Iparragirre, Etxahun eta Barrutia: bertsolari eta idazle euskaldunen bizitza eta lana

IPARRAGIRRE, JOXE MARI

(Urretxu, 1820-Itsaso, 1881)

·Garai nahasiak bizitzea egokitu zitzaion Iparragirreri Ahozko literaturarilotuta idatzi eta gero, sarritan bat-bateko aldaketak egiten zizkien olerkiak abesten zituen ,“betiere bertsolaritzaren parametroen barnean, eta zortziko txikiak berebiziko presentzia zuelarik”. 

·Koblakari idealista eta erromantikoazelarik, poesia eta bertsolaritzaren arteanibili zen.

·Frantziako Iraultzak Europako sistema politiko osoan eragin zuen. Hego Euskal Herrian Fernando VII. A hil ondoren nabarmendu zen, batez ere, eragin hori argi. Tradiziozaleek, hau da, fede eta Foruen alde egiten zutenek, Carlos V.A defendatu zuten artean, liberalen bandokoek, gehienak merkatari eta ilustratuak izanik, Fernando erregearen alaba, Isabel, nahi zuten ondorengotzat. Gertakari horiek erabakigarriak izan baitziren koblakariaren bizitza eta bertsoetan.

·Gipuzkoako Lehen Batailoian sartu zen. Gerraren ikuspegi garratzenaezagutu zuen

·Iparragirrek orduan; hiru aldiz zauritu zuten. Iparragirrek Foruen iraupena bermatzen ez zuen ituna ezagutu zuenean, erbestera joatea erabaki zuen. 

·Hogei baturterekin, Parisera heldu

·hogeita hiru urterekin Alpeetara abiatu zen. Suitza, Italia, Austria eta Frantzianemanaldi asko eskaini zituen eta, euskaraz abesten bazuen ere, hango biztanleria erakartzea lortu zuen, dudarik gabe. 

·Euskal Herrian Karlisten alde borrokatuzen arren, Frantzian askatasuneta bakearen aldeko ideiak defendatu zituen.

·1852an Bilbora itzulizen ondoren Madrilera joateko, non San Luis izeneko kafetegian, 1853an, “Gernikako Arbola”, bere kantueta poemarik arrakastatsuena, abestu baitzuen

·1856an, Ameriketara, ordea, ez zuen hainbestekoarrakastarik izan.

·, Foruak bertan behera gelditu ziren. Hori dela eta, Hego Euskal Herrian “Gernikako Arbola” abestea debekatu zuten herritarrengan Foruen aldeko sentimenduak pizten zituelako. Aldi berean, Iparragirreren mitoa berpiztu egin zen 

·Bizitzaren azken urteak Itsasonemanzituen 

·Bere obrari dagokionez,Juan Mari Lekuonaksailkapen interesgarria egin zuen 

·Euskal Herriaz hitz egiten duten bertsoak eta Ameriketatik idatzitakoak: “Gernikako Arbola”; “Nere amak baleki”, Etorkizunaren kezka agertzen dutenak: “” 

·Azkenik, konpromisozkoak edo norbaiti eskainitako bertsoak:“Gora Euskera”,

TOPET, PIERRE – “ETXAHUN”

(Barkoxe, 1786-1862)

·Pierre Topet, goitizenez Etxahun, bertsolariaren bizitza patu tragiko baten pean bizi den poeta erromantikoaren irudira egokitzen da. Bizitza gorabeheratsua izan zuen. Izaeraz, jaio zen maila sozialaren aurka bizi izandako pertsona dugu, hitz batetan esanda: korapilatsua.

·1786an jaio zen Barkoxen, 

·Bertso-egilearen haurtzaroaz oso gutxi dakigu, Egoera txarrakjasan behar izan omen zituen: gosea izan zuen, gaixo zebilen, ez zen lanerako gai, eta etxeko guztien zigorra jaso izan omen zuen. 

·Etxahunekbere buruaz egiten duen deskripzioak agerian uzten du egileak bere buruaz agertzen duen errukia, eta besteekiko joera erretxina

·17 urterekin, sendiak Larrauneko Marie Rospide eraman zuen, etxeko lanez ardura zedin. “Maitemindu egin zen egilea, eta 1805ean jaio zen haren semea.

·1805a garrantzi handikoa izan zen Etxahunentzat. Mariazerbitzariarekin ezkontzeko aukera zuen, baina horrek herentzia galtzea ekarriko zion., 1806ra arte Mariarekin bizi izan bazen ere, , Etxahunek emaztea utzi eta senideen borondatea betetzera makurtu zen.

·Ondoren, Engrace Palento emakumeaberatsa gorteiatzen hasi zen, eta harekin ezkondu zen.Etxahunek poemetan emazteak zorigaiztoa ekarriziola dio; dirudienez, ezkondu zenerako Palentok bazuen maitale bat, ezkondu ostean utzi ez zuena. 

·Etxahun eta Engraceren arteko elkarbizitza oso gogorra izan omen zen; 1827an banandu egin ziren, sei seme-alabaren guraso zirenean.

·Etxahun ezkondu eta urtebetera, Etxahunen sendian pleitoak sortu ziren aitapontekoaren hiru baserriak banatzeko.

·Etxahunek borroka latz izan zuen beste gizon batekin: emaztearen amorantea zelakoan aizkorarekin jo zuen buruan. Kartzelan egon zen artean emazteak lurrak saldu behar izan zizkion Etxahunen anaiari, 

·1827an, Barkoxen zelarik, maiatzaren batean Dominique Etchegoyen tirokatuzuten erromeriatik itzuleran.

·Herriko zurrumurruen arabera, Etxahunekegin zion tiro Etchegoyeni, emaztearen maitalea akabatu nahi zuela-eta gaua izanik egin zuela. Etxahunek, gainera, ihes eginzuen mendira, eta horrek ez du esamesek diotena indartu baino egiten. 

·Hala ere, urte hartako abuztuan, epaitu zutenean, dena kontra izanda eta heriotza zigorra eskatu bazuten ere, Etxahunek eroarenak egin zituen, eta errugabetze-epaia lortu zuen. 

·Etxeen inguruko azpikeriagatik 1843an epaitu zuten: hamar urteko lan-zigorra ezarri zioten. 1845ean Etxahunen ondasunak saldu egin zituzten zorrak kitatzeko.

·1846ko otsailean sartuzen kartzelaneta 1847ko abenduan irten zen.

·Herrira itzulitakoan artzain-lana egiteaizan zuen asmotzat, baina 62 urte zituen eta zaharra zen horretarako.

·Heriotza hurbil zuela ikusirik, penitentzia egiteko asmoz-edo, eta abadeak horrela agindu ziolako, bertso paperak erre zituen. 1862ko urtarrilaren 17an hil zen.

Dagokigun egilearen poesia hiru ataletan

1.Minaren poesia. Poema autobiografikoakdira, eta egileak bere barne-mina adierazten du

2.Gorrotoaren poesia. Poemamanikeoak dira talde honetakoak, egilearen barne-mundua eta besteen aurkako jarrera kontrajartzen ditu Etxahunek. 

3.Poesia satirikoa. Sail honetan fartsak, ofizioen kritika eta emakumeen aurkako testuakditugu

4.Omenezko poemak . Zuberoako gizon prestuen omenezegindako poemak dira sail honetakoak

BARRUTIA, PEDRO IGNACIO

(Aramaio, 1682-Arrasate, 1759)

·Pedro Ignacio Barrutia Aramaioko Zalgo auzoan jaiozen 1682ko uztailaren 3an.

·Barrutia familiak ahalbide handiakzituen Arrasaten

·Pedro Ignacio Barrutia Arrasateko eskribaua izanzen, 1710ean egin zuelarik kargu hartzeko eskaria. Karguan egon zen heriotzaurtera arte.

·Aramaioarren lan ezagun bakarra Acto para la Nochebuenagabon giroko antzerti lanada. 

·1897an argitaratu

·Lanak ez zuen garaian harrera berezirik izan, baina urteek aurrera egin ahala, ospe handiagoalortu zuen euskal letren bidean. 

·Antzerkiaren gai nagusia Jesusen jaiotza gurtzea bada ere, baditu antzerti erromanikoaren ildotik, hainbat berezitasun, herrikoitasuna eta gai erlijiosoabiltzen baitira barnean.

·Lanak maila biditu: alde batetik, Jesusen jaiotza, aingeruak, garaiko artzainak eta Belengo espazioa. Alabaina, lanaren habea “Gracioso” batek betetzen du. Graciosoa alde batetik bestera igarotzen da, gai erlijiosoa, Arrasateko pertsonekin, bertako ekintzetan eta hango espazioan gertatzen diren elementu barregarriekin. 

·Askotan, Arrasateko pertsonaien benetako izaerarekin jolastendu.

·Lan horien ezaugarriak hauek dira: gai erlijiosoak eta satirikoak, jakinduriaz jantziaketa herrikoiak, Bibliako pertsonaiakzein herrikoiak biltzendira Jesusen jaiotzaren espazioan