Monarkia autoritarioa, Errege Katolikoak eta Aro Modernoko gizartea: gakoak

Monarkia Autoritarioak eta Aro Modernoa

Europako zenbait erregek beren nagusigoa inposatu zuten jauntxo feudalen gainean Erdi Aroaren amaieran; horrela, beren autoritatea finkatu eta monarkia sendoak sortu zituzten. Nobleziaren, Elizaren eta udalerrien boterea mugatu zuten. Gobernu mota horri monarkia autoritarioa deritzo.

Monarkia Autoritarioen Ezaugarriak

Monarkek honako neurri hauek hartu zituzten:

• Administrazio zentralizatua sortu zuten.
• Errege-armada iraunkorrak eratu zituzten.
• Batzar ordezkatzaileen jarduera mugatu zuten.
• Zergak igo zizkioten herriari.
• Diplomazia-lanei ekin zieten.

Erregeak bizilekutzat hartu zuen hiria erresumako hiriburu bihurtu zen.

Europako Monarkia Handiak

Europan, bost monarkia handi finkatu ziren:

• Frantzia: Frantzisko I.a erregearen agintaritzapean, Frantzia potentzia handi izatera heldu zen.
• Ingalaterra: Henrike VIII.ak errege-boterea indartu zuen eta Eliza Anglikanoa sortu zuen.
• Espainia: Errege-Erregina Katolikoek Aragoiko eta Gaztelako koroak batera gobernatu zituzten, eta Europako zein beste kontinente batzuetako lurralde asko konkistatu zituzten.
• Portugal: Joan II.ak errege-boterearen menpe jarri zuen aristokrazia. Lur berrien esplorazioa eta konkista sustatu zituen.
• Errusia: Ivan III.a Handiak herrialdea batu eta printzerria handitu zuen. Geroago, Ivan IV.a Izugarriak Errusiako tsar edo enperadore titulua hartu zuen.

Espainiako Monarkia Aro Modernoan

Errege-Erregina Katolikoak

1469an ezkondu ziren Fernando eta Elisabet. Elisabet Gaztelako erregina egin zen 1474an, eta Fernandok Aragoiko koroa hartu zuen 1479an. Hori horrela, Gaztelako koroaren eta Aragoiko koroaren bateratzea gertatu zen.

Elisabetek eta Fernandok elkarrekin gobernatzen zituzten beren lurrak, baina erresuma bakoitzak bere lege eta erakundeei eutsi zien.

Matxinadak Karlos I.aren Garaian

Komuneroen Matxinada

Gaztelauek beren ondoeza adierazi zuten matxinada horren bidez. Matxinatuek honako hauek eskatzen zituzten: Gaztelako dirua erresumako beharrak asetzeko erabiltzea, gobernuan parte hartze handiagoa izatea, eta erregeak bere bizitokia Gaztelan izatea.

Germanietako Matxinadak

Valentzian eta Mallorcan Germanietako matxinadak piztu ziren, nobleziaren kontrako herri erreboltak izan ziren. Karlos I.ak nobleak babestu zituen eta matxinatuak garaitu zituzten.

Filipe II.aren Erregealdia

Filipe II.a katolizismoaren defendatzaile handia izan zen, bai islamaren eta bai Erreforma Protestantearen aurka.

Inkisizioaren papera indartu zuen, eta debekatu egin zuen bai atzerriko liburuak Espainian sartzea, bai Espainiako ikasleak beste herrialde batzuetara joatea.

Granadako moriskoen altxamenduari aurre egin zion Filipek 1568an.

Moriskoen matxinada gogortasunez zapaldu zuten, eta 100.000 pertsona inguru deportatu eta Gaztelan barna barreiatu zituzten.

Aro Modernoko Gizartea Espainian

Espainiako gizartea Aro Modernoan honako hauetan banatuta zegoen: estamentu pribilegiatuak (Noblezia eta Kleroa) eta pribilegiogabeak (Herri xehea).

• Pribilegiatuak: Ez zuten ia zergarik ordaintzen. Noblezia eta Kleroa ziren.
• Pribilegiogabeak (Herri xehea): Zergak ordaintzen zituzten. Gehienak nekazariak ziren, baina baita artisauak, tailerretako langileak, mirabeak eta merkatari handiak ere.

Amerikako Konkista: Gakoak

Amerikako konkistan espainiarren nagusitasuna eragin zuten faktore nagusiak honako hauek izan ziren:

• Espainiako armen nagusitasuna: Ezagutzen ez zituzten zaldi, armadura, kasko eta su-armek ustekabean harrapatu zituzten indigenak.
• Indigenen sinesmenak: Antzinako sinesmenek zioten ozeanotik jainko batzuk iritsiko zirela, eta jainko horiek espainiarrak zirela pentsatu zuten.
• Amerikako herrien arteko liskarrak: Konkistatzaileek aliantzak sortzeko baliatu zituzten. Adibidez, Mexikoren konkista Hernán Cortések egin zuen, eta Peruren konkista Francisco Pizarrok.

Euskal Foru-Erregimena

Foru-erregimenaren oinarriak zerga-salbuespen eta pribilegio batzuk ziren.

Foru-Pribilegio Nagusiak

Hauek ziren euskal foru-erregimeneko zerga-pribilegio eta berezitasun nagusiak:

• Kaparetasuna: Euskal lurraldeetan jaiotako biztanleei kaparetasuna aitortzen zitzaien eta nobletzat hartzen ziren. Beraz, pribilegiatuen estamentukoak ziren eta ez zuten Monarkia Hispanikoak ezarritako zergarik ordaindu beharrik.
• Soldadutza: Soldadu joatea borondatezkoa zen, eta soldata jasotzearen truke, betiere.
• Aduana-eskubideak: Ez zen aduana-eskubiderik ordaindu behar zenbait produkturen truke; esaterako, gatzaren truke.
• Foru-baimena: Euskaldunek XIX. mendera arte erabilitako eskubide bat zen. Salbuetsita zeuden Gaztelako koroak Aro Modernoan ezarritako zerga gehienak ordaintzetik, eta Monarkia Hispanikoak ezarritako zerga berriak ordaintzetik ere.

XVII. Mendeko Krisialdiak eta Aldaketak

Krisialdi Demografikoa

Krisialdi demografiko horren arrazoi nagusia heriotza-tasaren igoera izan zen, hainbat faktorengatik:

1. Gose ugari egon ziren, uzta txarrengatik.
2. Epidemia ugari gertatu ziren, Europako hegoaldean bereziki eragina izan zutenak: izurria, tifusa, kolera, besteak beste.
3. Gerrek hildako asko eragin zituzten.

Absolutismoaren Hedapena

1648an, Westfaliako Bakea sinatu eta Hogeita Hamar Urteko Gerra amaitu zen. Espainiak Probintzia Batuen independentzia aitortu behar izan zuen.

XVII. mendean, Europako monarkak absolutismoa ezartzen saiatu ziren. Boterea Jainkoak eman ziela uste zuten, eta Jainkoaren ordezkariak zirela lurrean.

Monarkak estatuaren botere guztiak kontrolatzen zituen: legeak onartzen zituen, gobernatu egiten zuen, eta epaile gorena zen. Luis XIV.a edo Eguzki Erregea monarka absolutista izan zen.

Ingalaterrako Iraultzak eta Parlamentarismoa

XVII. mendearen lehen erdian, errege-erreginek Britainia Handiko eta Irlandako lurraldeetan Parlamentua kontuan hartu gabe gobernatu nahi izan zuten, monarka absolutu gisa.

Erabaki horrek iraultza eragin zuen 1640an.

Ekintza iraultzaile horiek korapilatu egin ziren, eta gerra zibila eragin zuten. Gerra zibil horren amaieran, Parlamentuko lider batek hartu zuen boterea, Oliver Cromwellek, eta diktadura gogor bat ezarri zuen.

Cromwell hil eta diktadura amaitu ondoren, Parlamentuak monarkia berrezarri zuen. Baina 1688an beste iraultza bat behar izan zen, 1689an Eskubideen Adierazpena onesteko. Aitorpen horrek erregearen boterea mugatzen zuen, Parlamentuari botere handiagoa ematen zion, eta horrela, monarkia parlamentarioa ekarri zuen Ingalaterrara.