Metafisika: izatea, arima, jainkoa eta kritikak

J8. Gaia: Errealitatearen azalpen metafisikoa

Zer da metafisika?

Hitza latinetik dator: "metaphysica".

Metafisika, filosofia gisa: gure zentzumenek hautematen dituzten errealitate naturalen atzean, haietatik harago, zer dagoen jakitea du helburu. Dagoen guztiaren funtsezko oinarriak ikertzea da kontua (naturatik haratago dagoena aztertzean datza).

Metafisika izatearen azterketa da (ontologia): esentziak bilatzea. Metafisika filosofia lehenetsia da —dagoenari buruzko oinarrizko hausnarketa—; jakintza orientatzailea duena (funtsezko egiak bilatzen laguntzen digu), gizakien zoriontasuna azken xedea duelako; erabateko ezagutza eta unibertsala (gauza guztientzako eta guztiontzat baliogarria izango dena) lortu nahi du; gainera, jakintza irekia da, bukatuta ez dagoelako (bizitza aurrera joan ahala galdera berriak sortzen direlako).

Metafisikako gai nagusiak

Izatearen auzia (Ontologia)

Ontologia izatearen azterketa da; beraz, izatearen teoria bezala ezagutzen da: gauzen zer diren, nolakoak diren eta nola diren posible aztertzen du. Existitzen den guztia dagoenaren zati bat da. Izaki deritzo. Gauza guztiak izakiak dira, baina gauza bati izatea deitzen zaio eta pertsona bati izakia.

Filosofo batzuen ustez, filosofoek arreta handiagoa jarri diete izakiei, izateari berari baino. Eta hori metafisikaren oinarrizko arazoa da.

Arimaren auzia

Jatorri erlijiosoa duen kontua da; arimaren arazoa filosofia baino lehenagokoa izan zen. Filosofiara iristean, hilezkorrak izan direla defendatzen zuten: gorputza desagertu ondoren arima geratzen dela esaten zuten. Gaur egun, askotan gogoaz hitz egiten da, arimaz baino.

Planteamendua da: existitzen al da gogo-a eta zer nolako lotura du garunarekin? Ematen diren erantzun nagusiak hauek izan dira:

• Monismo murritzailea: arima garunaren jarduera da.
• Dualismoa: arima gorputzarekiko independentea da.
• Interakzionismoa: arima eta gorputza desberdinak dira eta elkarri eragiten diote.

Arimaren auzia existentziaren zentzuekin oso lotuta dago: hil ostean dena desagertuko al da?

Mundua, substantzia eta kausa

Mundua kosmos gisa ulertu ohi da: osotasun ordenatua, substantziek osatutako askotariko izate zehatzekin, eta bertan gertatzen diren aldaketak antolatzen dituzten kausa-efektu harremanekin.

Substantzia: filosofoek erabiltzen duten terminoa da benetako errealitatea adierazteko; hau da, gauza baten ezaugarrien azpian dagoena. Adibidez, mahai guztien komunean dagoena da: fisikoa ez denez, baina mahai bat dela adierazten digun hori.

Kausa: ezer ez da gertatzen kausarik gabe; horregatik kausaren kontzeptua printzipio metafisiko beharrezkoa da. Kausa da munduko gertakari guztiak arautzen dituen printzipio nagusia. Hala ere, partikulak aztertzen dituzten azken ikerketek kausalitatea zalantzatan jarri dute.

Jainkoa

Jainkoaren existentziari buruzko auzian bi froga mota nagusi proposatu dira:

• Argudiaketa kosmologikoa: Jainkoa da munduaren eta bertako gertaeren existentziaren oinarria. Kauzalitate-printzipioan oinarritzen da: munduaren lehen kausa Jainkoa da, kausa inkausatua eta perfektua (Aristotelesen ikuspegitik).
• Argudiaketa ontologikoa: Jainkoaren esentzian edo izatean oinarritzen da. Jainkoa izaki oso perfektua da; hain perfektua denez, existitu behar du, bestela dohain bat faltako litzaioke (existentzia) eta, ondorioz, ez litzateke erabat perfektua.

Frogapen horietan suposizioak ageri dira (kausalitatea, perfekzioa...), eta ezin dira gehitu balio absolutu eta frogagarririk.

Galdera funtsezkoa: nola da posible perfekzioak munduan gaizkiaren existentzia onartzea?

Metafisikari egindako kritikak

Enpiristen kritika

Enpirismo hitza grezierazko "empíreia" hitzetik dator eta esperientzia esan nahi du. David Hume, XVII-XVIII. mendeko Eskoziako filosofoa, esaten zuen zentzumen bidezko esperientziatik sortutako ezagutziek baino ez dutela balio. Humek jakintza metafisikoa ilusio bat dela uste zuen, esperientziaren bidez ezin delako jakin (adibidez, Jainkoa edo arima).

Marxen kritika

Marxek eta Engelsek metafisika ideologiatzat hartzen zuten: jendea manipulatzen duten ideia engainatzaileen multzoa. Metafisika tradizionala errealitatearen interpretazio bat da, eta Marxen ustez, interpretazio hori une historiko bakoitzean klase menderatzaileen interesen arabera egiten da, gutxiengo boteretsuen pribilegioak legitimatzeko eta iraunarazteko.

Marxen helburua munduaren interpretazio faltsuak desagerraraztea eta eraldaketa soziala bultzatzea zen, proletarioen iraultzaren bidez; bere ikuspegitik, gizarte klaseen arteko desberdintasunak gainditu nahi zituen berdintasunaren alde.

Kritika genealogikoa

Nietzschek salatu zuen metafisika bizitzaren aurkakoa zela. Bere ikuspuntutik, bizitza aldaketa, eraldaketa eta etengabeko bilakaera da; hobetzea eta aurreko formak gainditzeko modu berriak sortzea. Gure gaitasun arrazionalekin bizitzaren etengabeko aldaketa hori ezagutzen ezin dugunez, kontzeptu metafisikoetan babesa bilatu dugu. Kontzeptu horiek egonkorrak, iraunkorrak, aldaezinak eta betierekoak dira. Nietzschek uste zuen beste mundu bat asmatu dugula, faltsua, eta hori orientabide okerrak ematen dizkigula eta kaltetzen gaituela.

Hizkuntza-azterketaren bidezko kritika

Wittgensteinek hizkuntza abiapuntutzat hartzen duen filosofia era berri bat garatu zuen. Bere pentsamenduan bi etapa bereizten dira:

Lehen fasean adierazi zuen auzi metafisikoak hizkuntzaren erabilera okerraren ondorioz sortzen direla. Metafisikako enuntziatuek (izatea, arima, mundua, Jainkoa) esanahirik ez dutelako; hitz multzo soilak direla eta munduan gertatzen diren fenomenoei buruzkoak ez direlako.

Bigarren etapan adierazi zuen hizkuntza era askotara erabili daitekeela eta hizkuntza-joko desberdinak daudela. Hizkuntza joko bakoitza mundua ulertzeko modu bat da, bizitzeko modu bat. Hizkuntza metafisikoa eguneroko hizkuntzaren erabileran gertatzen diren gaizki-ulertu batzuen ondorioa dela defendatu zuen. Termino batzuek esanahi metafisiko bat hartu dute, eta hizkuntza-azterketaren eginkizuna da termino horiei benetako eta koherentea den esanahia itzultzea.

Metafisika eguneroko bizitzan

Egile batzuen ustez, jakintza metafisikaren proiektua hilda dago. Dena den, ez da erraza metafisika alde batera uztea. Kantek berak azaldu zuen: edozein gizakiak gai metafisikoak planteatzeko eta nolabait bideratzeko beharra du, eta horiek guztiak behin-behineko konponbideak dira eta aurrerago berrikusi beharko dira.

Metafisika kritikatzea ere metafisika egiteko modu bat da. Ezin dugu iragana errepikatu, baina gure aurrekoen pentsamenduan oinarritu behar dugu, gure pentsamenduaz eta gure jardunez koherentziaz eraikitzeko.