Langile mugimenduaren sorrera eta Euskal Herriko ondorioak

Langile Mugimenduaren Sorrera

- Lehen Urratsak: Ludismoa eta Sindikatuak

+ Langile Mugimendua: Soldatapeko langileek beren lan-baldintzak hobetzeko egindako ekimen kolektiboen multzoari esaten zaio.

+ Ludismoa: Lan baldintza txarren aurkako lehen erreakzioak espontaneoak izan ziren eta langile askok makinak txikitu zituzten, haiek egoera horren erruduntzat hartuz. Horri ludismo mugimendua deitu zitzaion.

+ Kartismoa: Lanean eta politikan eragiteko antolatutako lehen mugimendua.

+ Langileek elkarte gutxitan hartzen zuten parte.

1824an elkarte eskubidea aitortu eta lehen sindikatua sortu zen; presioa egiteko grebak egin zituzten.

- Langile Ideologiak: Marxismoa eta Anarkismoa

+ MARXISMOA: Karl Marx teologo nagusia zen eta iraultza bat egitea proposatu zuen kapitalismoaren aurka.

• Iraultzaren 1. fasean proletarioen diktadura egon zen, estatuak gizarteko arauak jartzeko.
• 2. fasean gizarte komunista ezarri nahi zuen, estatua desagertzeko, eta alderdi sozialistak sortu.

+ ANARKISMOA: Estatu formaren aurka zegoen eta pertsonen arteko borondatezko elkartea sortu nahi zuen.

+ Anarkisten ustez, iraultza sindikatuen eta greben bidez egin behar zen.

- Langileen Internazionalak

+ Langileen nazioarteko elkartea sortu zen, baina handik gutxira desagertu zen, anarkistak eta sozialistak ez zirelako ados jartzen.

+ Nazioarteko sozialista eta langile mugimenduen sinbolo batzuk sortu ziren.

Industria Iraultza eta Gizarte-Mugimenduak Euskal Lurraldean

Bizkaiaren Industrializazioa

+ XIX. mendearen erdialdean, burgesiak Bizkaia eskualde industrializatu bihurtu zuen.

+ Burgesak meatzaren jabeak ziren eta burdina Ingalaterrara esportatzeagatik inbertsioak sustatu ziren. Euskal Herrian Somorrostroko meatzeak ugaritu ziren eta Bilboko Bankua sortu zen.

+ 1887an ekonomiaren ikusmolde nazionala sortu zen Bizkaian, eta honen helburua atzerriko lehia bukatzea zen. Azkenean, 1890ean burtsa sortu zen.

+ Euskal siderurgia egoera hobezinean zegoen eta Bizkaiko hainbat enpresek sektorearen kontrola zuten.

Ondorio Sozial eta Politikoak

Aldaketa ekonomikoek ondorio sozial eta politikoak izan zituzten:

• Langile asko iritsi ziren Espainiako toki guztietatik.
• Bi gizarte-klase sortu ziren: botere finantziarioa zuten oligarkia eta proletariotza industriala.
• Langile-mugimendua eta mugimendu nazionalista sortu ziren.

Langile-Mugimendua

+ Iparraldeko probintzietatik etorritako proletariotzak bizi eta lan baldintza gogorrak zituen, eta horrek gatazka bat hasi zuen.

+ 1890ko maiatzean, langile-greba orokorra egin zen Bizkaian, eta gune garrantzitsu bat bihurtu zen langile-mobilizazioan.

+ BILBOKO ELKARTE SOZIALISTA sortu zen (Facundo Perezagua buru zela).

+ 1886an, LANGILEEN BATASUN OROKORRA (UGT) sindikatua sortu zen, langileen eskubideak defendatzeko.

Euskal Nazionalismoa

+ Noiz sortu zen? Bizkaian sortu zen XIX. mendearen azken herenean.

+ Zergatik sortu zen? Foruak eta bizimodu tradizionalak galdu zituztelako.

+ Euskal nazionalismoa liberalen eta langile-mugimenduaren aurkakoa zen.

+ Euskal nazionalismoaren sortzailea Sabino Arana izan zen.

+ Sabino Aranak defendatzen zuena: historiak, hizkuntzak eta arrazak zehaztutako euskal aberriaren alde zegoela.

+ 1895ean, EUSKAL ALDERDI JELTZALEA (EAJ) sortu zen Bilbon, independentismoa defendatzen zuena eta estatutuaren barruan autonomia lortu nahi zuena.

Proletariotza: Lanerako indarra soldata baten truke saltzen zutek osatzen zuten.

Arte Estiloak

1. Rokokoa

Rokokoa: Aristokraziari eta goi-burgesiari lotutako estilo artistikoa. Dibertsioa ardatz zuen bizitzeko era adierazten zuen: jai-giroa, mundu alaia, delikatua eta kezkarik gabekoa.

Arkitektura:

• Forma puru eta soilak kanpoaldean.
• Jauregi eta eliza alde batera utzita, eraikuntza behera eta funtzionalagoak egin ziren.
• Dekorazio oparoa barrualdean.
• Lerro kurbatuak nagusitu ziren.
• Luxuzko dekorazioa (sabaian eta hormetan).
• Ekialdeko eragina: Txinako portzelanak inportatzean, Ekialdeko eragina hedatu zen Europan.

Pintura:

• Gozamena eta dibertsioa gai nagusia.
• Pastel-kolore argiak eta forma leun eta kurbatuak nagusitu ziren, eta paisaiek garrantzia handia izan zuten.

Eskultura:

• Ez zen hain garrantzitsua.
• Batez ere portzelana gailendu zen.
• Artelanak ez zuten barrokoan zuten solemnitatea (sentsualitatea, alaitasuna, natura...) mantendu.

2. Neoklasizismoa

Neoklasizismoa: Estilo neoklasikoaren xedea zen mundu klasikoaren biziberritzea.

Arkitektura:

• Bizimodua hobetzeko eraikuntza monumentalak egin zituzten.
• Eraikuntza-eredu eta ordena klasikoak izan zituzten, Grezia eta Erromako tenpluak gogorarazten zituzten fatxadak.
• Gehiegizko dekorazioak alde batera utzi eta forma puruak erabili zituzten.

Eskultura:

• Eragin klasikoa oso nabarmena izan zen.
• Eskultoreak marmol zuria eta brontzea erabiltzen zituzten.
• Mitologia klasikoa eta erretratuak nagusiki landu zituzten.
• Hainbat elementu bateratu zituzten.

Pintura:

• Margolari neoklasikoek antzinako historian eta literaturan inspirazioa bilatu zuten.
• Gai moralizatzaileak eta eredugarriak nagusitu ziren.
• Marrazketa gailendu zen.

3. Erromantizismoa

Erromantizismoa: Funtsezko helburua zen sentimenduak adieraztea, natura eta nazioaren historia.

Pintura:

• Paisaiak oso gogokoak zituzten emozioak adierazteko.
• Konposizio dinamikoak gailendu ziren eta koloreei garrantzi handia eman zieten.

Arkitektura eta Eskultura:

• Burdina eta hormigoia erabili ziren.

4. Arkitektura Industriala

Arkitektura Industriala:

• Material berrien erabilera.
• Hormigoi armatua, burdina, altzairua eta kristala erabiliz eraikin handiak sortu ziren.
• Arkitektura-tipologia berritzaileak agertu ziren: zubiak, tren geltokiak, fabrikak…
• Eiffel dorrea egin zuten.

Modernismoa:

• XIX. mendearen amaieran arkitektura berri bat sortu zen.
• Landare motiboak eta lerro izurtuak erabili ziren bai eraikinen kanpoaldean eta barrualdean.

1808-1876 Euskal Lurraldean

- Independentzia Gerra

+ Napoleonek euskal hiri batzuk okupatu zituen. Euskal biztanleriaren zati handiena, nekazariak eta apaizak zirenak, inbaditzearen aurka zeuden eta gerrilla batzuk sortu zituzten.

- Foruak eta Erregimenak

+ Foruak: Ohituretan oinarritutako legeak ziren. Benetako konstituzioen baliokideak ziren eta euskal lurralde bakoitzak bere foru bereziak zituen.

• 1812ko konstituzioak ez zituen onartzen euskal foruak.
• 1823an Fernando VII.ak foruak berrezarri zituen.
• 1841ean Esparterok foruak abolitu zituen.
• 1844an liberalek berrezarri zituzten.
• 1876an Bizkaia, Araba eta Gipuzkoarako lege bat onartu zen.

- Krisialdiak

+ Isabel liberalekin aliatu zen eta isabeldarren bandoa sortu zen.

+ Karlisten bandoa sortu zen.

Lehen Krisialdia:

• Zumalakarregi buru zutela, lurralde osoa jabetu zuten hiriak izan ezik, baina Zumalakarregi hil zenean hiriak nagusitu ziren.
• Karlismoaren barruan krisi bat hasi zen, gerra amaitu eta foruei eutsiko zitzaiela bermatu ondoren.

Bigarren Krisialdia:

• Karlos VII.ak euskal lurralde guztia kontrolatzea lortu zuen, baina hiriburuak liberalen eskuetan zeuden.
• Alfonso XII.a errege izendatzean karlistak erretiratu eta foruak abolitu ziren.

+ Kontzertu Ekonomikoa: Hego Euskal Herriko probintzien eta Espainiako gobernuaren arteko akordioa. 1877an ezarria. Probintzietako diputazioek, eta ez estatuak, zerga guztiak jaso eta aldez aurretik erabateko zati bat (kupo deitua) ordaintzen diote estatuari.