Kazikismoa eta Berrezarkuntzako sistema politikoa Espainian

Oinarri Sozial eta Politikoak: Kazikismoa

Berrezarkuntzako erregimenak ezaugarri nagusi hauek izan zituen: oligarkian (gutxi batzuen boterea), kazikismoan eta ustelkerian oinarritzen zen. Sistema horrek iraun zuen bitartean, egonkortasun politiko eta sozial handia egon zen denbora luzez.

Botere-harremanak sistema soil batean oinarritzen ziren. Burgesiak (goi-burgesiak bereziki) eta aristokraziak osatutako taldea zen nagusi; hauek zuten erabakitzeko ahalmena. Beste guztiek (erdiko klaseak, herri xeheak…) ez zuten erabaki politikoetan parte hartzeko aukerarik.

Ez zen orekarik izan herrialdearen modernizazio ekonomikoaren eta politikoaren artean. Europako beste herrialde batzuetan aldaketa sozioekonomiko garrantzitsuak gertatu ziren, baina Espainia atzeratuta geratu zen beste behin.

Berrezarkuntzako sistema patronatuzko harremanetan edo harreman klientelarretan oinarritzen zen, ugazabaren (jefea, patroia) eta haren bezeroen arteko harremanetan; ugazabak mesedeak egiten zizkien bezeroei (menpekoak zirenak), leialtasunaren truke. Harreman ekonomikoak, klase-harremanak, familiartekoak, negozioetarakoak, lagunartekoak eta gizartean eragina zuten sektoreekikoak izan ziren. Beraz, mota horretako harremanak maila eta esparru guztietan gertatu ziren (politikan, ekonomian, negozioetan...). Ugazabak agintea zuten guztien laguntza izaten zuen, hala nola alkateena eta Elizarena.

Harreman-sare horiek arlo guztietan izan zuten eragina. Politikan, bezeroen babesa bilatzen zuten: Madrilgo goi-karguak, probintzietako gobernadore zibilak eta herrietako edo barruti judizialetako kazikeak (lekuan lekukoak) izan ziren ardatz nagusiak, botere-mailaren hurrenkera horretan. Kazikeak tokiko handikiak ziren. Berrezarkuntzan, txandakatze-alderdien bezero politikoen beheko mailan zeuden, eta bakoitza bere herriko botoak bideratzeaz arduratzen zen. Bitartekari horien jardueragatik hartu zuen sistemak kazikismo izena.

Talde hori lur-jabe handiek, alderdietako buruzagiek eta gobernadoreen edo diputazioetako presidenteen mendeko konfiantzazko karguek osatzen zuten. Hiru talde horiek, nork bere esparruan (Madrilgo goi-karguak estatuan, probintzietako gobernadore zibilek probintzietan eta herrietako edo barruti judizialetako kazikeek herrietan), mesedeak egiten zituzten botoen eta babes politikoaren truke.

Demokraziarik gabeko sistema parlamentarioetan, klientelismoa eta populismoa baliatzen zituzten herritar arruntek politikan parte har zezaten. Sistema gutxiengo baten alde egiteko antolatuta bazegoen ere, herria sistemaren parte sentitzen zen, mesedeei, botoak erosteari eta ugazabarekiko leialtasunari esker.

Kazikismoa aberastasuna menderakuntzarako erabiltzearen ondorio izan zen, garai hartako pentsamoldearen arabera.

Sistema Politikoaren Mekanismoak

Berrezarkuntzaren sistema ezartzeko tresnak alderdi politikoak izan ziren, baina haien bidez gauzatutako estrategiaren oinarrian boterea modu baketsuan txandakatzea eta hauteskunde-prozesuetan iruzur egitea zeuden.

Alderdien Sistema

Bi alderdiko sistema ezarri zen, britainiar ereduaren antzekoa: Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Liberala.

Bi alderdi horien ideologia ez zegoen oso zehaztuta. Cánovasen alderdia kontserbadoreagoa zen, eta haren ikuspegia garai bateko moderatuen eta Batasun Liberalaren ideologiaren antzekoa zen. Sagastaren alderdia, berriz, progresismoaren ideologiatik hurbilago zegoen. Hala ere, puntu askotan bat egiten zuten.

Alderdi Kontserbadoreaz eta Liberalaz gain, beste alderdi batzuk ere baziren, baina praktikan boteretik erabat kanpo zeuden:

• Errepublikanoak.
• Karlistak (1876ko porrotaren ondoren banatuta).
• Langile-mugimenduak (sozialistak eta anarkistak), sistematik erabat baztertuta.
• Sortzen ari ziren mugimendu nazionalistak, Berrezarkuntzan sistematik kanpo.

Alderdiak, praktikan, lagun-taldeek osatzen zituzten. Gortetik, beren aldarrikapenak egiten zituzten, probintzietan eta hauteskunde-barrutietan eragiteko asmoz; horretarako, funtsezkoak ziren bezero-sareak eta patronatuzko harremanak.

Turnismoa

Turnismoa edo txandakatze baketsua funtsezko elementua izan zen Berrezarkuntzako sisteman. Txandakatzea 1881. urtean hasi zen, Sagastak erregeari gobernua bere alderdiaren esku uzteko eskatu zionean, Cánovasen alderdiarekin txandakatzeko.

Erregeak onartu egin zuen eskakizun hori, eta botere-txandakatze baketsuaren aurrekaria ezarri zuen; horrela, altxamendu eta matxinaden arriskua murriztu nahi zuen.

Txandakatze-sisteman, ohikoa zen gobernua nolabait ahultzean oposizioak (kontrako alderdiak) presioa egitea aldaketa eragiteko. Baina praktikan, hori ez zen izan Berrezarkuntzako sistemaren oinarria: isilpeko ituna egin zuten Alfontso XII.aren aldeko bi alderdiek boterean txandakatzeko, hauteskunde-prozesua manipulatuz. Beraz, erabateko iruzurra zen, eta, horrenbestez, demokrazia formal hutsa edo demokraziarik gabeko sistema liberala izan zela esan daiteke.

Txandakatze-sistema ezartzeko urratsak hauek ziren:

1. Erregeak sistemako bi alderdi handietako bati deitzen zion gobernatzeko. Beraz, lehen urratsa Koroaren babesa lortzea zen.
2. Berrezarkuntzako erregimena sistema parlamentarioa zenez, gobernu berriak Gorteen babesa lortzea ezinbestekoa zen. Horretarako, erregeak Gorteak desegin eta hauteskundeetarako deia egiten zuen. Hauteskunde horiek manipulatzen zituzten, gobernua osatu behar zuen alderdiak gehiengoa lor zezan.

Txandakatzea Austriako Maria Kristinaren erregeordetzan (1885-1902) sendotu zen —Alfontso XII.aren emaztea zen; erregea oso gazte hil zen, eta errege izango zen Alfontso XIII.a oraindik jaio gabe zegoen, Maria Kristina haurdun baitzegoen—. Bereziki, gobernaldi liberal luzearen (1885-1890) eta El Pardoko Itunaren ondoren finkatu zen. Itun hori Cánovasek, Sagastak eta erregeordeak sinatu zuten, karlisten eta errepublikanoen mehatxuari aurre egiteko boterean txandakatzeko eta, horrela, monarkia bermatzeko.

Hauteskunde Iruzurra

Berrezarkuntzako sisteman ez zegoen hautesle independenterik, txandako gobernuak hauteskundeetako emaitzetan esku hartzen baitzuen ezinbestean. Hautesle-multzoa gobernuen borondatearen eta nahien arabera mugitzen zen masa bat besterik ez zen.

1878ko hauteskunde-legeak gizonezkoen sufragio unibertsala indargabetu zuen. Erreforma kontserbadorea justifikatzeko, hautesleak heztea eta hauteskundeetan gobernuaren esku-hartzea mugatzea beharrezkoa zela argudiatzen zuten. Praktikan, ordea, aplikazioa ez zen batere eraginkorra izan, legeak botere handia ematen baitzien udalei eta alkateei.

Hauteskundeetako emaitzak erabakitzeko prozedura honakoa zen:

1. Estatuaren egitura zentralizatua baliatuz, Gobernazio Ministerioak encasilladoa prestatzen zuen (hauteskunde-maparen lauki bakoitzean parlamentari edo diputatu izango zenaren izena jartzen zen).
2. Probintzietan negoziatzen zen zein izango ziren barruti bakoitzeko hautagaiak.
3. Gobernadore zibilak arduratzen ziren hautesleak kontrolatzeaz, aldez aurretik izendatutako hautagaiaren aldeko botoa eman zezaten. Horretarako, gobernadore horiek izendatutako alkateei zenbait jarraibide ematen zizkieten, eta gainera, tokiko kazikeen laguntza ere izaten zuten.

Aldez aurretik izendatutako hautagaia aukeratuko zela bermatzeko, ohikoa zen aktak manipulatzea edota erroldan agertzen ez ziren pertsonen botoak erabiltzea. Hautesle-zerrendak egitean, benetako izenekin batera asmatutakoak ere jartzen zituzten —bereziki hildakoenak—; horrela, hildako horien ordez beste batzuek ematen zuten botoa, esaterako, menpeko enplegatuek, zibilez jantzita. Azken hitza gobernuak zuen; beraz, hauteskunde-prozesua gobernuaren eta haren agindupeko gizonen esku zegoen, ez hautesleen esku. Hauteskundeak erabateko fartsa ziren, sufragio unibertsala edo murriztua izanagatik ere, hautesle bakarra baitzegoen beti: Gobernazioko ministroa. Hark, probintzietako gobernadoreen eta mota guztietako menpeko enplegatu ugariren laguntzaz, hauteskundeak prestatu, gauzatu eta erabakitzen zituen.

1890eko hauteskunde-legearen bidez gizonezkoen sufragio unibertsala berrezarri zen, nahiz eta kontserbadoreak horren aurka egon. Lege horrek teorian demokrazia ekartzen bazuen ere, praktikan ez zuen ezer aldatu. 25 urtetik gorako gizonezkoek zuten boto-eskubidea, eta hautesle-kopurua handitu egin zen.

Espainia, lege horri esker, Europan gizonezkoen sufragio unibertsala ezartzen lehenengo herrialdeetako bat izan zen (Frantzia, Suitza eta Greziarekin batera). Baina agerikoa zen legearen eta errealitate politikoaren arteko aldea. Turnismoak eta hauteskunde-iruzurrak bere horretan iraun zuten XX. mendeko bigarren hamarkadara arte.