XIX. mendeko Espainiako historia: gertaerak eta pertsonaiak

Erregeak eta pertsonai nagusiak

• Karlos IV.a – XIX. mendearen hasieran Espainiako erregea; 1808an abdikatu zuen bere seme Fernando VII.aren alde.

• Manuel Godoy – Karlos IV.aren ministroa; Fontainebleaun ituna sinatu zuen (1807).

• Fernando VII.a – “El Deseado”; errege absolutista eta gero liberala; Isabel II.aren aita; Santsio Pragmatikoa (1830) aldarrikatu/berria bultzatu zuen.

• Josef Bonaparte – Napoleonen anaia; Napoleonek 1808an Espainiako errege izendatu zuen.

• Riego – Teniente koronela; 1820ko altxamenduaren burua; 1812ko Konstituzioa berriro ezarri zuen Sevillan.

• Tomás de Zumalakarregi – Karlisten buruzagi militar garrantzitsua; 1835ean hil zen Bilbon erasotu ondoren.

• - Fernando VII.a – Espainiako errege; “El Deseado”; hasieran absolutista eta gero liberala; 1830eko Santsio Pragmatikoa bultzatu zuen; Isabel II.aren aita.

• - María Cristina Borbón-Dos Siziliak – Fernando VII.aren emaztea; Isabel II.aren ama; erreginaorde izan 1833-1840ean.

• - Isabel II.a – Fernando VII.aren alaba; Espainiako erregina 1833-1868; liberalismoa finkatzearen eta estatu liberalen sorrera bultzatu zuen.

• - Francisco de Asís – Isabel II.aren senarra; Isabel II.aren erregetza eutsi zuen semeak jaio zitezen.

• - Alfonso XII.a – Isabel II.aren semea; Espainiako errege 1874-1885; Borboien berrezarkuntza ekarri eta Turnismoa ezarri zuen.

• - María Cristina Habsburgo – Alfonso XII.aren emaztea; semearen erregealdia babestu eta Alfonso XIII. izan arte erregetza-mandatua mantendu zuen.

• - Alfonso XIII.a – Alfonso XII.aren semea; Espainiako errege 1886-1931; monarkia garai berrian agindu eta modernizazio politikoak bultzatu zituen.

• - Victoria Eugenia – Alfonso XIII.aren emaztea; Ingalaterrako printzesa; Alfonso XIII.aren seme-alabak izan zituen.

• Espartero – Jeneral progresista; erreginaorde izan zen 1840-1843 bitartean.

• Narváez – Jeneral moderatua; Isabel II.aren agintaldia lagundu zuen (1843).

• O’Donnel – Jeneral liberal/progresista; Vicálvaroko altxamendua zuzendu zuen (1854); Batasun Liberala sortu zuen.

• Antonio Cánovas del Castillo – Kontserbadorea; 1876ko Konstituzioa idatzi eta Turnismoa ezarri zuen.

• Práxedes Mateo Sagasta – Liberala; Cánovasekin txandakaka gobernatu zuen.

• Amadeo I.a Saboiakoa – Errege 1871-1873; abdikatu zuen; Espainiako Lehen Errepublika hasi zen ondoren.

Itunak, legeak eta oinarrizko testuak

• San Ildefonsoko itunak (1796-1800) – Espainia Frantziaren aliatua bihurtu zen.

• Fontainebleaun ituna (1807) – Frantziak Espainiako lurretatik Portugalera igarotzeko baimena lortu zuen.

• 1812ko Konstituzioa – Liberalek egindako testua; subiranotasuna nazioan; monarkia konstituzionala; botere banaketa; katolizismoa erlijio ofiziala.

• Santsio Pragmatikoa (1830) – Emakumeek erregetza jaso ahal izatea ahalbidetu zuen; Isabel II.ari bidea ireki zion.

• 1845eko Konstituzioa – Moderatua; sufragio mugatua; prentsa-askatasuna murriztua.

• 1855eko Trenbideen Legea – Espainiako tren-sarea eraikitzeari bultzada eman zion.

• 1876ko Konstituzioa – Borboien berrezarkuntza eta Turnismoa ezarri zituen.

Gerrak, altxamenduak eta gertakari nagusiak

Independentzia Gerra (1808-1814) – Napoleonen aurkako gerra; hiru fase nagusirekin:

1. 1808–1809ra arte: Girona eta Zaragoza bezalako kokalekuetan erresistentzia; Bailénen garaipena.

2. 1809–1812: Penintsula ia guztia okupatuta egon zen.

3. 1812–1814: Frantsesen gainbehera; Espainiako eta britainiarren garaipena.

Donostiako setioa (1813ko abuztuaren 31) – Wellington dukearen eta aliatuen setioa; Donostia suntsitu/erretua izan zen.

Lehen Karlistaldia (1833-1840) – Fernando VII.aren heriotzarekin sortutako gatazka: Karlos Borboikoa vs Isabel II; karlistak iparraldean eta landa-eremuetan.

Bigarren Karlistaldia (1872-1876) – Carlos VII.ak erregegai izendatu zuten; foruak galdu.

Vicálvaroko altxamendua (1854) – O’Donnel-en altxamendua; Bienio Progresista hasi zen.

Egutegia: 1796tik 1874ra arte (gertaerak)

• 1796 eta 1800 – San Ildefonsoko itunak sinatu ziren, Espainiaren aliantza Frantziarekin onartuz.

• 1805 – Trafalgar: britainiarrek eta portugaldarrek itsas-nagusitasuna sendotu zuten; frantsesak eta espainiarrak porrot egin zuten.

• 1807 – Fontainebleaun ituna sinatu zen Manuel Godoyrekin, Portugalen inbasioarekin lotuta.

• 1808 – Aranjuezeko matxinada; Karlos IV.ak abdikatu zuen Fernando VII.aren alde; Napoleonen anaia, Josef Bonaparte, jarri zuten errege.

• 1808ko maiatzaren 2a – Madrilen herri-altxamendua; Independentzia Gerraren hasiera.

• 1809 – Frantsesek Girona eta Zaragoza hartu zituzten, baina Bailénen porrot handia izan zen okupatzaileentzat.

• 1809–1812 – Napoleonen tropek Iberiar penintsula ia osoa okupatu zuten.

• 1812 – 1812ko Konstituzioa ezarri zen; Napoleonen ahalmen militarra ahuldu zen.

• 1812–1814 – Espainiako eta britainiarren tropak frantsesak garaitu zituzten eta Fernando VII. errege bihurtu zen berriro.

• 1813ko abuztuaren 31 – Donostia setiatu eta erretzen zuten; gaur egun "Abuztuaren 31" izeneko kalea badago.

• 1820 – Riego teniente koronelak altxamendu militarrak egin zituen; 1812ko Konstituzioa berriro ezarri zen Sevillan.

• 1830eko martxoaren 29a – Fernando VII.ak Santsio Pragmatikoa aldarrikatu/onkartu zuen; bere alaba Isabel II.ari bidea ireki zion.

• 1833–1840 – Lehen Karlistaldia; Isabel II.a txikia zen; María Cristina erreginaorde.

• 1835eko ekaina – Tomás de Zumalakarregi hil egin zuten Bilbon.

• 1836 – Mendizabalen desamortizazioa gauzatu zen.

• 1837 – 1837ko Konstituzioa.

• 1840 – María Cristina dimititu egin zen; Espartero erreginaorde izan zen.

• 1843 – Isabel II.a 13 urte zela amaitu zen erreginaordealdia; Narváez jeneral moderatuaren altxamenduak eragin zuen aldaketa.

• 1844–1854 – Hamarkada moderatua; 1845eko Konstituzioa indarrean.

• 1854 – O’Donnel jeneralak Vicálvaroko altxamendua egin zuen; Batasun Liberala sortu zen.

• 1854–1856 – Biurteko Progresista; trenbideen legea 1855ean; 1856ko Konstituzioa (ez aldarrikatu); Madozen desamortizazioa.

• 1856–1868 – Moderatuak eta unionistak gobernuan; txandaka agintzen ziren.

• 1866 – Ostendeko Ituna; Isabel II.a indarrez kendu zuten.

• 1868 – Iraultza Loriatsua (Gloriosa) eta kontserbadore-gobernua erori; Serrano eta Prim parte hartu zuten estatu-kolpean.

• 1869 – Konstituzioa onartu zen, gizonezko sufragio unibertsala barne.

• 1871–1873 – Amadeo I.a Savoiakoa errege izan zen; ondoren abdikatu eta Espainiako Lehen Errepublika hasi zen.

• 1872–1876 – Bigarren Gerra Karlistak; Carlos VII.a erregegai izan zen.

• 1874 – Martínez Campos jeneralak estatu-kolpea egin zuen; Alfonso XII.a errege izendatu zuten; Berrezarkuntza abiatu zen; 1876ko Konstituzioa eta Turnismoa ezarri ziren.