Lehen eta Hirugarren Karlistaldia eta euskal foruen bilakaera

Resumen

Dokumentuak Lehen Karlistaldia (1833-1840) aztertzen du, ondorengotza gerratik liberalismoaren eta tradizionalismoaren arteko gatazkara nola bilakatu zen azalduz. Gainera, Bergarako Hitzarmena, foruen murrizketa, bigarren eta hirugarren karlistadak eta 1878ko Kontzertu Ekonomikoa jorratzen ditu. Ikasleak gertaera nagusiak eta foruen bilakaera ulertuko ditu.

Puntos clave

Fernando VII.ak Lege Salikoa deuseztatu zuen eta Isabel II.a tronuaren oinordekoa izan zen, Karlos Maria baztertuz.
Kristalinoak edo Isabelinoak liberalismoaren alde zeuden; Karlistak Erregimen Zaharreko absolutistak ziren.
Zumalakarregi koronelak 30.000 boluntarioz osatutako armada eratu zuen 1833-1835 bitartean.
1839an Bergarako Hitzarmena sinatu zen: foruak berretsi ziren eta karlistek Isabel II.a onartu zuten.
1841eko legeak erakunde foral guztiak ezabatu zituen, eta 1844an Batzar Nagusiak eta Diputazio Foralak berreskuratu ziren.
Hirugarren karlistada (1872-1876) 1868ko iraultzaren ondoren piztu zen eta Alfontso XII.a errege aldarrikatu zutenean bukatu zen.
1878an Euskal Probintziek Kontzertu Ekonomikoa lortu zuten, autonomia fiskal eta administratiboa bermatuz.

Ponte a prueba

Lehen Karlistaldia (1833-1840)

Isabel jaio aurretik, Fernando VII.ak Lege Salikoa deuseztatu zuen. Isabelek Espainiako tronua heredatu zuen eta Karlos Maria koroatik baztertuta geratu zen. Fernando VII.a hiltzean, Karlosek koroa erreklamatu eta Penintsulako hainbat tokitan altxamendu armatuak hasi ziren, zazpi urtez luzatuko zen gerra piztuz.

Bi bando sortu ziren: Kristalinoak edo Isabelinoak, liberalismoaren aldekoak (burgesia, ejertzitoa…), eta Karlistak, Erregimen Zaharreko absolutistak (kleroa, nekazariak…).

Lehenengo karlistada ez zen ondorengotza gerra bakarrik izan; liberalismoaren eta tradizionalismoaren arteko gerra bilakatu zen. Liberalek potentzia liberalen (Frantzia, Britania Handia…) laguntza materiala jaso zuten, eta karlistek, potentzia absolutisten (Errusia, Austria…) laguntza morala. Karlistek gerrilen eta ustekabeko erasoen taktika erabili zuten.

Gerraren bilakaera eta Bergarako Hitzarmena

1833-1835 bitartean, Zumalakarregi koronelak 30.000 boluntarioz osatutako armada eratu zuen. Bilboko setioak porrot egin zuen 1835ean eta Zumalakarregi hil egin zen. 1837an, Karlos gidatuta, Madrilera hurbildu ziren, baina espedizioak porrot egin zuen.

Gerraren luzapenak desgaste handia sortu zuen. Maroto jeneral karlista Espartero jeneral liberalarekin elkarrizketetan hasi zen. Azkenean, 1839an Bergarako Hitzarmena sinatu zuten: karlistek Isabel II.a erregintzat onartu zuten, foruak berretsi ziren eta militar karlistek ejertzito liberalean sartzeko aukera izan zuten.

Foruen Murrizketa eta Nafarroako Egoera

Liberalak boterera iristean, euskal foruak murrizteko lehen saialdiak egin zituzten: Javier de Burgosen 1833ko lurralde berrantolaketa, 1834ko Errege Estatutua eta 1837ko Konstituzioa.

Nafarroak 1841eko “Ley Paccionada” onartu zuen: probintzia izatera pasa zen, erakunde foralak desagertu ziren eta Kontzertu Ekonomikoa lortu zuen. Esparterok, euskal probintziekin negoziatzerik izan ez zuenez, Foru Pasea ezereztu zuen.

1841eko Legea eta Moderatuen Garaia

Esparterok 1841eko urriko legea aldarrikatu zuen, erakunde foral guztiak ezabatuz. 1843an moderatuek arrakasta izan zuten eta 1844ko uztailean Batzar Nagusiak eta Diputazio Foralak berretsi ziren, foruak neurri batean berreskuratuz.

Bigarren eta Hirugarren Karlistaldia

Bigarren karlistada (1844-1860) ez zen benetako gerra izan, guduxka eta matxinada txikiak baizik. Hirugarren karlistaldia (1872-1876), berriz, 1868ko iraultzaren ondoren piztu zen. Karlos VII.ak gerrarako deialdia egin zuen 1872an. 1874an, Alfontso XII.a errege aldarrikatu zuten eta 1876an gerra bukatu zen.

Foruen Abolizioa eta Kontzertu Ekonomikoa

Alfontso XII.ak euskal foruen abolizioa dekretatu zuen 1876ko uztailaren 21ean. Hala ere, 1878an Euskal Probintziek Kontzertu Ekonomikoa lortu zuten, autonomia fiskal eta administratiboa bermatuz. Probintzia bakoitzak Estatuari kupo bat ordaindu behar zion, eta sistema hau 1894, 1906 eta 1925ean berritu zen.

Preguntas frecuentes

Zergatik piztu zen Lehen Karlistaldia?

Fernando VII.a hil zenean, Karlos Maria koroa erreklamatu zuen Isabel II.aren aurka, Lege Salikoa deuseztatu ondoren Isabel tronuaren oinordekoa izan baitzen. Horrek ondorengotza gerra piztu zuen.

Zer izan zen Bergarako Hitzarmena?

1839an Maroto karlista jeneralak eta Espartero liberalak sinatutako akordioa izan zen. Karlistek Isabel II.a erregintzat onartu zuten, eta foruak berretsi ziren.

Zer da Kontzertu Ekonomikoa?

1878an Euskal Probintziek lortutako sistema da, autonomia fiskal eta administratiboa bermatzen zuena. Probintziek Estatuari kupo bat ordaintzen zioten, eta sistema 1894, 1906 eta 1925ean berritu zen.