Karlistaldiak eta Foruak Euskal Herrian (XIX. mendea)

Burgesia eta hiriko biztanle gehienak erregimen liberalaren alde zeuden (Isabel II.aren alde). Bestetik, kleroa, nekazariak eta sektore kontserbadoreak antzinako erregimenaren, tradizioaren eta kontserbadurismoaren alde zeuden (Karlos V.aren alde).

Lehen Karlistaldia (1833-1839)

Karlisten altxamendua 1833an hasi zen, hasieran nahaste eta kaos handia sortuz. Pixkanaka, berrantolaketa prozesu bat hasi zen, bi arrazoi nagusirengatik: Alde batetik, Karlos V.a Euskal Herrira heldu zen, eta, bestetik, Tomas Zumalakarregi jeneralak prozesu hori bultzatu zuen.

Lehen Karlistaldiaren Etapak

1. Etapa: Karlisten Estatuaren Ezarpena

Karlos V.a iritsi zenean, estatu karlista ezarri zuen. Estatu kontserbadore eta absolutista zen. Estatu berriak zailtasun handiak izan zituen, nazioarteko aitorpenik ez zuelako eta etengabe defizit ekonomikoa zuelako. Karlos V.ak Bizkaiko foruak sinatu zituen, eta “Jainkoa, Aberria, Erregea eta Foruak” izan zen bere leloa. Zumalakarregi jenerala komandante buru izendatu zuten, eta haren eraginaren ondorioz armada asko aldatu zen. Gizon trebea eta ingurua ondo ezagutzen zuenez, behin eta berriz tropa liberalak garaitu zituen, eta 1835ean ia Euskal Herri osoa kontrolatzen zuen, hiri handiak izan ezik. Beraz, Bilbori eraso egiteko agindua eman zuen, eta Bilboko setioa hasi zen. Baina Zumalakarregi zauritu zuten, eta handik egun gutxira hil zen.

2. Etapa: Espedizioak eta Bilboko Bigarren Setioa

Karlistek Espainiako hainbat tokitara espedizioak egin zituzten, baina ez zuten arrakasta handirik izan. Beraz, Bilbon beste setio bat egitea erabaki zuten, baina Espartero jeneralak setioa deuseztatu eta Lutxanako Gudua irabazi zuen.

3. Etapa: Barne Tentsioak eta Bergarako Besarkada

Karlisten artean pertsona erradikalagoak agertu ziren, eta estatu karlista pixkanaka zatitzen hasi zen. Karlistak Madrilgo sarreraraino iritsi ziren, konkistatu nahian, baina huts egin zuten. Hortik aurrera, porrotak eta barne tentsioak ugaritu ziren. Maroto jeneralak armadaren buruzagitza lortu zuen, eta isilpeko tramiteak hasi zituen Espartero jeneralarekin, bakea lortzeko. Ondorioz, 1839an Bergarako Besarkada gertatu zen. Horretan, Esparterok Gorteei foruak mantentzeko proposamena egiteko konpromisoa hartu zuen.

Lehen Gerraren Ondorioak eta Foruen Egoera

Gerra amaitu zenean, Karlos V.a Frantziara erbesteratu zen.

1839ko Legea eta Arrazola Dekretua

1839ko urriaren 25eko legeak euskal foruak onartu zituen, baina monarkiaren batasun konstituzionalari uko egin gabe. Lege hori aplikatu ondoren, gobernuak errege-dekretu bat argitaratu zuen (1839ko azaroan), Arrazola dekretua izenekoa. Dekretu honekin batzar nagusiak eta foru-diputazioak berrezarri ziren. Udalak ere berritu ziren.

Foruen Aldaketak: Lege Hitzartua eta Aduanak

Baina egoera 1841ean zaildu zen, Esparterok Nafarroako foruak aldatu zituelako, Lege Hitzartuaren bidez, eta euskal foruak deuseztatu zituelako. 1844ko uztaileko dekretuak, Esparterok emanak, aduanak kostaldera eramatea eta foru-baimena kentzea ekarri zituen. Euskal foruzaletasuna karlismoarekin eta sektore kontserbadorearekin identifikatu zen. Donostiako burgesiak foruak aldatu nahi zituen, baina hasierako erradikalismoa alde batera utzita. 1840ko hamarkadatik aurrera, euskal liberalismoak foruen aldeko jarrera hartu zuen.

Hirugarren Karlistaldia (1872-1876)

Amadeo Savoiakoaren erreinaldian Lehen Errepublika aldarrikatu zen, eta Karlos VII.ak bide militarra hartu zuen.

Gerraren Arrazoiak eta Hasiera

Hiru arrazoi nagusirengatik gertatu zen:

• Legedi laizistagatik.
• Erlijioaren gaia erradikalizatzeagatik.
• Batasun katolikoa zalantzan jartzeagatik.

Hirugarren Karlistaldiaren Bilakaera

1872an, lehen altxamendu orokorra izan zen, baina porrot egin zuen. Zornotzako ituna sinatu zen, eta gerra etendu zen. Itun hori Serrano jeneralak eta Bizkaiko diputazioko kideek sinatu zuten.

1873an, beste altxamendu orokor bat egon zen, eta matxinada armatua hedatu zen. Hasieran karlistak irabazten ari ziren. Karlos VII.a Euskal Herrira sartu zen, Lizarra hartu zuten, eta Durangon bere gorteak ezarri zituen.

1874an, Karlos VII.ak Bilbo konkistatzeko beste setio bat agindu zuen.

1875ean, Karlos VII.ak gerra galduta zuen, eta Bizkaiko eta Gipuzkoako foruak sinatzeko keinua egin zuen.

Gerraren Amaiera: Lizarra eta Somorrostro

1876an, armada liberalek Lizarra konkistatu zuten. Horren ondorioz, Karlos VII.a Frantzian erbesteratu zuten. Urte berean, Somorrostroko aldarrikapenak gerrari amaiera eman zion.

1876ko Legea eta Kontzertu Ekonomikoa

1876ko Legearen Ezaugarriak

Lege honek hainbat ezaugarri nagusi zituen:

• Derrigorrezko soldadutza Euskal Herrian ezarri zuen.
• Gobernadore zibilak ezarri zituen.
• Zergak ordaintzera behartu zituen euskal lurraldeetako biztanleak.
• Espainiako kode zibila eta penala lurralde horietan aplikatu ziren.

Handik gutxira batzar nagusiak desegin zituzten, eta haien ordez diputazio probintzialak ezarri zituzten.

Kontzertu Ekonomikoaren Ezarpena

1876ko legeak euskal probintziak Estatuari dirua ordaintzera behartzen zituenez, gobernuak eta diputazioek kontzertu ekonomikoaren sistema asmatu zuten, 1878an. Sistema horrek “kupoa” ezarri zuen: euskal probintziek urtero Estatuari diru-kopuru bat ordaindu behar zioten. Diputazioak arduratu behar ziren kupoa biltzeaz, zergen bidez.