Askatasuna, Erantzukizuna eta Gizartea: Oinarrizko Kontzeptuak

Moral Autonomoa eta Heteronomoa

Moral autonomoa pertsonak bere nahien arabera jokatzen duenean gertatzen da. Ongi eta gaizki dagoena bere barne-gogoak esaten dio, eta horren arabera jarduten du. Moral heteronomoa duen pertsonak, aldiz, ez daki zehazki zer nahi duen, eta besteen aginduei jarraitzen die. Ondorioz, moral autonomoak askatasuna eta emantzipazioa adierazten ditu, eta heteronomiak mendekotasuna.

Arau Moralen Ezaugarriak

• Auto-obligazioa: Arau moralak hain dira garrantzitsuak, ezen pertsona horiek betetzera behartuta sentitzen baita.
• Unibertsaltasuna: Arau moralak dituen pertsonak uste du arau horiek direla onenak mundu guztiarentzat.
• Baldintza-gabetasuna: Arau hauek berez baliotsuak direlako betetzen dira, ez beste helburu edo motibo batzuengatik (adibidez, jendearen onespena, adiskidetasuna, maitasuna...).

Herritar Arduratsua

Herritar arduratsua da guztion interesaren alde arduraz eta ekintza zehatzez jokatzen duena. Askotan, munduko injustizia, gosea, pobrezia eta antzeko arazoen aurrean ezer egin ezin dugula pentsatzen dugu. Baina, benetan ezin dugu ezer egin, ala aitzakia bat da gure erosotasunetik ez ateratzeko? Honek ez du esan nahi norberaren bizi-baldintzak, hizkuntza, nazionalitatea, ohiturak eta abar ahaztu behar ditugunik. Aitzitik, hori guztia kontuan hartuta, gainerako errealitatera zabaldu eta eragiten saiatu behar dugu.

Kontsumo Arduratsua

Kontsumo arduratsuak azterketa etikoa eskatzen du. Zapalkuntza, injustizia eta errespetu falta duten egoeretan ekoitzitako produktuak ez genituzke erosi behar. Informazioa bilatu beharko genuke, zuzenbidez sortutako produktuak erosten saiatzeko. Gure kontsumo-ohiturak aztertu behar ditugu: Asko edukitzeak zoriontsu egiten gaitu? Zerk egiten gaitu zoriontsu? Kontziente izan behar dugu publizitatearen eraginaz, eta guk geuk erabaki behar dugu zer nahi eta behar dugun, besteen eragina ahalik eta txikiena izanik.

Askatasun Motak

• Barne-askatasuna: Aukera askoren artean hautatzeko gaitasuna da, norbere adimenak gidatuta, inoren eraginik eta bultzadarik gabe. Gaur egun, publizitateak eragin handia du, eta, askotan, gure erabakien jabe garela uste badugu ere, ez da beti horrela izaten.
• Kanpo-askatasuna: Askatasun fisikoa da, nahi dugun tokira joateko askatasuna. Baita nahi duguna esateko/adierazteko askatasuna ere (askatasun politikoa, ekonomikoa...).

Determinismoa eta Baldintzapena

• Determinismoa: Askatasunez jokatzeko aukerarik ez izatea, hautatzeko orduan baldintzatuta egotea edo hautatu ezin izatea. Adibidez, gurasoak, sexua, jaioterria, egoera ekonomikoa... ezin ditugu aukeratu.
• Baldintzapena: Denok gaude, neurri handiagoan edo txikiagoan, baldintzatuta: ezin dugu hegan egin txorien moduan, ezin gara ikusezin bihurtu, ezin dugu bizi jan, arnastu edo edan gabe, denok hilko gara... Baina norbere psikologiak ahulago edo sendoago egin gaitzake; psikologia landuz eta entrenatuz, aipatu muga horiek gainditzen edo saihesten saia gaitezke.

Kontzientzia eta Kanpoko Legeak

Gizakiok kontzientzia dugunez, kanpoko legeez gain, geure barrutik datorkigunari ere kasu egin behar diogu; bestela, ez gara lasai biziko, kontzientzia txarra izango baitugu gaizki egin edo egin ez dugunarekiko.

Askatasunaren Oinarri Filosofikoak

• Jainkoa: Erlijioaren arabera, gizakiak Jainkoak nahi duena egin behar du. Baina, nola jakin zer nahi duen? Haren menpe bagaude, askeak al gara? Eta zer egin sinesten ez dutenekin?
• Giza natura: Gizakiak bere naturak agintzen diona egin behar du. Baina denok desberdinak gara (kultura, genero, gizarte-maila...).
• Gizartea: Gizakiak bere gizarteak esaten dion bezala jokatu behar du. Orduan, zer gertatzen da berrikuntzekin? Eta beste gizarteetako gizakiekin?
• Nahimena: Gizakiak bere nahimenak diona bete behar du. Eta gizartearen nahimena errespetatu behar al da? Adostasunik ez badago, nola hartu erabakiak?

Askatasunaren Bilakaera Historikoa

• Grezia (K.a. V. mendea): Askatasuna gai edo erabaki publikoetan parte hartzearekin lotzen zen. Baina emakumeek, atzerritarrek, esklaboek... ezin zuten parte hartu.
• Erroma: Askatasuna zerbait egiteko edo ez egiteko aukerarekin lotzen zen, eta egiteko gai zenak ondorio juridikoei ere erantzun behar zien.
• Erdi Aroa: Denok dugu askatasuna, Jainkoak eman baitzigun. Kontua da zer dagoen gaizki eta zer ongi. Moralari kasu egin behar zaio, eta ongi aukeratzen asmatu; bestela, oker aukeratzetik dator gaitza.
• Aro Modernoa: Askatasunez jokatzea norberaren borondatearen arabera jokatzea da, baina arrazoia erabiliz. Mugarik gabeko askatasunak gizakia piztien moduan bizitzera eramango luke.
• XX. mendea: Gizakia librea da, eta aske izatera kondenatua dago. Geuk egin edo osatu behar dugu gure bizitza, eta hartzen ditugun erabakien erantzukizuna geurea da.
• Gaur egun: Askatasuna, justiziarik gabe, ez da egiazkoa, eta bizitza duin batekin lotzen da herrialde pobreenetan. Baina pertsonen gaitasunak ere zerikusi handia du (adibidez, Internet erabiltzeko gaitasuna, hizkuntza-gaitasuna...).

Erantzule Izateko Baldintzak

1. Askatasuna izatea: Aukera bat baino gehiago izatea, eta behartuta ez egotea bat edo beste hartzera. Norbaitek armaz mehatxatuz zerbait egitera behartzen bagaitu, ez gara gure ekintzen erantzule.
2. Gutxieneko gaitasuna izatea: Egindakoaren arrazoia emateko gai izatea. Adimen-urritasuna duen pertsona bat ez da bere ekintzen erantzule; ezta zer egiten duen ez dakien haur bat edo Alzheimerra duen heldu bat ere.
3. Gure ekintzen ondorioak onartzea: Egiten dugunaren edo egiten ez dugunaren erantzule gara (adibidez, istripu bat eragiten badugu, edo istripu batean zaurituta dagoenari laguntzarik ematen ez badiogu).

Determinismo Motak (Kosmologikoa, Teologikoa, Ekonomikoa eta Zientifikoa)

• Kosmologikoa: Patua edo destinoa. Gizakiak ezin du patua aldatu, eta haren menpe gaude, gugandik kanpo dagoen mundua ezin dugulako aldatu. Zoriontasuna barneko bakean bilatu behar dugu.
• Teologikoa: Jainkoak dena daki, baita gizakiak nola jokatuko duen ere, eta guk ezin dugu horren aurka ezer egin.
• Ekonomikoa: Egoera eta egitura ekonomikoak gizakia baldintzatzen dute (pentsaera, jokabidea, kultura, bizimodua...).
• Zientifikoa: Zientziaren aurrerapenek eta asmakizun berriek bizitza aldatzen dute (nekazaritza, abeltzaintza, medikuntza...).