Gerraosteko krisia, 1929ko krakea eta faxismoaren igoera: laburpena

Gerraren Ondorio Ekonomikoak

Lehen Mundu Gerraren Amaierako Egoera

Gatazkaren ondorioz, milioika pertsona hil ziren, eta ekoizpen-bitartekoak mantentzeko eta berritzeko inbertsioak egin ziren. Gatazkak ere finantza-kostu izugarri handiak ekarri zituen. Batetik, diru gehiegi sortu zenez, diruak balioa galdu zuen, eta prezioek gora egin zuten (inflazioa). Bestetik, gerran parte hartu zuten herrialdeek kanpo-zorra zuten, batez ere AEBekin.

Bake-itunen Ondorio Ekonomikoak

Aliatuek ez zuten lortu zorren auzia eta gerra-ordainen auzia konpontzeko adostasunik. AEBek zorrak ordain ziezazkietela eskatu zuten. Europan, berriz, aliatuek kalteengatiko ordainak eskatu zizkieten galtzaileei, nahiz eta herrialde horietako ekonomia suntsituta egon.

Gerraosteko Krisi Ekonomikoa (1920-1921)

Gerran esku hartu zuten Europako herrialdeek ekipamendu-ondasunak behar zituzten ekoizpen-sistema berreraikitzeko, kontsumorako produktuak fabrikatzeko eta biztanleriaren beharrak asetzeko. Europako herrialdeen gastu handi hori ahalbidetzeko mailegu merkeak lortzen zituzten. Ekonomia-hazkundearen eta zorraren hedapenaren ondorioz, prezioek gora egin zuten bat-batean, eta inflazioa sortu zen mundu osoan. Ekonomia-hazkundea eten egin zen, eta eskariak jaitsi ziren. 1920tik 1921era atzeraldi larria egon zen, eta ondoren, ekonomia-hazkundearen aldia iritsi zen.

Dawes Plana

Europako ekonomia egonkortzeko, Dawes Plana onartu zen, helburutzat alemaniar ekonomia normalizatzea zuena. Planak Alemaniak urtero egin beharreko ordainketak doitu zituen: urte bakoitzeko kopurua handitu edo txikitu egin zitekeen, ekonomiaren erritmoaren arabera. Gainera, AEBetako bankuek mailegu handiak eman zizkioten Alemaniari, ordainketei aurre egiteko, diru-erreforma gauzatzeko eta urre-patroia berrezartzeko. Dawes Planean aliatuen zorren interesak murriztea aurreikusten zen. Baina neurri horiek arazo bat sortu zuten: munduko ekonomiaren oreka AEBetako kapitalen mende zegoen erabat; maileguen eta inbertsioen %60 AEBetatik zetorren. Egoera hartan, AEBetako krisia mundu osora zabaldu zen.

'20ko Hamarkadako Urte Zoriontsuak

1922-1929 bitartean, AEBetan hazkunde izugarria izan zen. Industria berriak asko garatu ziren: automobilgintza, industria elektrikoak, etxetresna elektrikoen ekoizpena...

AEBetako industrietan masa-ekoizpena gailendu zen. Lana antolatzeko metodo berriak aplikatu zituzten. Horren ondorioz, ekoizpena handitzea eta kostuak murriztea lortu zuten, prezioek behera eginez.

Publizitateak ere salmentak sustatu zituen, eta epeka erosi ahal izateak produktuak erosteko aukera eman zien soldata ertainak eta baxuak zituztenei. Horrela hasi zen garatzen masa-kontsumoa.

Europak gerraosteko krisia gainditu egin zuen, baina ez zen munduko ekonomiaren gune nagusia bihurtu. Industria-ekoizpen handiena Frantziak eta Alemaniak bakarrik izan zuten. Erresuma Batuan geldialdi ekonomiko bat egon zen, gobernuak urre-patroia berrezartzea erabaki zuelako. Ondorioz, Erresuma Batuko produktuak garestiagoak ziren, eta esportazioek behera egin zuten.

1924-1929 bitartean, AEBetan industria-ekoizpena azkar hazi zen, eta munduko merkatu garrantzitsuena bilakatu zen. Baina oparotasun horrek desorekak ekarri zituen:

• Sektore tradizionalen krisia: Nekazaritzako ekoizpena hazi egin zen, baina merkatuak ez zuen ekoizpen hori xurgatzeko gaitasunik; beraz, prezioek behera egin zuten.
• Kontsumo-ahalmena murriztu: Industria-ekoizpena eskaria baino bizkorrago hazi zenez, industria askotan stocken hazkundeari aurre egin behar izan zioten.
• Munduko merkataritzak geldialdia izan zuen, kontsumoak behera egin zuelako.
• Nazioarteko diru-sistemaren ezegonkortasuna.
• Ekoizpen-jardueretako kapital-inbertsioek behera egin zuten, eta espekulazioak egon ziren.

1929ko Kraka

Arrazoiak:

• AEBetako ekonomiaren beherakada.
• Aurreko egoeraren ahultasuna.
• Espekulazioa.
• Prezioen igoera artifiziala.
• Jende askok maileguak eskatzen zituen akzioak erosteko.

Depresio Handia

• Burtsaren porrotaren ondorioz, aurrezkia desagertu egin zen, eta mailegua, kontsumoa eta inbertsioa murriztu egin ziren.
• Bankuek behea jo zuten, bezeroek aurrezkiak ateratzen zituztelako eta mailegu asko itzuli gabe geratu zirelako.
• Industria-krisia eta langabezia-tasa handiak izan ziren, eskari eta inbertsio asko bertan behera geratu zirelako.
• Munduko herrialderik aberatsenak ez zuen langabeei laguntzeko sistemarik, eta miserian geratu ziren.
• Nekazaritzako krisia areagotu egin zen, prezioek hondoa jo zutelako eta nekazarien erosteko ahalmena ikaragarri murriztu zelako.

Ondorio Sozial eta Politikoak

1932an 30 milioi langabe zeuden herrialde industrializatuetan. Miseria eta gosea jasateko beldurra hedatu egin ziren, bereziki langileen eta nekazarien artean.

Aberatsen eta pobreen arteko aldea gero eta handiagoa zen. Gizarte kapitalistetan, bidegabekeria-sentimendua sortu zen sistema ekonomikoaren aurka, eta grebak eta manifestazioak egin zituzten.

Aurre Egiteko Politika Ekonomikoak

• Deflazioa: Gobernuek prezioak jaitsi zituzten kontsumoa bultzatzeko. Era berean, enpresek soldatak jaitsi zituzten. Baina politika honek ez zuen ezer aldatu, eta krisia areagotu egin zen.
• Protezionismoa: Gobernuek muga-zergak jarri zituzten. Industriak eta nekazaritza babesteko, inportazioak eten egin ziren.

Politika Interbentzionista: New Deal (1933)

Rooseveltek estatuak ekonomian parte hartzeko programa bat ezarri zuen: New Deal.

• Laguntzak ezarri ziren (nekazariei, enpresei, langabetuei...), horrela kontsumoa igo egin zen.
• Obra publikoak egin ziren (urtegiak, bideak, zubiak...): langabezia jaitsi eta ongizate soziala bermatu.
• Arauak jarri zituzten, merkatu-mugetan bereziki.

Faxismoaren Ezaugarriak

• Estatu totalitarioa.
• Partidu bakarra (liderra gurtzea, eliteetan sinestea).
• Ekonomian:
  • Antikomunista.
  • Jabetza pribatuan sinestea.
• Nazionalismoa.
• Uniforme eta desfileak.
• Faxismoaren babesa:
  • Kapitalista handiek dirua jartzen zuten.
  • Langile langabetuei lana lortu, ekonomia hobetuz.

Italia Faxista (1922-1939)

Benito Mussolini, gazteetan sozialista izandakoa, alderdi faxistaren sortzaile eta buru izan zen.

Italia Lehen Mundu Gerraren Ondoren (1919-1921)

• Italia krisi ekonomiko larri batean zegoen, langabezian zegoen jende gehiena.
• Nahiz eta Lehen Mundu Gerran irabazlea izan, ez zuen ezer lortu, eta sozialismo erradikala zuen.

Faxismoaren Sorrera

• Faxismoak nazionalismo sutsua eta langileen aldeko itxura iraultzailea zuen.
• Antikomunistak eta antisozialistak greba eta okupazioen kontra zeuden.
• Kapitalista handien diru-laguntzen ondorioz faxismoa hazi egin zen.

Diktadura Faxista

• Diktadura honek lege faxistak, alderdi bakarra eta polizia politikoa onartzen zituen.
• Gizartearen kontrola hartu zuen, batez ere hezkuntza eta kulturan.
• Ekonomia aldetik, sindikatu faxistak derrigortu egiten zituzten lana egitera, eta greba egiteko eskubiderik ez zuten.
• Interbentzionismoa ere nabarmendu zen; obra publikoak eta armagintza egiten ziren.
• Dena ekoizten zen.
• Abisinia (Etiopia) inbaditu eta Francoren alde egin zuen Italiak Espainiako Gerra Zibilean.

Alemania Nazia (1933-1945)

Adolf Hitler, Austrian jaioa eta Lehen Mundu Gerran alemaniar armadan parte hartu zuena, Alemania Naziaren buru izan zen. 1923an kartzelatua izan zen, eta hamar urte geroago boterera iritsi zen, Führer izendatuta.

Alemania Lehen Mundu Gerraren Ondoren: Weimar Errepublika

Weimar Errepublikan, 1919an, iraultza komunista baten saiakera egin zuten espartakistek. Versaillesko Itunean Gobernu Sozialdemokrata ezarri zen (SPD).

Alderdi Nazia (NSDAP):

• Nazionalismo hedatzailea.
• Antiliberala eta antikomunista.
• Arrazista.

1923an estatu-kolpe baten saiakera egin zen. 1925etik aurrera hauteskundeak ezarri ziren.

1929ko Krisiaren Eragina Alemanian

AEBek dirua atera zuten Alemaniatik; ondorioz, Alemanian krisi eta langabezia handia zegoen. 1933an naziek lehen indarra hartu zuten.

Diktadura Nazia: Hirugarren Reicha (1933-1945)

• Estatu totalitarioa ezarri zen, eta Führerraren gurtza eman zen, hau da, hezkuntza eta kulturaren kontrola, propaganda eta izua.
• Arrazakeria eta antisemitismoa: Juduen eskubide politiko eta sozialak kendu ziren.
• Nurenbergeko Legeetan juduei alemaniar herritartasuna kendu zieten.
• Kristal Hautsien Gauean SA eta SS taldeek juduen dendak eta sinagogak arpilatu eta suntsitu zituzten.
• Bigarren Mundu Gerran Hitlerrek "Azken Irtenbidea" aplikatzea erabaki zuen, hau da, juduekin akabatzea.

Anschluss

1938ko martxoan, alemaniar tropak Vienan sartu zirenean, Hitlerrek plebiszitua zela iragarri zuen, eta Austria Alemaniako Reicharekin bat egitea berretsi zen.

Municheko Konferentzia

Hitlerrek Hirugarren Reichak esku hartuko zuelako mehatxua egin zuen, eta ondorioak izan zituen: Chamberlain eta Daladier Municheko Konferentziara joan ziren, eta Sudeteak Reichari anexionatzea onartu zuten, nahiz eta Txekoslovakiak horretarako baimenik ez eman.

Tximista Gerra (Blitzkrieg)

Taktika honen helburua arrakasta berehala lortzea zen, etsaien lurraldean sartzeko tankeak eta abiazioaren laguntza baliatuz.

Bigarren Mundu Gerra (1939-1945): Ardatzaren Hedapena

• Polonia Alemaniaren eta SESBen artean banatu zen.
• Alemaniarrek Danimarka eta Norvegia inbaditu zituzten.
• Geroago, mendebaldeko frontean Alemaniak Belgika eta Herbehereak inbaditu zituen.
• Frantzia bi eremutan banatu zen: iparraldea eta Atlantikoko kostaldea alemaniarrek okupatu zituzten, eta hegoaldeko eremuan gobernu autoritario bat ezarri zen (Pétain, De Gaulle).

Alemaniako Wehrmacht armadak Sobietar Batasuna inbaditu zuen. Haien asmoa Errusiako zerealak eta Kaukasoko petrolioa lortzea zen. Hasieran, Armada Gorria ahula zenez, alemaniarrek arrakasta izan zuten, baina neguan tropa naziek huts egin zuten Leningrad eta Mosku hartzerakoan, eta Alemaniaren eta SESBen arteko gerra luzatu egin zen. Aldi berean, Asiako egoera ere aldatu egin zen Japoniak Indotxina inbaditu zuenean. AEBek japoniarren merkataritzari blokeoa ezartzea erabaki zuten. Abenduan, Tojo jeneralaren gobernuak itsasontzi-base estatubatuar bat eraso zuen, aurretik gerra deklaratu gabe. Gertakari horrek AEB gatazkan sartzea eragin zuen. Japoniarrek ontzidi estatubatuarraren zati bat suntsitu ondoren, japoniarrek nagusitasuna hartu zuten itsasoan, eta hainbat lurralde hartu zituzten.

Ardatzaren Porrotak

Hitlerrek izandako porrotik handiena Errusian izan zen. Alemaniarrek ia Stalingrad osoa hartu zuten, baina azaroan errusiarrek kontraerasoa egin zuten. Uztailean, Alemaniak porrot egin zuen Kursken.

1943ko udan, aliatuak Sizilian lehorreratu ziren, eta Italia menderatzera abiatu ziren. Viktor Emanuel III.ak Mussolini kargutik kendu zuen, eta Italiak armistizioa sinatu zuen aliatuekin. Estatubatuarrek kontraerasoa egin zuten Pazifikoan, eta nagusitasuna hartu zuten itsasoan. Alemaniaren behin betiko porrota mendebaldean hasi zen, aliatuak Normandian lehorreratu eta erasoari ekin ziotenean. Armada Gorriak aurrera egiten zuen heinean, erregimen nazia desegin zen. Berlin inguratu eta bonbardatu egin zuten. Hitlerrek bere buruaz beste egin zuen bere bunkerrean, eta hiriak kapitulatu egin zuen. Pazifikoko Gerran, AEBetako presidenteak (Trumanek) bonba atomikoa jaurtitzea erabaki zuen Hiroshiman eta Nagasakin. 1945eko irailaren 2an Japoniak kapitulatu zuen, eta gerra amaitu zen.

Bigarren Mundu Gerraren Ondorioak

Ondorio Demografikoak

50-80 milioi hildako eta zauritu egon ziren. SESBek izan zituen biktima gehien, ondoren Alemaniak eta Poloniak. Gerrak biztanleriaren lekualdaketa handiak eragin zituen.

Ondorio Ekonomikoak

Bonbardaketen eraginez hiriak suntsituta geratu ziren. Gerrako parte-hartzaileek industria galdu ondoren langabezia jasan behar izan zuten.

Ondorio Kulturalak

Gizakiak zientzian konfiantza galdu zuen. Humanismoa galdu egin zen Holokaustoa, bonbardaketak eta krudelkeriaren ondorioz.

Ondorio Politikoak

• Bi eredu irabazle geratu ziren: AEB (kapitalista) eta SESB (komunista eta herri-demokrazian sinesten zuena).
• Faxismoa desagertu egin zen: agintari faxistak epaitu eta zigortu egin zituzten.
• Naziak, Nurenbergen, buruzagi nagusiak suizidatu egin ziren.
• Italian barne-epaileta bat egon zen.
• Japonian, Tokioko prozesuan Tojo urkatu zen.