak

• Sentikorrak: neurona sentikorrez osatuak; organoetatik SNZra (sistema nerbioso zentralera) informazioa eramaten dute.
• Motorrak: neurona motorrez osatuak; SNZtik organoetara erantzunak eramaten dituzte.

gaia: Erantzun motorra eta eskeletoa

Erantzun motorra lokomozio aparatuarekin lotutako erantzuna da.

Ekintza motak

• Borondatezkoak: guk nahita egiten ditugunak.
• Erreflexuak: bizkarrezur-muinean prestatu eta koordinatutako ohartu gabeko ekintzak.

Beste erantzun batzuk

• Erantzun hormonala: sistema endokrinoarekin lotuta; hormonak jariatzen dira.
• Erantzun immunitarioa: organismoa gaixotasunak eragin ditzaketen agente patogenoetatik babesten du.

Eskeleto

Eskeleto axiala: garezurra, bizkarrezurra eta toraxa.
Eskeleto apendikularra: goiko adarrak eta beheko adarrak.

Hezurrak: bizkarrezurra, klabikula, bular-hezurra, kubitoa, erradioa, karpoa, metakarpoa, esku-falangeak, omoplatoa, sahiets-hezurra, humeroa, koxala, izter-hezurra, tibia, peronea, tarsoa, metatarsoa eta oin-falangeak.

Muskuluak: esternokleidomastoideoa, bularrekoa, bizepsa, sartorioa, koadrizepsa, deltoidea, abdominalak, abduktoreak, bikiak, trapezioa, tricepsa eta Akilesen tendoia.

gaia: Ugalketa sistema eta haurdunaldia

Gizonaren sexu-aparatua

Hodi deferentea, gernu-maskuria, seminal-besikula, prostata, Cowperren guruinak, espermatozoidea, testikulua, zakua eta uretra.

Gizonezko hormonak: testikuluetan testosterona sintetizatzen da.

Emakumearen sexu-aparatua

Fallopio-tronpak, obarioak, umetokia, bagina eta bulba.

Emakumezko hormonak: obarioetan progesterona eta estrogenoak sintetizatzen dira.

Umeak sortzea

Ernalketa: lehen ernalketa, zigotoa, enbrioia, ondoren enbrioiaren zatiketa jarraituak (5-7. egunak) eta 8-9. egunean umetokian ezartzea.

Haurdunaldia

Egitura hauek garatzen dira: barrunbe amniotikoa, karena eta zilbor-hestea.

Erditzea

Mintz amniotikoa apurtzen da eta umetokian uzkurdurak gertatzen dira. Hiru fase ditu: dilatazioa, egozpena eta haurrondoko botatzea.