Dicionario de Termos Xeográficos e Xeomorfolóxicos en Galego

Glosario de Xeografía Física e Termos Relacionados

Acantilados: Formación e Erosión Costeira

Os acantilados son costas que penetran no mar cunha forte pendente. Neles, a erosión mariña crea:

• Covas nas partes baixas, ao desgastar as zonas de menor dureza.
• Arcos mariños, ao perforar a parte inferior do acantilado.
• Farallóns ou agullas rochosas sobre o mar, ao desprenderse a parte superior do arco.

Albufeiras: Lagos Costeiros Salgados

As albufeiras son lagos costeiros salgados separados do mar por un cordón de area que pecha unha baía. Adoitan acabar converténdose en marismas e colmatándose polas achegas terrestres.

Aluvións: Depósitos Sedimentarios Fluviais

Os aluvións son material, case sempre detrítico (procedente da rotura de rochas) e de distintos tamaños (grava, area), que forma parte de depósitos sedimentarios de orixe fluvial. Estes materiais, transportados polos ríos, sufriron o desgaste das súas arestas polos choques aos que estiveron sometidos.

Aridez: Insuficiencia de Auga e Clima

A aridez é a insuficiencia de auga no solo e na atmosfera. Depende da relación entre a precipitación e a temperatura. É maior canto menor é o volume de precipitación e máis alta é a temperatura. Para calculala úsanse distintos índices.

Arxila: Rocha Sedimentaria Detrítica

A arxila é unha rocha sedimentaria detrítica que procede da descomposición fina doutras rochas. Ten escasa resistencia á erosión; pero coa auga adquire propiedades plásticas e impermeables, e coa calor endurécese.

Barlovento e Sotavento

Barlovento é a parte dun relevo ou zona orientada cara ao lugar de onde sopra o vento (costa de barlovento). O lado contrario do relevo chámase sotavento.

Cabos: Saíntes Costeiros

Os cabos son saíntes profundos da costa cara ao mar.

Calcaria: Rocha Sedimentaria e Carbonato Cálcico

A calcaria é unha rocha sedimentaria formada no exterior da Terra a partir de fragmentos de rochas ou de organismos preexistentes. Está constituída esencialmente por carbonato cálcico procedente de:

• Fragmentos calcarios de organismos mortos (calcarias orgánicas).
• Fragmentos de calcarias preexistentes destruídas pola erosión (calcarias detríticas).
• Precipitación do carbonato cálcico da auga (calcarias de precipitación).

Circulación Atmosférica: Intercambio de Calor

A circulación atmosférica é o movemento do aire mediante un sistema de presións e ventos que permiten o intercambio de calor entre o Ecuador e os Polos.

Colmatación: Recheo por Sedimentación

A colmatación é o recheo dunha depresión mediante a sedimentación de materiais transportados pola auga.

Cunca Fluvial ou Hidrográfica

A cunca fluvial ou hidrográfica é o conxunto dos cursos de auga que conflúen nun río principal ao que alimentan e que está separada doutra cunca por barreiras físicas (montañas, etc.).

Deltas: Saíntes Costeiros por Sedimentación

Os deltas son saíntes costeiros formados cando un río achega máis sedimentos dos que pode redistribuír o mar, por tratarse dunha masa tranquila de auga, sen fortes correntes nin excesiva ondada.

Dunas: Montículos de Area e Vento

As dunas son montículos de area típicos das costas areosas. Fórmanse polo transporte e a acumulación de area polo vento, que queda fixada pola vexetación.

O perfil dunha duna é asimétrico:

• A cara de barlovento ten unha pendente suave e convexa.
• A cara de sotavento é abrupta e cóncava.

As dunas oriéntanse con relación ao vento predominante.

Esteiro: Interacción Mar-Río e Mareas

O esteiro é unha extensión mariña próxima á desembocadura dun río, na que as interaccións do mar e do río son notables:

• O mar actúa mediante o mecanismo das mareas.
• O río actúa pola achega de auga doce.

As mareas arrastran mar adentro sedimentos que o río deixa no propio esteiro. É un fenómeno xeomorfolóxico oposto aos deltas. En Galicia danse as condicións para a súa formación, pois existen numerosos exemplos.

Estiaxe: Caudal Mínimo dun Río

A estiaxe é o nivel máis baixo ou caudal mínimo dun río ou doutra corrente durante unha determinada época do ano. Así mesmo, fai referencia ao período que dura esa diminución do caudal.

Fractura: Rotura da Codia Terrestre

A fractura é a rotura da codia terrestre sen separación dos bloques. Se a rotura é horizontal, trátase dunha falla de esgazadura.

Frechas Litorais e Cordón Litoral

As frechas litorais son barras de area que prolongan unha costa rectilínea e areosa cara ao interior dunha baía. O seu extremo adoita estar curvado cara á terra.

Fórmanse polo transporte da area da costa cara ao interior da baía. Se a frecha chega a pechar a fronte da baía, denomínase cordón litoral.

Golfos e Baías: Entrantes Mariños

Os golfos e as baías son entrantes profundos do mar na costa. As baías son xeralmente de maior dimensión que os golfos, pero a diferenza entre ambos é pouco precisa.

Granito: Rocha Ígnea Plutónica

O granito é unha rocha ígnea, magmática ou plutónica, formada no interior da Terra e solidificada a partir dun estado de fusión ao ascender cara á superficie terrestre. É de cor clara, agrisada e está integrada por grans grosos de:

• Cuarzo
• Feldespato
• Mica

Foz (Hoz): Confluencia e Encaixamento Fluvial

A foz é o sector no que un río conflúe con outro ou desemboca nun lago ou no mar. Tamén se refire ao estreitamento ou encaixamento que se produce nun río que discorre entre montañas.

Inversión Térmica: Aumento de Temperatura

A inversión térmica é o estado da troposfera no que, nunha capa de aire, a temperatura aumenta coa altura, en lugar de baixar segundo o gradiente térmico vertical.

Isobara: Liña de Igual Presión Atmosférica

A isobara é unha liña imaxinaria debuxada nun mapa que une os puntos que teñen a mesma presión atmosférica. O conxunto de todas elas configura os cambios de presión.

Isohieta: Liña de Igual Precipitación

A isohieta é unha liña imaxinaria debuxada nun mapa que une os puntos dun determinado espazo que reciben a mesma cantidade de precipitación.

Litosfera: Capa Ríxida da Terra

A litosfera é a capa ríxida do globo terrestre, situada por riba da astenosfera. Alcanza algunhas decenas de quilómetros de espesor ata a superficie e inclúe a codia terrestre e a parte máis externa do manto.

Mantos de Corremento e Cabalgamentos

Son o desprazamento horizontal dunha gran masa de materiais debido á acción das forzas tectónicas do interior da Terra. Estes materiais, denominados alóctonos (procedentes doutro lugar), superpóñense sobre a rocha autóctona.

• Os mantos de corremento teñen unha dimensión maior.
• Desprázanse a máis distancia do seu lugar de orixe que os cabalgamentos.

Marga: Rocha Sedimentaria (Calcaria e Arxila)

A marga é unha rocha sedimentaria composta principalmente de calcaria e arxila, con predominio da calcaria, o que lle confire unha cor abrancazada.

Marismas: Chairas de Lama e Ecosistemas Húmidos

As marismas son chairas de lama formadas en baías baixas. É unha zona baixa e pantanosa inundada polas augas do mar ou pola desembocadura dun río, e colmatada polos sedimentos mariños e fluviais.

O mar cóbreas en preamar e déxaas ao descuberto en baixamar. Nelas, a abundante vexetación incorpórase ao solo e, por falta de osíxeno, carbonízase lentamente (Ex. Marismas do Guadalquivir).

Penechaira (Penillanura): Chaira de Pendentes Mínimas

A penechaira é unha chaira sen apenas relevos saíntes, na que a diferenza de altura entre vales é moi débil, con pendentes mínimas. Exemplos na Península Ibérica: penechaira zamorano-salmantina e estremeña.

Praias: Extensións Planas de Sedimentos

As praias son extensións planas e pouco pendentes de area, grava ou seixos, localizadas ao nivel da costa. Están formadas por sedimentos continentais e mariños.

Rasas: Plataformas de Erosión Mariña Elevadas

As rasas son plataformas de erosión mariña paralelas á costa que quedaron elevadas sobre o nivel do mar. Poden graduarse en varios niveis, constituíndo "serras".

• Os niveis baixos, ao ser máis recentes, presentan formas planas.
• Os niveis máis altos foron atacados pola erosión e a forma plana desaparece.

Rías: Vales Fluviais Invadidos polo Mar

As rías son unha formación típica da costa noroccidental española. Son vales fluviais invadidos polo mar no curso inferior, debido, entre outras causas, ao basculamento da península cara ao oeste. Exemplo: Río Lérez.

Somontano: Terras entre Serras e Depresións

O Somontano son terras chairas, levemente inclinadas, situadas entre as serras exteriores (Pirineos) e o centro da depresión do Ebro.

Están formadas por conglomerados, materiais grosos e duros transportados polos ríos desde os relevos montañosos. Na parte Pirenaica, a erosión creou os mallos, que son torreóns rochosos formados a partir de fracturas verticais (Ex. Mallos de Riglos).

Tectónica de Placas: Teoría e Desprazamentos

A Tectónica de Placas é unha teoría desenvolvida na década dos 60 que intenta explicar o modelo dos compoñentes estruturais da Terra e os mecanismos que os forman.

Distínguese unha serie de placas ríxidas sobre a codia terrestre que se desprazan sobre a astenosfera viscosa. Estes desprazamentos provocan:

• Sismos e volcáns.
• A formación dos relevos montañosos e das fosas oceánicas.

Tómbolo: Illote Unido á Terra por Area

O tómbolo é un illote unido á terra por un cordón de area a modo de restinga. Exemplos notables son O Grove, A Toxa e Peníscola.

Transgresións Mariñas: Avance do Mar

As transgresións mariñas son avances do mar sobre un territorio non ocupado por el ata o momento. Prodúcense por afundimentos da costa ou por elevación do nivel do mar. Este fenómeno vai acompañado polo depósito de sedimentos mariños sobre ese territorio.

Ubría: Ladeira de Menor Radiación Solar

A ubría é a ladeira orientada ao Norte no hemisferio norte, que recibe menos radiación solar.