Nacionalismo en España no último terzo do século XIX: Cataluña, País Vasco e Galicia

9. A cuestión nacional no último terzo do século XIX. O nacionalismo é unha ideoloxía política baseada no principio de que cada nación ten dereito a formar o seu propio Estado independente. A existencia destas ideoloxías vén da man da concienciación dos pobos do que hoxe é España. Eles rexeitaban o modelo centralista e unitario español e menosprezaban o sentimento nacional. O tema a tratar comeza cando Galicia, Cataluña e o País Vasco toman conciencia das súas peculiaridades. Destacar que o nacionalismo galego, catalán e vasco serán fenómenos minoritarios que coinciden no paso por tres fases: provincialismo, rexionalismo e nacionalismo.

Fases do proceso

• Provincialismo: preocupacións locais e recoñecemento de particularidades provinciais.
• Rexionalismo: reivindicacións políticas e culturais máis amplas a nivel rexional.
• Nacionalismo: formulacións políticas que aspiran a unha nación propia ou maior autonomía.

Contexto: a Restauración

¿Por que sucedeu na Restauración? Non é ningunha casualidade: esta época trouxo un exceso de centralización da man de Cánovas del Castillo. Para responder ao uniformismo e á cultura oficial castelanizadora, Cataluña e o País Vasco expresaron o seu descontento tras sentirse marxinados. De 1898 en adiante xurdirán novas propostas autonomistas.

Cataluña: o catalanismo

En primeiro lugar, o catalanismo. A Revolución Industrial modernizou Cataluña, deixando unha burguesía industrial moi poderosa. Os seus receos veñen das rebelións de 1640 e da actuación de Felipe V. En 1830 levouse a cabo a Renaixença, movemento cultural sen obxectivo político. Malia isto, a política estivo realmente presente nas súas queixas. Sobre 1880 tivo un carácter progresista, con entidades como o Centre Català e figuras da talla de Valentí Almirall. En 1891 adquiriu un carácter conservador. En 1901 prodúcese unha viraxe que cambia a orientación autonómica pola nacionalista. Destacamos a aparición da Liga Regionalista coa figura de Prat de la Riba.

País Vasco: o nacionalismo vasco

En segundo lugar, o caso do País Vasco: conseguiu a abolición dos foros en 1876. A lingua tiña un papel secundario; era primordial a idealización do mundo rural, así como a culpabilización dos inmigrantes. Poderíamos nomear a Sabino Arana como figura máis representativa, defendendo sempre a nación independente e Euskadi. Sen dúbida, as súas tres preocupacións foron a relixión, a raza e os foros. En 1895 creouse o Partido Nacionalista Vasco (PNV).

Galicia: o galeguismo

Por último, o galeguismo foi o máis suave dos tres, cun lento crecemento. Trátase dunha sociedade rural que foi tomando conciencia das súas particularidades e necesidades. Durante o Rexurdimento existiu un movemento feble e moi preocupado pola cultura. Rosalía de Castro intentou a revitalización da lingua. En 1880 aparece o rexionalismo. Destacando a Murguía ou Brañas, reclamáronse a autonomía política, a erradicación do caciquismo e a cooficialidade do galego.

Figuras e organizacións destacadas

• Cataluña: Valentí Almirall, Centre Català, Lliga Regionalista, Prat de la Riba.
• País Vasco: Sabino Arana, Partido Nacionalista Vasco (PNV), defensa de Euskadi e do mundo rural.
• Galicia: Rosalía de Castro, Murguía, Brañas, reivindicacións culturais e políticas (rexionalismo, cooficialidade do galego).

Nota: O proceso nacionalista no último terzo do século XIX ten trazos comúns e específicos segundo o territorio: a industrialización e unha burguesía forte en Cataluña, a defensa do modelo rural e as foralidades no País Vasco, e un crecemento máis cultural e lento en Galicia, con reivindicacións que irán evolucionando ata as propostas autonomistas de comezos do século XX.