Santurtziko ihesaldia 1937an: 'La Habana' eta gerrako umeak

Santurtziko ihesaldia: 1937ko maiatzaren espedizioak

Arratsaldeko mugimendua eta ontziak

1937ko maiatzaren 5eko arratsaldean, aparteko mugimendu bat zegoen Santurtziko kaian: ia 3.000 haur eta haien familiak, irakasleak eta erizainak gora eta behera zebiltzan «La Habana» transatlantikoaren inguruan. Lehenago, beste itsasontzi bat irten zen, Oleron izenekoa.

Nazioen erantzuna eta babesak

Frankisten bonbardaketek Eusko Jaurlaritza eta beste nazioak mugitu zituzten, erbesteratuak babesteko harremanetan sakonago jarduteko. Ordura arte Frantzia eta Erresuma Batuak neutraltasuna mantenitzen ari ziren, baina Durangoko eta Gernikako bonbardaketek neurri horri kaltea eragin zioten eta nazio horiek prestago agertu ziren laguntza emateko.

Oro har, itsasontzi britainiarrak Eusko Jaurlaritza babesteko elkarreraginetan izan ziren; bestalde, Frantzia muga eta aterpeetan haurrak jasotzen hasi zen. Espedizio ugarien ondorioz, zailtasunak eta galderak sortu ziren, eta egoera askotan frankisten eraginak nabarmenak izan ziren.

Espedizioak eta datu garrantzitsuak

Maiatzaren 6tik ekainaren 18ra bitartean, 20.000 haur baino gehiago ontziratu ziren atzerrira joateko. Ontzi askok parte hartu zuten bidaia horietan, baina guztien artean aipagarriena «La Habana» izan zen; erbesteratutako haurren erdiak baino gehiago bertan eraman zituzten.

• Lehen espedizioan, 2.273 haur La Paliceraino eraman zituzten.
• Azken bidaian (ekainaren 13an), 4.500 haur inguru joan ziren: gutxi gorabehera 2.900 Frantzian barreiatu zituzten eta gainerakoak beste itsasontzi batean sartu eta Sobiet Batasunera eraman zituzten.

Hasierako itxaropenak eta egonaldien luzapena

Hasieran bai umeek eta bai helduek uste zuten atzerriko egonaldia motza izango zela, baina gerra luzatu egin zen eta atzerrian espero zutena baino denbora gehiago eman behar izan zuten. 1937an zenbait haur itzuli baziren ere, gehienak gerra amaitu arte geratu ziren Frantzian, Erresuma Batuan, Belgian eta, kasu batzuetan, Sobiet Batasunean.

Hamarkada batzuk igaro arte ez zuten itzultzeko aukerarik izan. Azkenean, atzerrian hazi eta hezi ziren haurrak gaur egun ere askotan «gerrako umeak» izenez ezagutzen dira.

Kontu xehea — Santurtziko kaia eta babeserako egitura

1937ko maiatzaren 5eko arratsaldean, ezohiko mugimendua zegoen Santurtziko kaian: ia 3.000 ume eta haien familiako kideak, irakasleak eta erizainak gora eta behera zebiltzan «Habana» transatlantikoaren inguruan. Ontzi honek Frantziara egingo zuen lehen espedizioa izan zen; aurretik, beste itsasontzi bat irten zen, Oleron izenekoa.

Frankistek egindako bonbardaketek azkartu egin zituzten Eusko Jaurlaritzak eta beste nazioen arteko harremanak, erbesteratuak hartzeko prest egon zitezen. Horrela, aterpeak eta ikastetxeak prestatu ziren eta herri horietako gobernuen onespena lortu zen. Izan ere, ordura arte Frantzia eta Erresuma Batuak neutraltasuna erakutsi zuten, baina Durangoko eta Gernikako bonbardaketek neurri horri kolpea eman zion. Hortik aurrera, europar herri horiek prestago agertu ziren Espainiako Gerra Zibiletik ihes egiten ari ziren pertsonak laguntzeko.

Adibidez, Erresuma Batuak bere itsasontziekin babestu zituen Eusko Jaurlaritzak antolatutako ontzi-konboiak. Era berean, Frantziako agintariek mila ume baino gehiago beren aterpeetan hartu zituzten, eta beste herrialde batzuetara zihoazenak ere babestu zituzten.

Espediziorik handienak eta jendetsuenak Gernikako bonbardaketaren ondoren eta Bilbo frankisten eskuetan erori arte egin ziren. Maiatzaren 6tik ekainaren 18ra bitartean, 20.000 ume baino gehiago itsasoratu ziren, atzerrira joateko. Ontzi askok parte hartu zuten bidaia horietan, baina aipatutako «Habana» izan zen ospetsuena, erbesteratutako umeen erdiak baino gehiago bertan eraman baitzituzten.

Hasieran zenbaitu espekulatu zuten atzerriko egonaldia motza izango zela, baina gerra luzatu egin zen, eta espero zutena baino askoz denbora gehiago eman zuten atzerrian. Zenbait haur, hala ere, 1937an bertan itzuli ziren, Bizkaiaren erasoaldia bukatu bezain pronto; baina gehienak gerra guztiz amaitu arte geratu ziren Frantzian, Erresuma Batuan, Belgian... eta, okerrenean, Sobiet Batasunera eraman zituztenek II. Mundu Gerrak harrapatu zituzten.

Hamarkada batzuk igaro ziren itzultzeko aukerarik izan arte. Azkenean, atzerrian hazi eta hezi ziren haurrak urte askoren ondoren ere txundituta gelditu ziren, eta gaur egun oraindik ere askok diote «gerrako umeak» direla, Moskun edo bestelako lekuetan bizi izan direlako, Santurtziko kaian denbora gelditu izan balitz bezala oroitzapenak daramatzatela.