Gerrarteko aldia (1917-1939): 1920ko hamarkada, Depresio Handia eta totalitarismoak

1. Gerren arteko garaia: Gerrarteko aldia izenez ezagutzen da Lehen Mundu Gerraren eta Bigarren Mundu Gerraren arteko fasea. 22 urteko tarte honetan bi gertakari nagusi izan ziren:

• Errusiako Iraultza: Historiako lehen iraultza sozialista izan zen. Iraultzaren ondorioz, SESB (Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna) sortu zen; 75 urtez herrialde komunista eta munduko potentzia izan zen.
• Faxismoaren eta nazismoaren sorrera: Garai honetan sortu eta boterera iritsi ziren mugimendu totalitario hauek.

1.1. 1920ko hamarkada eroa

Lau urte iraun zuen gatazka mundialaren ondoren berrezarri zen bakeari esker, hazkunde ekonomikoko hamarraldia hasi zen. Horregatik deitzen zaio garai honi “urte eroak”.

Berrikuntza nagusiak, batez ere, Estatu Batuetan eta Europako hainbat hiritan agertu ziren: emakumearen protagonismo handiagoa, zinema soinuduna, irratiaren hedapena, modaren aldaketak, masen kirola, zeluloideko heroiak, jazza, automobilen fabrikazio eta salmenta masiboa, aireko garraioaren garapena eta telebistaren lehen urratsak.

Garapen ekonomikoaren oinarriak

Garapen ekonomiko berria honako hauetan oinarritu zen:

• Nazioarteko merkataritzaren berrirekitzea.
• Gerrak kalteturiko herrialdeen berreraikitzea.
• Burtsaren eta jarduera finantzarioaren aurrekorik gabeko hazkundea.

1.2. 1929ko krisia eta Depresio Handia

Egoera erabat aldatu zen 1929an. Urte hartako urriaren 29an, New Yorkeko burtsak porrot egin zuen (Ostiral Beltza). Gertaera honek munduko krisi ekonomiko handia eragin zuen, eta egoera honek Bigarren Mundu Gerraren hasiera arte iraun zuen.

Depresio Handiaren arrazoi nagusiak

• Gehiegizko ekoizpena: Merkatuak ez zuen erosteko ahalmen nahikorik.
• Burtsako espekulazio handia.

Crackaren ondorio nagusiak

• Langabezia orokorra eta biztanleriaren pobretzea.
• Ekonomia politika autarkiko eta planifikatuen adopzioa.
• Nazionalismoaren eta ideologia faxisten gorakada.

2. Totalitarismoak: Faxismoa eta Nazismoa

Lehen Mundu Gerraren ostean, Italian eta Alemanian sortu ziren faxismoa eta nazismoa. Mugimendu diktatorialak eta antikomunistak izan ziren. Gizartearen kontrol osoa bilatzen zutenez, totalitarismo gisa izendatzen dira. Buruzagi nagusiak Benito Mussolini (Italian) eta Adolf Hitler (Alemanian) izan ziren.

2.1. Faxismoaren eta nazismoaren printzipioak

• Antikomunismoa: Faxistek eta naziek uste zuten komunistek gizartea zatitzen zutela, langileak burgesen aurka jartzen zituztelako.
• Buruzagi indartsu bakarra: Herrialdea lider bakar batek gidatu behar zuela defendatzen zuten: Benito Mussolini (Duce) eta Adolf Hitler (Führer).
• Totalitarismoa: Gizartea, politika eta ekonomia haien ideologiaren arabera kontrolatu nahi zituzten, polizia sekretuaren bidezko kontrol zorrotza ezarriz.
• Antidemokrazia: Demokraziak gizartea zatitzen zuela zioten. Alderdi bakarra onartzen zen eta hauteskundeak nahiz askatasunak debekatuta zeuden.
• Ultranazionalismoa eta inperialismoa: Haien herriak besteen gainetik zeudela defendatzen zuten (bizi-espazioaren teoria).
• Indarkeria politikoa eta militarismoa: Indarkeria erabili zuten oposizioa ezabatzeko (Italiako Alkandora Beltzak eta Alemaniako SA taldeak).
• Gizarte matxista: Gizonen nagusitasuna eta indarra defendatzen zuten.

Ideia bereziak Alemaniako nazismoan

• Arrazakeria: Gizartea arrazatan sailkatu zuten, arioak superior gisa hartuz eta judutarrak, eslaviarrak edo ijitoak gutxietsiz.
• Antisemitismoa: Judutarren aurkako politika gogorrak, bazterketa eta sarraskia.
• Eugenesia: “Arraza perfektua” lortzeko, gaixoak eta urrituak baztertu edo hil zituzten.
• Pangermanismoa: Alemaniar guztiak estatu bakarrean elkartzeko helburua.

2.2. Italiako faxismoaren eta Alemaniako nazismoaren sorrera

2.2.1. Italia eta Alemania Lehen Mundu Gerraren ostean

Italia irabazle izan arren, gerrak milaka hildako eta porrot ekonomikoa utzi zituen. Bake itunetan Trentino bakarrik jaso zuen, Istria eta Dalmazia lortu gabe. Alemania, berriz, minduta eta hondatuta gelditu zen Versailleseko Itunaren ondorioz.

2.2.2. Errusiako Iraultzaren eragina

Errusiako Iraultzaren beldurrez, burgesiak eta klase ertainek faxismoaren eta nazismoaren alde egin zuten komunismoa geldiarazteko. Italian Biurteko Gorria bizi izan zen, eta Alemanian Alderdi Espartakista saiatu zen iraultza egiten.

2.3. Faxismoa eta nazismoa boterean

2.3.1. Italiako faxismoa eta diktadura

1922an, “Erromarako Martxa” egin ondoren, erregeak Mussoliniri gobernua osatzeko agindua eman zion. Behin boterean, Mussolinik oposizioa suntsitu, askatasunak ezabatu eta diktadura ezarri zuen.

2.3.2. Alemaniako naziak eta 1929ko krisia

1929ko krisiak gogor kolpatu zuen Alemania, hiperinflazioa eraginez. Krisi honen ondorioz, 1932ko hauteskundeetan naziak indartsu atera ziren eta industrialen presioz, Hitlerri eman zitzaion gobernua. Hitlerrek pixkanaka diktadura eraiki zuen: Parlamentua desegin, alderdiak debekatu eta botere osoa hartu zuen.

2.3.3. Naziek egindako sarraskia eta Holokaustoa

Himmler SS poliziaren buru zela, naziek “arraza arioaren” garbitasuna bilatu zuten neurri gogorrekin:

• Elbarrituen esterminazioa: 80.000 esterilizazio eta esperimentu zientifikoak.
• Ijitoen jazarpena: Propaganda bidez kriminalizatu eta deportatu zituzten.
• Juduen jazarpena: 1933tik aurrera boikotak hasi ziren. 1935ean Nurembergeko Legeek eskubideak kendu zizkieten, eta 1938an Kristalezko Gauan indarkeria orokortu zen.

Esterminazio Prozesua

1. Ghettoak

1939an Polonia inbaditu ostean, juduak ghettoetan sartu zituzten. Varsoviako ghettoan, adibidez, 600.000 pertsona inguru hil ziren.

2. Einsatzgruppen-ak

Barbarrossa Operazioan, SS talde bereziek (Einsatzgruppen) exekuzio masiboak egin zituzten frontearen atzealdean judu, ijito eta komunisten aurka.

3. “Azken Irtenbidea”

1942ko Wannsee Konferentzian, juduen esterminio osoa erabaki zen. Metodo industrialak erabili zituzten: Zyklon B gasa, labe krematorioak eta fusilamenduak. Lanerako gai zirenak lan-esparruetara bidaltzen zituzten, eta gainerakoak zuzenean gas-ganberetara.