Kolonialismoa eta Lehen Mundu Gerra: Bilakaera, Kausak eta Faseak

Kolonialismoa: Testuingurua eta Bilakaera (1850-1914)

1850 eta 1914 artean, Europak erabateko nagusitasuna lortu zuen hedapen kolonialaren bidez. Garai honetan, kolonialismoa eta kapitalismoa eskutik helduta joan ziren; izan ere, Industria Iraultzak garatutako kapitalismoak bultzatu eta ahalbidetu zuen hedapen kolonial hori.

Bilakaera XIX. mendean zehar

• 1870 baino lehen: Europaren hedapena moteldu egin zen, neurri handi batean Amerikako independentzia-gerren ondorioz.
• 1830-1870: Britainia Handiak protagonismo politiko nagusia hartu zuen. Nabigazioa kontrolatzeko itsas-base estrategikoak ezarri zituen (Malta, Egipto, Suez, Gibraltar...).
• 1870 ondoren: Kolonizazio berria hasi zen; izaera eta erritmoa goitik behera aldatu ziren. Koloniak inperio sistematiko bihurtu ziren eta potentzia guztiek abiatu zituzten espedizioak (Britainia Handia, Frantzia eta Espainia izan ziren nagusiak). Horrela, kolonialismo informal batetik kolonialismo antolatu batera igaro zen.

Inperialismoaren eragile nagusiak

1. Faktore ekonomikoak: Kapitalismoaren hedapena eta koiuntura ekonomiko berria. Gainprodukzio-krisiei aurre egiteko eta kanpoko merkatu babestuak gainditzeko, potentziek inperialismoa bultzatu zuten lehengaiak, elikagaiak eta merkatu berriak eskuratzeko helburuarekin.
2. Politikoak: Arrazoi estrategikoak (Britainia Handiaren kontrol-ibilbideak adibide) eta nazioarteko prestigio politikoa lortzeko nahia.
3. Arrazoi ideologiko eta kulturalak: Nazionalismoaren hedapena eta inperialismoak elikatutako harrotasun nazionala. Goi eta behe mailako kulturen arteko bereizketa arrazista egin zen, arraza zuriaren nagusitasuna defendatuz. Horrekin batera, misio salbatzaileak eta elizaren misio erlijiosoak hedatu ziren.

Lehen Mundu Gerra: Arrazoi Nagusiak

Gatazka handi honen jatorrian hainbat faktore nagusi daude:

• 1. Inperialismoaren kontraesanak: Europaren nagusitasunak berak tentsioak areagotu zituen. Alemaniako Inperio berriaren sorrerak (Otto von Bismarck, Versailles, Bigarren Inperioa) oreka hautsi zuen. Hasieran, Bismarckek Realpolitik zuhurra landu zuen, baina 1890-1914 artean, Gilen II.aren agindupean, armadako aurrekontuak ikaragarri igo ziren, Alemaniak zuen ahultasun koloniala gainditu nahian.
• 2. Diplomazia-sistemen lehia: Bismarck-en aliantza-sistemek Alemaniako interesak Europan finkatzea zuten xede:
  • 1873: Alemania, Austria eta Errusiaren arteko ituna.
  • 1879: Aliantza Bikoitza (Austria eta Alemania).
  • 1882: Aliantza Hirukoitza (Austria, Alemania eta Italia).
  Errusia kanpoan geratu zen, etsai gisa. Ondorioz, bi bloke aurkaritu finkatu ziren: Aliantza Hirukoitza (Alemania, Austria eta Italia) eta Entente Hirukoitza (Britainia Handia, Frantzia eta Errusia).
• 3. Armagintza-lasterketa: Artilleria modernoa garatu zen (kanoiak, bonbak) eta inbertsiorik handienak gerraontzietan egin ziren.
• 4. Iritzi publikoa: Giro orokorrean gerrazaletasuna eta militarismoa zabaldu ziren, mugimendu anarkistek aldarrikatzen zuten bakezaletasunaren aurrean.
• 5. Diplomazia-krisiak: Arazo nagusia Balkanetan zegoen, Otomandar Inperioaren gainbeheraren eta zatiketaren ondorioz. Berlingo Konferentziaren ostean hainbat herrialdek independentzia lortu zuten: Serbia, Errumania, Bulgaria eta Montenegro.

Gatazkaren azken krisia

Franz Ferdinand austriar artxidukea hil zuen nazionalista proserbiar batek Sarajevon. Horrek barne-krisia eragin zuen Austrian, eta gatazkaren giltzarria Alemaniaren jarrera izan zen, Austriari babes mugagabea eskaini baitzion.

Gerraren Faseak (1914-1918)

Bi bando nagusi lehiatu ziren: batetik, Aliatuak (Frantzia, Britainia Handia, Errusia, Portugal, Serbia, Japonia, Grezia eta AEB); bestetik, Erdialdeko Potentziak (Alemania, Austria-Hungaria, Otomandar Inperioa eta Bulgaria).

• 1. Fasea: Gerraren hasiera (1914): Alemaniaren plan militarra bi frontetan borrokatzea zen; Ekialdekoa zaindu eta Mendebaldetik eraso azkarra jotzea. Hala ere, inguratze-maniobrak porrot egin zuen eta ezin izan zuten Paris hartu. Udazkenean frontea egonkortu zen, eta mendebaldean lubakien gerra hasi zen.
• 2. Fasea: Lubakiak eta arma berriak (1916): Ekintza nagusiak Mendebaldeko Frontean gertatu ziren. 1916koak dira Verdun eta Sommeko bataila odoltsu handiak. Aldi berean, itsasoko gerra areagotu zen, Alemania Baltikoan indartsu mantenduz.
• 3. Fasea: Aldaketa erabakigarriak (1917): Alemaniak itsaspekoen jarduera indartu zuen, herrialde neutralen ontzietan galerak eraginez. Woodrow Wilson AEBko presidenteak kanpaina politikoa bultzatu zuen; herritarrek onartu eta AEB gerran sartu zen Aliatuen alde. Garai berean Errusiako Iraultza gertatu zen; ondorioz, 1918an Brest-Litovskeko ituna sinatu eta Errusia erretiratu egin zen. Alemaniak bere indar guztiak Mendebaldeko Frontera bideratu zituen.
• 4. Fasea: Bukaera (1918): AEBko tropa guztiak iritsi baino lehen, Alemaniak mendebaldeko frontean aurrera egitea saiatu zen. Hurrengo hilabeteetan borroka oso gogorrak izan ziren. Aliatuek berrikuntza teknologikoak baliatu zituzten, hala nola tankeak eta AEBen baliabideak. Azkenik, Gilen kaiserrak abdikatu egin zuen eta Weimarreko Errepublika aldarrikatu zen. Alemaniak armistizioa eskatu zuen, eta Aliatuak ez ziren herrialdearen barruan sartu.

Lehen Mundu Gerraren Ezaugarriak

• Abiapuntuak: Hasiera batean desoreka nabarmena zegoen Ententearen mesedetan.
• Helburuak: Defentsarako babes-helburuak izan ziren hasieran, baina laster aginte-gose global bihurtu zen, helburu nagusia etsaia suntsitzea zelarik. AEBk printzipio moralak aldarrikatu arren, interes geopolitiko eta ekonomiko sendoak zituen jokoan.
• Erabateko gerra: Gizarte osoa mobilizatu zen. Estatuek ahalegin ekonomiko zein sozial itzela egin zuten. AEBk mailegu garrantzitsuak eman zizkien Aliatuei, eta fabriketako beharren ondorioz, emakumeak modu masiboan sartu ziren lan-merkatuan.