Ontologia eta esentzia: Platonetik existentzialismora

1. 'ta onta' eta 'to on' terminoen esanahia

Greziar filosofoek termino hauek erabiltzen zituzten. 'ta onta' esapideak literalki "badiren gauzak" esan nahi du. 'to on' neutroa ere erabili zuten, besterik gabe "badena" adierazteko. Hortik dator ontologia hitza.

2. 'Izan' nola itzuli zuten eta euskarazko hitza

Izan aditza itzultzeko latinezko esse aditza erabili zuten. Erdaretik "ente" hitza agertu da, latinezko esse aditzaren partizipio zaharreko "ens, entis"-etik datorrena. Euskarak "izaki" hitza erabiltzen du, eta honek "badena" adierazten du.

Ontologia metafisikaren adarra da; munduan dauden gauza guztien egiazko izaera aztertzen du.

3. 'Zer den' azaltzeko kontzeptua: esentzia

Filosofian esentzia kontzeptua erabiltzen dugu. Gauza batek bere horretan dituen ezaugarrien multzoa da esentzia; ezaugarri horiek ahalbidetzen dute gauza hori izatea eta bereiztea. Adibidez, pertsonaren begi-kolorea, adina, izaera edo ikasketetako edo kiroletako interesa esentziaren zati izan daitezke.

4. Esentzialisten iritziak eta bi filosofo

Esentzialistek esentziak existentziaren aurretik daudela defendatzen zuten: esentzia izan behar da, eta ondoren dator existentzia. Horren arabera, esentzia objektibo eta independentea da.

Bi filosofo esentzialista

• Platon — Esentzien errealitate independentea eta objektiboa azpimarratu zuen; esentziak ideien munduan kokatzen zituen.
• Agustin Hiponakoa — Errealitate metafisiko baten existentzia eta esentzien balioa defendatu zituen, askotan erlijio-testuinguruan.

Haien ustez, esentziak ikus-ukiezin eremu batean daude; gorputzarekin lotu gabe egon arren, existentzia metafisikoa izan dezakete. Adibidez: adarbakarra bezalako kontzeptuak.

5. Existentialisten ikuspegia eta hiru pentsalari

Existentialistek esentzia baino existentziari lehentasuna ematen zioten: lehenik eta behin existitzen dugu, eta ondoren eraikitzen dugu gure esentzia. Arreta berezia jarri zuten gizakiaren existentziari eta askatasunari.

Hiru pentsalari nabarmenenak

• Jean-Paul Sartre (frantziarra) — gizakiaren askatasuna eta ardura nabarmendu zituen.
• Albert Camus (frantziarra) — existentziaren absurdoari eta nola aurre egiten diogun aztertu zuen.
• Martin Heidegger (alemaniarra) — existentziaren eta egonearen galdera filosofikoetan sakondu zuen.

6. Ideien teoria: Platonen ikuspegia eta mundu biak

Platonek ideien teoria garatu zuen. Uste zuen ideiak perfektuak eta aldakor ez diren esentziak direla, eta gure existentziatik independente existitzen direla. Ideiak zentzumenezko errealitateaz harago dauden errealitate-maila bat osatzen dute.

Bi mundu nagusi

• Mundu sentigarria — ikus eta ukitu ditzakegun gauzek osatutako esparrua da.
• Mundu adierazgarria (ideien mundua) — esentziek edo ideiek osatutako mundua da; hemen daude ideiak edo bentukideak.

7. Zergatik daude Platonen bidez filosofia dualista?

Platonen filosofia dualista dela esaten dugu, erraz ulertzeko: errealitatea bi mundutan banatzen du — mundu sentigarria eta ideien mundua. Berak uste zuen errealitatea duala dela, gauzen eta ideien arteko bereizketa argiarekin.

8. Nola lortzen ditugu ideien ezagutzak Platonen arabera?

Platonen arabera, ideiak erreferentzia moduan ditugu; gure judizioak ideiekin konparatuz egiten ditugu. Pertsonok ideien ezagutza barneratua daukagu jaio garenetik, baina geroago ahaztu egiten dugu. Ikasketa edo errealitatearekiko kontaktu baten bidez gogoratzen ditugu; prozesu hori anamnesis izenez ezagutzen da (oroitzapenaren berreskurapena).