Seiurteko Demokratikoa, Gerra Karlista eta Foruen Amaiera

Seiurteko Demokratikoko Politika Ekonomikoa (1868-1874)

Aurrerakoiek eta demokratek hazkunde ekonomikoa lortzeko neurriak jarri zituzten abian. Serranoren lehen gobernuan, Figuerolak, eraldaketa garrantzitsuak proposatu zituen:

1. Diru-batasun berria, pezeta, 1868an. Erreala ordeztu zuen.
2. Gizarte-eskariei erantzuteko, kontsumo gorrotatuak ezabatzeko eraldaketa fiskala egiten ahalegindu ziren, baina eraldaketa horrek porrot egin zuen, burgesia aurka agertu zelako eta Ogasunak estutasun handiak zituelako.
3. Ogasunaren arazo kronikoari aurre egiteko, Zor Publikoa artatzeko Hipoteka Bankua sortu zen. Espainiako Bankuari billeteak igortzeko monopolioa eman zitzaion. Banku hori estatuaren mailegu-emaile bihurtu zen.
4. Espainiako ekonomia atzerriko merkatuetara irekitzeko 1869ko Arantzel Legea ezarri zen. Horren arabera, babesgabetasun hautakorra ezarri zen, eta aduana-zergak murriztu ziren ekipo-ondasunak inportatzeko eta lehengaiak esportatzeko. Horren bidez, Espainiako industriak kanpoarekin lehiatu behar izan zuen.
5. Sozietate Anonimoen Legea eta Meatzeen Legea (1871), kanpoko inbertsioak eta kapitalen sarrera lortzeko, hazkunde ekonomikoa finantzatzeko. Azken hori lurpearen benetako desamortizazioa izan zen, eta horri esker, hurrengo hamarkadetan kapitalak iritsi ziren eta mineralak masiboki esportatu ziren.

3. Gerra Karlista (1872-1876)

Alfontsotarren garaipenari esker, Euskal foruak abolitu ziren. Hala ere, Cánovas del Castillok ezegonkortasun politikoa saihestu zuen, salbuespen-erregimena ezarriz eta Hitzarmen Ekonomikoak sortuz (1876ko uztailaren 21eko Legea).

1878ko otsailaren 28ko Errege Dekretuaren arabera, euskal aldundiek, estatuaren emakida dela bide, zergak finkatu, bildu eta administratzeko gaitasuna zuten, urtero estatuari finkatutako kopuru bat ordainduta. Sistema horrek gaur egun arte iraun du.

Ekonomia-itunen erregimenari esker, aldundiek autonomia administratibo handia izan zuten, eta jarduera ugari garatu ziren, adibidez, hezkuntzan. Probintziek kalitate handiagoko zerbitzuak lortu zituzten.

Euskal industrializazioaren burgesia handiak aldundiak kontrolatzea lortu zuen, eta haien interesen araberako politika fiskala bultzatu zuten. Kontsumoaren gaineko zerga-zamari esker, industriako produktuak desgrabatu egin ziren eta industrializazio-prozesuari mesede egin zitzaion.

Foruak eta Konstituzio Liberalak

1812ko Cadizeko Konstituzioak ez zuen foruen berezitasuna jaso, baina epe laburrean ezarri zen. Lehen Gerra Karlistan lortu zuen foru-arazoak gatazka-mailarik handiena.

Foru erregimenarekin landa-nobleziak garrantzi handia zuen. Euskal merkataritza-burgesiaren hazkunde ekonomikoa oztopatzen zuen eta esparru juridiko eta politiko berria eskatzen zuen, Espainiako merkatuaren batasuna lortzeko.

Lehen Gerra Karlista Bergarako Hitzarmenarekin amaitu zen. Hitzarmen horren arabera, gobernu liberalak foru-araubidea errespetatu behar zuen.

1839ko urriaren 25eko lege berriak euskal foruak berretsi zituen, baina monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe. Modu horretan, gobernuak foruetan beharrezko aldaketak egiteko askatasuna zuen.

Nafarroako Foru Araubidearen Amaiera

Nafarroan, 1841ean Itun Legea sortu zen, eta horrekin Nafarroako foru-araubidea amaitu zen. Nafarroa probintzia bihurtu zen eta ez zuen legegintza-eskumenik ezta zerga-salbuespenik ere, baina zuzenbide zibilari eta autogobernu administratiboari eutsi zien.

Euskal Autonomia Erkidegoko Foruak

Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE), Esparteroren gobernu liberal aurrerakoiak foruak abolitu zituen praktikan, 1841eko legearen bidez. Hala ere, zerga-salbuespenari eutsi zitzaion eta soldadutza ez zen aplikatu.

1844an moderatuak itzuli zirenean, galdutako foru-eskumenak itzuli zituzten, karlismo soziologikoaren altxamendu militarra saihesteko. Foru aldundiek autonomia administratiboa lortu zuten. Udaleko diru-sarrerak eta gastuak kontrolatzea foru Aldundien esku geratu zen 1844 eta 1853 bitartean.

Behin betiko abolizioa karlistek 1876an izandako porrotaren ostean etorri zen. Cánovas del Castilloren uztailaren 21eko legean ezarri zen euskal probintziek soldadutza egiteko eta estatuko gastuetan parte hartzeko eginbehar konstituzionalak bete behar zituztela. Hurrengo urteetan foru aldundiak desegin zituen desobedientzia zibila zela eta. Aldundi berriek Hitzarmen Ekonomikoa kontserbatu zuten.