Obaba (Bernardo Atxaga): Paulo eta Daniel, txori-narratzailearen tragedia

Lehen kapitula

Txori batek basotik alde egiten du eta Obabako Pauloren etxera joateko emandako aginduari obeditzen dio, barruan «Mintzoak» esanda. Hemendik aurrera txoriak narratzailea izaten jarraitzen du: Pauloren etxean negarrezko zarata aditzen du eta hori heriotza baten seinale gisa interpretatzen du. Herrian heriotzaren bestelako seinaleak ere antzematen dira. Azkenean, txoriaren begietatik ikusten da Paulo aitaren ondoan dagoela, aita hiltzen ari denean. Aurretik ama ere hil egin dela jakinarazten da, eta aitak Daniel (anaia zaharragoa) zaintzeko eskatzen dio Paulori; Paulo baiezkoa ematen dio.

Bigarren kapitula

Paulo Danielen bila doa, Daniel mahai baten azpian ezkutaturik dagoela jakinda. Daniel garapen atzerapena duen haur gisa deskribatzen da eta ez daki aita hiltzen ari dela; hala ere, aitarekin gertatzen ari den zerbait arraroa sumatzen du eta beraz ezkutatu da. Danielek pixa egin du gainean eta Paulok errieta pixka bat egiten dio; still, Paulo berarekin goxo jolasten hasten da, eta azkenean biak elkarrekin lo hartzen dute.

Hirugarren kapitula

Txoria narratzaile jarraitzen du: bi anaiek lo daudenean aita hil egiten da. Apaiza anaien etxean dago, eta leihotik arantzadiaren ikuspegiak Paulori haurtzaroaren oroitzapen tristeak dakartza gogora: San Juan egunean aranak lapurtzera joaten zireneko oroitzapenak, eta orduko apaizaren oharrak. Bi anaiek lo daudela, beste oroitze bat datorkio Paulori: bere aita Danielekin kezkaturik zegoela; Daniel, adin txikikoa izanik, orduan ere desoreka sexualeko jokabide batzuk erakusten zuela (hazia isurtzen eta abar). Paulok eta Daniel trena ikustera joaten ziren; eskolan Danieli burla egiten zioten. Paulok pentsamendu horiek disimulatzeko apaiza lo hartzen ari dela ikusiko du.

Laugarren kapitula

Katagorri batzuek Mintzoaren deia jasotzen dute Danielengana joateko, Daniel «kanta txikia» duen gaztea dela esanez. Katagorriak Danielen lagunak izango dira kontakizunean zehar. Azkenean, kantaren doinuari jarraiki aurkitzen dute eta Paulok eta Danielek elkarrekin ikusten dituzte. Udan zehar, Daniel beraiekin jolastuko da eta urrak, intxaurrak eta ura jasoko ditu. Egun batean, ordea, Danielen kanta ahulago entzun eta bere bila abiatzen dira; azkenean neska-talde baten ikuspegian aurkitu dute. Neska horietako batek, Teresa izenekoa, pastela erregalatzen dio, eta hurrengo eguneetan ere hala egiten jarraitzen du, artean egun batean Danielek besoak luzatuz bularrak ukitzen dizkion arte, «dardarizo» batek bultzatuta. Horregatik, Carmen (Pauloren lehengusina) Daniel jo eta negarrez utzi egiten du. Teresak elkar utz dezan eskatzen dio, Danielen adimen urritasuna kontuan hartuta. Carmenek jarrera hori Paulorekin duen atsekabean oinarritzen du, Paulorekin gustu berezia duelakoan. Carmen alde egiten du eta Teresak Daniel kontsolatzea saiatzen da; bera bere bularrak ukitzeko eskaintza egiten dio, isildu dadin. Danielek katagorriak zaintzeari uzten dio, Teresarekin duen sexu-gogoagatik.

Bostgarren kapitula

Aita lurperatu ondoren, Paulo bere ohiko bizimodura itzultzen da, aitaren zerrategian lanean. Gauez, ordea, lo hartu ezinik ibiltzen da, kexatu eta ama eta aitari buruzko oroitzapenak etengabean. Amaren hitzak buruan bueltaka daude, nola esaten zion Danielekin kontuz ibiltzeko, bereziki osabarekin, etxea eta zerrategia bereganatzeko asmoak izan zitzakeelakoan. Aitaren hitzak ere gogoratzen ditu: Daniel zaintzeko agindua. Txori-laguntzaileak naturako ipuin eta irudi metaforikoekin osatzen du narrazioa eta Paulori lo hartzen laguntzen dio, inguruan jostari ibiliz. Arratsalde batean, Daniel katagorrietatik bestelako norabait joan dela nabaritzen du Paulo anaiak. Itzultzean, Danielek non egon den ez dio azaltzen eta Paulorekin elkar joateko uko egiten du. Gau batean, intziriak entzunda, Paulok Danielen ohera gerturatzen da eta, masturbatu ondoren isuri egin duela nabaritzen du. Orduan amak esaten ziona gogoratu du: Daniel sexu-gogo bizia zuela. Pentsamendu horietan murgilduta, Paulo gelako armairuaren ondoan apoyatzen da; orduan Daniel joka hasten zaio eta lurrera botatzen du. Ondoren armairutik tarta bat ateratzen du, berea dela oihukatuz.

Seigarren kapitula

Txoriak Paulon eta Danielen zelatan aurkitzen ditu bide bazterrean: zelai batean ume taldearekin dagoen Daniel, herriko neskak euren artean noiz etorriko zain. Paulok Carmen, bere lehengusina, aurkitzen du eta Danieli tartak erregalatzen dizkiona bera ote den galdetzen dio. Carmenek ezetz erantzuten du eta berarekin eztabaidatzen hasten da, Paulori harrokeria egotziz: beti bakarrik ibili eta lagunik nahi ez izatea leporatuz. Paulok aitaren hitzak gogoratzen ditu, nola Carmenen aitak euren etxera sartu nahi zuen diru eta ondasunen bila. Txoriak Carmenen pentsamenduetan sartzen da eta ikusten du Danieli tartak oparitzen dizkiona Teresa dela, eta Teresa Paulorekin maiteminduta dagoela. Paulok ezin du Teresa bere burutik kendu eta bere joan-leku oro jarraitu egiten du, baina tera Pauloren presenteziaz eta maitasunaz ohartu gabe dago. Txoriak hauen pentsamenduak jasotzen ditu; Teresa herriko plazara iristen da eta han Carmenekin topo egiten du.

Zazpigarren kapitula

Paulorekin izandako eztabaidan Carmenek galdetzen dio Teresari Danieli tartak berak erregalatu ote dizkiola. Carmenek ezetz erantzuten du, baina Teresa beldur dago Danielek Paulori guztiaren berri eman diezaiokeelako. Azkenean Teresak bere buruari aitortzen dio Paulorekin egoteko obsesioa baztertzea eta Paulorekin gauzak ongi aterako direla sinestea. Bestalde, herriko neskak jostundegian daudela, Daniel denbora guztian haiei begira dagoela konturatzen dira; bi neskek Daniel jostundegira sartzea erabakitzen dute, Paulorekin harremana hasteko era egokiena dela pentsatuta. Aurretik, ordea, Carmenek Teresaren konfiantza irabazten du zurikeriaz, Teresak bere sentimenduak kontatzeko. Geroxeago, erretoreak Carmenen jokabideari buruzko elkarrizketa gogorarazten zaio, berarengan ezinegon morala sortuz.

Zortzigarren kapitula

Mintzoak txoriari ibaian adi egoteko agindua ematen dio. Hortik abiatuta, Carmenen burutazioak agertzen dira: jaiotzatik daukan aurpegiko malkartsu zabalarekin lotutako lotsa eta nola Paulorekin bizitzera joateko itxaropenak zapuztu ziren —Pauloren amak argi utzi zuelako hil baino lehen ez zirela etxe horretara sartu behar. Bere itxaropenen porrotak mendeku sentimendua pizten du Carmenen barnean; beraz, Paulori nola sufrimendua eragin ahal dion pentsatzen du. Mendekua gauzatzeko Daniel eta Teresa erabiliko ditu.

Bederatzigarren kapitula

Katagorriak hilik agertzen dira ganbaran, Danielen eta beste batzuen utzikeriaz. Daniel egun osoa pasatzen du Teresaren arrastan etxetik kanpo, eta Paulo gauez lo hartu ezinik jarraitzen du. Egun batean, Obabako erretoreak Paulori bisita egiten dio, Danielen jokabideaz kezkaturik. Erretoreak adierazten du Teresarekiko obsesioak herrian esames asko sortu dituela eta Paulorekin hitz egin nahi du egoera askatu eta neurriak har daitezen. Teresaren amak ere adierazi du Daniel etxean lotuta eduki beharko litzatekeela. Paulok erretorearen eskaera onartzen du. Hurrengo egunean, herriko jostundegira joaten da eta bertan neska taldeak jaietako jolasetarako zintak prestatzen ikusten ditu: zinta bakoitzerako eraztun bat jarriko dute eta mutilak bizikletaz eta eskuz egin beharko dute zinta hartu arte. Daniel, Teresa eta Carmen jostundegian daude. Paulok etxera joateko eskatzen dio Danieli behin eta berriz, baina Danielek bortizki uko egiten dio. Azkenean, Teresa laguntzera ados jartzen da. Txoriak iturri batetik ura edaten hasten denean distira batek itsutzen duela ikusten du; Mintzoaren esanek ohartarazten dute distira baten menpe geratzeak norbait bere burua galtzera eraman dezakeela.

Hamargarren kapitula

Uda bukatzen ari da. Txoriak Obabako plazako iturritik jostundegitik talde bat ateratzen ikusten du, Paulo eta Danielen etxerako bidean: Daniel eta Teresa alde batean (Teresa eskuei eta gertakari emozionalei indar handia eragiten dien neska dela txoriaren hitzetan), eta Carmen eta Paulo bestalde. Carmen eta Paulok Danieli buruz hitz egiten dute: Daniel denbora guztian Teresaren atzetik dabilela eta arazoa konpontzeko modua ez dutela ikusten, Carmenek proposatzen du Daniel zinta-jokoan parte har dezala, Teresaren zinta bereganatu eta horrela asebete geratzeko. Horretarako bizikletaz irakatsi behar diote. Paulok prest dago dena egiteko Danielen arazoa konpontzeko. Carmenek bere eta bere familiari eginiko mesprezuak gogorarazten dizkio Danielen. Etxera itzultzean, Carmenek Teresari plana proposatzen dio; Teresa onartzen du, ausardiaz, Daniel gainditzeko eta Pauloren bihotza era errazagoan lortzeko asmoz. Prestaketa-elkarrizketa batean Paulok gezurrez Teresa neska ederra dela esaten du haren konfiantza irabazteko. Ondoren, zinta-eraztunen koloreak ere erabakitzen dituzte jokoaren arauak jakiteko. Azkenean, Teresa galdetzen dio Carmeni ea bere zinta jokatuko duen; Carmenek ezezkoa ematen du, bere aurpegiko margoa dela aitzakia erabilita, mutilen artean ibili nahi ez duelako.

Hamaikagarren kapitula

Festa bezperan, zinta-jokoaren arduradunari zintak eman aurretik, Carmenek Paulori aurkeztu nahi dion mezua helarazi nahi du: hasieran zuen eraztuna ordezkatuz, askoz eraztun txikiagoa jartzen dio, Danielek eraztuna eskuratzea zailago izan dezan. Azpikeria horren ondoren, Pauloren ondoan gerturatzen da eta Danielek tira egin beharreko eraztuna beltza dela adierazten dio; Paulok plana berresten du eta Carmeni galdetzen dio ea bere zinta jarriko duen. Carmenek esaten du inork ez lukeela bere zinta nahi izango eta benetan maite duen mutilak inoiz ez duela etorriko. Carmenen azpikeria arrazoiz azaltzen da: Pauloren inguruko eloskortasuna eta Teresarekiko konplexuak. Biharamunean, zinta-jokoa ospatzen da: mutilak txandaka bizikletaz pasatzen dira eraztunak eskuratzeko ahaleginean; Danielen txandan, Daniel beldurtu eta erori egiten da bizikletatik, jendearen barreak entzunez. Saiakera askotan huts egin ondoren, beste mutil batek hartzen du eraztun beltza eta dagokion zinta. Danielek kontrola galdu eta mutila kolpatzen du, odolti gelditu arte; jendeak azkenean hartzen du egoera eta guk mendean gera.

Hamabigarren kapitula

Antzara nagusi batek sugea akabatzeko agindua jasotzen du Mintzoaren eskutik, beste antzara batekin batera Obabatik pasatzean. Agindua bete eta bide batez, antzarak Pauloren eta Danielen desagerpenaren berri ematen duten herritarren ahoz entzuten du. Zinta-jokoaren ondoren, erretoreak Daniel etxean lotuta edukitzera behartu zuela azaltzen da, eta herrian talde bat osatzen da bi anaien bila mendi eta basoetan arakatzeko. Teresa, ordea, ziur dago anaiek trenbidera joan direla eta Carmenengana joateko susmo hori adierazten du. Carmen susmo horren berri ematera doa. Antzarak hori entzunda, trenbiderantz abiatzen dira eta bi anaiek tunel baten parean zutik eta elkarri eskua emanda aurkitzen dituzte. Trenak harrapatu eta hil egiten ditu biak. Hil ondoren, bi anaiek antzara bihurtzen direla kontatzen da, eta antzara nagusiari jarraitzen diote zeruan.

Oharrak eta gai nagusiak:

• Narratzaile txoria: kontakizunaren ikuspegia eta metaforak.
• Familia eta ondasunak: aitarekin eta familia-loturekin lotutako tentsioak.
• Mendeku eta injustizia emozionala: Carmenen asmoak eta ondorioak.
• Sexualitate eta bortizkeria objektualizazioa: pertsonaien arteko harreman konplexuak.
• Ametsa eta metamorfosia: azkeneko irudi mitikoa (antzara bihurtzea).