Gerren arteko garaia: 1920ko susperraldia, 1929ko kraka eta diktaduren goraldia

1. 1920ko susperraldi ekonomikoa

Lehen Mundu Gerraren ondoren, 1914. urtea baino lehenagoko nazioarteko sistema ekonomikoa hautsi zen. Ordura arte, Europa izan zen planetako finantza- eta industria-gune nagusia, baina Estatu Batuek hartu zuten nagusitasun hori, munduko lehen potentzia industrial bihurtu baitzen. Europako ekonomiei kosta egin zitzaien bakera berregokitzea, gerrak eragindako hondamendiagatik, inflazioagatik eta langabeziaren hazkundeagatik. Krisialdia bereziki larria izan zen Alemanian, gerraren kalteak ordaindu behar izan baitzituen.

1920ko urte zoriontsuak?

1922 eta 1929 artean, industria asko hazi zen Ameriketako Estatu Batuetan. Bizi-maila hobetu zenez, kontsumo-gizartea sortu zen. Etxebizitza batzuetan, ordura arte aberatsen esku bakarrik zeuden instalazioak ezarri ahal izan zituzten: igogailua, berokuntza eta argindarra. Jende gehiagok eskuratu ahal izan zituen kontsumo-ondasunak, hala nola:

• Etxetresna elektrikoak (garbigailuak, hozkailuak, irratiak)
• Autoak

Publizitatearen bidez (prentsa, irratia, kartelak) izaten zuten horien berri, eta epeka ordaintzen zituzten. Salmenten sistema berri horrek kontsumismo-olatua eragin zuen. Horrela, «bizimodu amerikarra» mundu osora zabaldu zen.

2. 1929ko kraka eta Depresio Handia

Burtsa hondoak jota

1929ko urriaren 24an, ostegun beltza deritzon egunean, New Yorkeko burtsan akzioak barra-barra saldu ziren. Ondorioz, akzioek balio guztia galdu zuten, eta bai enpresek bai inbertsoreek porrot egin zuten: 1929ko kraka deritzo horri, eta krisialdi ekonomiko larria eragin zuen mundu osoan.

1929ko krisialdiaren jatorria

• Soberakinak: Gerra amaitzean, herrialdeak mota guztietako produktuak fabrikatzen hasi ziren, eta horrek soberakinak eragin zituen.
• Espekulazioa: 1920ko hamarkadan, bankuek maileguak eman zizkieten enpresei eta bezero partikularrei, eta haiek burtsan inbertitzen zuten dirua. Arazoa zen akzio horiek burtsan zuten balioa ez zetorrela bat enpresek egiazki zituzten irabaziekin.

Zer izan zen Depresio Handia?

Burtsak porrot egiteak krisialdi ekonomiko larria ekarri zuen, Depresio Handia izenez ezagutzen dena:

• Banku estatubatuarrek hondoa jo zuten, bezeroek, izututa, beren dirua atera zutelako bat-batean eta mailegu asko ez zirelako ordaindu.
• Produktuen eskaria murriztu egin zen, eta prezioek behera egin zuten; enpresa askok itxi egin behar izan zuten, eta langabezia ikaragarri handitu zen.
• Krisialdia mundu osoan hedatu zen: AEBk inportazioak murriztu zituen eta Europan inbertitutako dirua etxera eraman zuen.

3. Demokrazien krisia

Demokraziaren bilakaera Gerra Handiaren ondoren

Gerren arteko garaian, Europaren egoera politikoa konplexua zen. Hasierako urteetan krisialdi ekonomikoa izan zen, eta horrek tentsio sozial larriak eragin zituen; herrialde batzuetan langileen eta nekazarien altxamenduak izan ziren. Biztanle batzuk beldur ziren berriro iraultza komunista etorriko ote zen, Errusian bezala. Testuinguru horretan, 1920ko urteetan jada herrialde batzuetan erregimen diktatorialak nagusitu ziren (Italia, Espainia, Hungaria, Polonia, Jugoslavia eta Portugal).

Diktaduren garaipena

1929ko krisialdiak krisi politikoa areagotu zuen. Demokraziarekiko eta alderdi tradizionalekiko mesfidantza zabaldu zen. Testuinguru horretan, muturreko alderdiek jarraitzaile gehiago lortu zituzten:

• Ezkerra: Langileek eta nekazariek babes handiagoa eman zieten alderdi komunistei.
• Eskuina: Erdi-mailako klaseek eta goi-burgesiak eskuin muturreko alderdien alde egin zuten, iraultza komunista saihesteko.

Totalitarismoen goraldia

Diktadura guztiak ez ziren berdinak. Gehienak gobernu kontserbadore autoritarioak ziren, baina hiru erregimen totalitario berri sortu ziren: faxismoa Italian, nazismoa Alemanian eta estalinismoa SESBn.