Nazioarteko ekonomia (1945–1973): Gerraostea eta garapena

Gaia: Nazioarteko ekonomia (1945–1973)

Nazioarteko ordena berria eta gerraosteko ekonomiaren susperraldia

Bigarren Mundu Gerrak izugarrizko ondorioak eragin zituen: milioika hildako izan ziren, gehienak zibilak, eta ekialdea (SESB, batez ere) izan zen kaltetuena. Ekonomiaren arloan gerra kostuak milioika dolar izan ziren; herrialdeek ezin izan zuten horri buelta eman, errenta nazionalaren zati handi bat gerran inbertitu zutelako, eta, gainera, nazioarteko merkataritza hondatu egin zen. Lan-merkatua eta produkzioa minduta geratu ziren hamarkada askotarako.

Egoera horretatik ateratzeko hiru neurri jarri zituzten martxan:

• Bretton Woods-eko hitzarmenak: moneta sistemaren egonkortasuna lortu nahi izan zen. Nazioarteko moneta sistema berrantolatzeko dolar patroia sortu zuten: dolarrak urrearekiko bihurgarritasun finkoa izango zuen, eta dolarra izan zen urrarekin lotutako moneta nagusia. Hitzarmen horretatik hainbat finantza-erakunde sortu ziren: FMI (Nazioarteko Moneta Funtsa), BM (Munduko Bankua), BIED (Berreraikuntza eta Garapenerako Nazioarteko Bankua) eta CEE (Europar Ekonomia Elkartea). Haien funtzioa defizit egoeretan kredituak ematea edo zorrak kitatzea zen; horrela herrialdeei laguntzen zitzaien. Hitzarmen honi esker moneta-egonkortasuna eta kapitalaren mugikortasun mugatuagoa lortu ziren.
• Marshall plana: AEBek laguntza ekonomikoa eman zieten aliatuei haien eros-kalitatea handitzeko. Horrela, Estatu Batuek beren ekonomia babestu nahi zuten, ezin zutelako jasan esportazioen galerak. Dirua Mendebaldeko Europako herrialdeek jaso zuten; Sobietar Batasunak eta Ekialdeko Blokeak uko egin zien, eta bi Europen arteko zatidurak handiago egin ziren. Planak baldintza batzuk zituen: ez zen egongo AEBen inbertsio-esku-hartzerik eta dirua jasotako lurraldeek administrazio eta kontrol neurriak bete beharko zituzten. Halaber, erakunde bat sortu zuten Europa barruko trukeak askatzeko; hau izan zen Europaren berreraikuntzaren abiapuntua.
• Merkataritza berrantolaketa: La Habanan konferentzia bat egin zuten eta Merkataritza eta Aduana Tarifei buruzko Akordio Orokorrak (GATT) sinatu zituzten. Akordioaren helburua zen diskriminaziorik ez egotea merkataritza-harremanetan; merkataritza bultzatzeko muga tarifak murriztu zituzten eta "nazional mesedetuaren" klausula erabiltzeari ekin zioten merkataritza zabaltzeko: adibidez, Alemaniak eta Frantziak akordioa badute, eta Argelia Frantziaren esku badago, Alemaniak Argeliara ere aplikatzeko eskubidea izan zezakeen.

Neurri hauen ondorioz Barne Produktu Gordina oso azkar hasi zen errekuperatzen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Lehen Mundu Gerraren ondoren baino bestelako eraginarekin.

Kapitalismoaren eta enpresa gerentzial handiaren urrezko aroa

1950etik 1970era bitartean sistema ekonomikoa egonkorra eta handitu zen honako arrazoiengatik:

• Gerra eta teknologiaaren arteko harremana: II. Mundu Gerraren ostean Gerra Hotzak ikerketaren eta garapenaren finantzaketa bultzatu zuen (hor hasten da I+G+I). Alemania, Britainia Handia eta, batez ere, AEBek gai berrien fabrikazioan inbertitzen hasi ziren: energia atomikoa, espazioko nabigazioa, sateliteak, merkatal hegaldiak eta ordenagailuak garatu zituzten.
• Estatu-eskari harremana: gobernuek enplegu osoko egoera mantendu nahi zuten kontsumoa berregiteko. Bestalde, enpresek teknologia handiko makinerian inbertitu nahi zuten gobernuak gastu-maila handia mantentzen bazuen. Helburu hauek lortzeko estatuaren parte-hartzea handitu zen, eta horretatik sortu zen Ongizatearen Estatua.
• Ongizatearen estatuaren ezarpena: langabezia masiboari aurre egiteko hezkuntza orokorra eta segurtasun sozialaren sistema orokorra ezarri ziren. Zerbitzu hauek finantzatzeko sarrera nazionalaren zati bat erabili zen: zuzeneko zergak ezarri ziren eta 16 urtetik gorako langileek kotizazio bat ordaindu behar zuten. Prezioak egokitu zituzten helburu sozialetara; inbertsio pribatua erakartzeko monopolio‑pribilegioak eta nazionalizazio prozesuak erabili ziren. Aldaketa horiekin errentaren birbanaketa lortu zen.
• Negozioaren munduan ere aldaketak gertatu ziren: gerentzia enpresa handien loraldia hasi zen, multinazionalen bidez zabaldu ziren eta amerikanizazioa gertatu zen. AEBetako enpresa eredua munduan zehar hedatu zen: gerentzia enpresek ordezkatu zuten enpresa patronala. Masa ekoizpena eta masa banaketa integratu ziren; horrek ekoizpenaren eskala handitzea eta lantegien tamaina handitzea eragin zituen. Lehia handitu zen aldaketa teknologikoengatik, marketingagatik, merkatu-ikerketagatik eta planifikazioagatik. Lanaren antolakuntza zientifikoa zabaldu zen, negozio eskolak sortu ziren exekutiboak trebatzeko eta kontsultoria enpresa handiak ekoizpen‑prozesuak planifikatzeko. Estatuak langabezia-tasa kontrolatuko zuen eta lehia askearen aldeko eta monopolioen aurkako legeak ezarri ziren (kontsumitzaileak babesteko).

Sobietar ereduaren hedapena

Gerra Hotzak bi blokeen sorrera ekarri zuen: bloke kapitalista (AEBen aliatuak) eta bloke sozialista (Sobietar Batasunaren aliatuak).

Europako ekialdean, ekonomia planifikatua nagusi zen: sobietarrek Bigarren Mundu Gerra aprobetxatu zuten beraien eredua zabaltzeko. Ekonomia planifikatuen helburua nazio-autarkia zen (herrialdeak berak ekoiztea behar duen guztia). 1965era arte oinarrizko industria garatu zen eta BPGren hazkundea lortu zen. Inbertsio tasa eta enpleguaren hazkundea oso altuak ziren (mendebaldeko Europaren gainetik). Kanpo merkataritzak hazkunde ekonomikoan ia eraginik izan ez zuen arren, COMECON sortu zen kanpo merkataritza kontrolatzeko eta ekialdeko herrialdeen inportazio-beharrei erantzuteko.

Txina ez zen jarraitu Sobietar Batasunaren eredua zehatz-mehatz. Txinan eztabaida bat egon zen: batzuen ustetan ekonomia politikaren gainetik jarri behar zen, helburu nagusia garapen ekonomikoa zelako—horrek aldaketak bultzatuko baitzituen erakundeetan sozialismoa eraikitzeko. Beste batzuentzat, politika zegoen ekonomiaren gainetik, helburu nagusia sozialismoaren eraikuntza zelako, eta horrek ekarriko zuelako garapen ekonomikoa. Azken ikuspegi hori zuen Mao Tse Tungek, Gerra Zibilaren garaileak. SESBkiko diferentzia handiena nekazarien papera izan zen: Txinan nekazariek izan ziren iraultzaren motorra (ez langileak). 1949–1953 bitartean Txina berreraikitzen hasi zen: nekazaritzan konfiskazioak egon ziren iraultzaren aurkakoen artean, jabetza pribatua urrundu zen eta estatuaren gidaritzapean borondatezko kolektibizazioa hasi zen. Industrien nazionalizazioa ere egin zuten; jabetza pribatua enpresa txiki eta ertainentzat bakarrik mantendu zen. 1953–1957 bitartean trantsizioa eman zen sozialismora: helburuak jabetza pribatua kentzea eta Sobietar Batasunaren eredua imitatzea ziren. Horretarako nekazaritza kolektibizatu zuten eta industriaren planifikazioa zentralizatu zuten. 1958–1962 bitarteko "Aurrerako urrats handia" izeneko garaian komunak sortu zituzten nekazaritzan —dimentsio handiko produkzio‑unitateak—; kolektiboak izateko eta lan‑antolaketa militarrean oinarrituta egotea bilatzen zuten. Industriako komunek ere produkzio jaitsiera eta herritarren osasunaren okerrera ekarri zuten; ondorioz heriotza‑tasak igo ziren. Maoren agintea amaitu eta moderatuek hartu zuten boterea. 1980ean merkatu libreagoak eta enpresa pribatuak baimendu ziren.

Kuba iraultzaren aurretik turismoan eta azukre sektorean oinarritzen zen; sektore horren zati handia AEBetako enpresena zen eta kanpo merkatuetara oso lotuta zegoen. 1959an iraultza hasi zen eta helburuak izan zituen: nazio independentzia, hazkunde ekonomikoa eta gizarte‑desberdintasunak murriztea. Sektore pribatu gehiena nazionalizatu egin zuten, nekazal erreforma egin zen lur ekoizpena antolatzeko, industria planifikazio zentralizatuaren menpe jarri zuten eta aliantzak egin zituzten Sobietar Batasunarekin. Erreforma hauen ondorioz azukre sektoreak eta esportazioek atzerapena jasan zuten; atzerriko enpresak espropiatu egin ziren, lan‑trebetasunak emigratu egin ziren eta Kuba mendebaldeko kapital eta teknologiaren gabeziara kondenatu zen. Egoera horri aurre egiteko, 1970ean Sobietar Batasunak laguntza ekonomiko eta teknikoa eman zion Kubari eta planifikazio zentralizatua indartu zen. Eraldaketa ekonomiko erradikalenak alde batera utzi eta gizarte‑zerbitzu maila altuak lortu ziren, batez ere hezkuntzan eta osasunaren arloan.

Hirugarren Munduaren sorrera: deskolonizazioa eta garapena

Afrikako eta Asia hegoaldeko herrialdeetan deskolonizazioa gertatu zen 1950‑1980 urteen bitartean eta lurralde independente asko sortu ziren. Hirugarren Munduko BPGren hazkunde‑tasak zenbait unetan herrialde garatuenenak baino altuagoak izan ziren, baina buru bakoitzeko BPG neurtuz gero Hirugarren Munduko hazkundea baxuagoa zen. Hortik ateratzen dugu deskolonizatutako lurraldeen parte‑hartzea munduko populazioan handitu zela, baina merkataritza eta finantza‑fluxuetan duten pisua gutxitu egin zela. Beraz, lurralde deskolonizatuen arazo nagusia ez zen populazioaren hazkuntza, baizik eta integrazio‑ eta industrializazio‑prozesuen atzerapena.

Deskolonizazio garaian munduko merkataritzaren bolumena asko handitu zen; Mendebaldeko eta Komunisten aldeko herrialdeen parte‑hartzeak gora egin zuen bitartean, Hirugarren Munduko partaidetzak ezin izan zuen handitu. Horren arrazoiak munduko espezializazioaren bilakaeran bilatu behar dira: Hirugarren Munduko herrialdeek lehengaiak esportatzen zituzten, eta produktuen balio‑erantsi baxuagatik merkatuan duten pisua txikiagoa zen. Espezializazio horren ondorioz truke‑harremana okertu egin zen Hirugarren Munduarentzat, esportatutako bolumenaren eta prezioaren arteko aldakortasunak kaltetu egin zituen.

Esportazioen arloan lehengaiek pisua galdu zuten eta produktu burutuenen garrantzia handitu zen. Nekazal produktuen prezioak eta galera ekonomikoki handiak izan ziren; ezin zuten puntako teknologia inportatu eta barne‑merkatuak zabaltzeko zailtasunak zituzten. Bestalde, erregai‑esportazioa areagotu zen, baina multinazionalek irabaziak atzerrira eraman zituzten, eta horrek balio erantsi nazional ahula utzi zuen.

Herrialde azpigaratuen egoera hobetzeko hainbat neurri hartu zituzten. Alde batetik, nazioarteko laguntzak eman ziren garapena sustatzeko: alde bikoa (herrialde onuradunek jasotako mailegua baldintzapean gastatu behar zuten) eta multilaterala (munduko bankuek maileguak ematen zituzten interes eta baldintzen truke). Laguntza hauek ez ziren nahikoak garapen ekonomiko egonkorraren bultzadurarako eta zor kronikoa bihurtu zen. Bestalde, inbertsio zuzenak egin ziren: laguntza publikoak jaso zituzten eta multinazionalek industria inbertitu zuten; horrela industria‑teknologiaaren homogeneizazioa sortu zen. Inbertsio horien ondorioz, ordea, herrialde garatuek boterea izan zuten azpigaratuengan.

Emaitza desberdinak izan ziren neurri horiekin. Adibidez, Argentinan industria‑ekoizpenaren hazkundea moteldu egin zen; bestalde, Mexiko, Brasil eta Indian gorakada izan zuten, eta Hego Korea, Taiwan, Singapur eta Hong Kongen (Lau Dragoi Txikiak) izugarrizko hazkundea eman zen. Lurralde hauek guztiek inportazioen ordezkapeneko estrategia bat jarraitu zuten, baina estrategia horiek ez ziren homogeneoak: Argentinan eta Indian industrializazioa barne‑merkatuan oinarritu zen; Mexiko, Brasil eta Lau Dragoi Txikietan esportazioan oinarritu ziren, industriak kanpo‑merkatuetara zuzendu zituzten eta horri esker arrakasta lortu zuten. Orokorrean esan daiteke atzerapena industria‑garapenarekin lotuta zegoela eta ez hainbeste gizarte‑adierazleei lotuta (hirigintza, hezkuntza, osasuna).