Gerra Hotza: Kontzeptua, Garapena eta Mundu Bipolarraren Amaiera

1. Gerra Hotza: Definizioa eta Ezaugarriak

Bi superpotentzien eta haiek gidatzen zituzten bi blokeen arteko nagusitasuna lortzeko lehia eta tentsio iraunkorreko egoera izan zen **Gerra Hotza**. Lehia horretan, superpotentziek mota guztietako bitartekoak erabili zituzten, bat izan ezik: bien arteko zuzeneko gerra. Hori dela eta, Gerra Hotzaren gakoa bi kontzeptu hauek dira: **disuasio nuklearra** eta **terrorearen oreka**. Gerra berezi horretan, bi superpotentzia eta horien inguruko blokeak ez ezik, gizartea bera eta estatua antolatzeko bi eredu ere bazeuden aurrez aurre, **kapitalismoaren** eta **komunismoaren** arteko gatazka ideologikoa ere izan baitzen Gerra Hotza.

Gerra Hotzaren logikan, superpotentzia bakoitzak bere blokea sendotzea eta hedatzea zuen helburu. Behin superpotentzia baten eragin-eremu bat bereganatuta, beste superpotentziak onartu ohi zuen banaketa. Arau hori bete ez zenean, zuzeneko arriskua sortu eta tentsioa nabarmen areagotu zen. Mundua, **Altzairuzko Oihalak** mugatzen zituen bi zatitan banatu zen.

1.1. Gatazka Nagusiak: Koreako Gerra

• Japoniaren porrotaren ondoren, Korea iparraldeko gune komunistan eta hegoaldeko gune kapitalistan banatu zuten. 1950ean, gobernu komunistak Hego Korea indarrez hartu zuen. NBEk inbasioa gaitzetsi eta AEBk zuzendutako esku-hartzea onartu zuen. Txinak, ordurako Maoren gidaritzapean Errepublika Demokratiko bihurtuta, Ipar Koreari laguntza militarra eman zion. Erabateko gerra bihurtzeko beldurrak, ordea, gerra mugatuaren kontzeptua nagusitzea ekarri zuen; hots, superpotentziak eremu mugatuan bakarrik borrokatuko ziren Gerra Hotzean. Elkar erabat suntsitzeko beldurrak eraginda, 1953an armistizioa sinatu zen eta muga 1950ean bezala geratu zen **38º paraleloan**.

2. Gerra Hotzaren Garapen Historikoa (1947-1989)

Kronologikoki, historialari gehienek 1947an kokatzen dute Gerra Hotzaren hasiera, nahiz eta batzuek gatazkaren jatorria Iraultza Boltxebikean ikusi. Bestalde, autore batzuek 1947tik 1953ra mugatzen dute iraupena, horixe izan baitzen tentsio handieneko garaia, superpotentzien arteko harreman diplomatikoa erabat etenda egon zen eta. Hala ere, historialari gehienek harekin sortutako sistema bipolarrarekin identifikatzen dute Gerra Hotza eta, beraz, 1989ra arte luzatzen dute bere iraupena, nahiz eta garai luze horretan zenbait une historiko bereizi. Hurrengo lerroetan aldi bakoitzaren ezaugarriak, gatazka nagusiak eta Gerra Hotzaren hedapen-eremuak zeintzuk izan ziren argituko dugu:

2.1. Lehen Gerra Hotza (1947-1953): Tentsio Gorena

Trumanen eta Stalinen garaian (1947-1953): AEBen eta SESBren arteko harreman diplomatikoa erabat hautsita, tentsio-maila handienetako garaia izan zen. Europa, lehenengo, eta Asia, geroxeago, izan ziren Gerra Hotzaren agertoki urte haietan, garaiko bi gatazka nagusiek erakusten duten bezala: **Berlingo blokeoa** eta **Koreako Gerra**.

Berlingo Blokeoa (1948-1949)

• Egoera bitxian zegoen Berlin, bloke komunistan kokaturiko uharte kapitalista bihurtu baitzen. Mendebaldekoek, diru-erreforma egiteko asmoz beren okupazio-guneak batu zituztenean, sobietarrek mendebaldeko Berlin blokeatuz erantzun zuten. Stalinen helburua, enklabe kapitalista desagerraraztea zen. Blokeoak, ordea, porrot egin zuen, aliatuek hiria airez hornitu baitzuten. Sobietarrek blokeoa altxatu zuten arren, gatazka honen ondorioz Alemaniaren banatze-prozesua bizkortu egin zen: 1949an **Alemaniako Errepublika Federala** sortu zen Mendebaldean eta **Alemaniako Errepublika Demokratikoa** Ekialdean.

2.2. Bakezko Bizikidetza (1953-1962)

Koreako Gerraren ostean, garai berria zabaldu zen bi superpotentzien arteko harremanetan. Aurreko haustura diplomatikoa gainditu eta harremanak berregin zituzten. Eisenhowerrek, Trumanen containment politikari jarraitu zion, baina Nikita Khrustxovek, kanpo-politikaren arloan **bakezko bizikidetza** garatzea proposatu zuen, superpotentzien arteko gatazkak konpontzeko bide diplomatikoak erabiltzeko beharra azpimarratuz. 1959an sobietar buruzagiak Washingtonera egindako bisita izan zen jarrera berriaren adierazlea. Jarrera berri honen ondorio izan ziren, besteak beste, Koreako Gerra bukatzeko armistizioa (1953) edo **Genevako Ituna** (1954), Vietnamgo Gerra koloniala bukatzeko helburua zuena.

Jarrera honek, ordea, ez zuen asko iraun, eta 1959az geroztik, ez zuten akordiorik lortu. Khrutxovek jarrera aldatu eta norgehiagokari eta tentsioari eman zien bidea. Gertakari esanguratsuena **Berlingo Harresiaren** eraikuntza izan zen, munduaren banaketaren ikur bilakatu zena eta altzairuzko oihala errealitate fisiko bihurtu zuena.

Gerra Hotzaren Hedapena: Ekialde Hurbila

Gerra Hotzaren eremuak Europan egonkortuta egon arren, beronen geografiak munduan zehar hedatzen jarraitu zuen, beste herrialde batzuk sartuz bipolarismoaren dinamikan:

Ekialde Hurbilean, Europako potentziek utzitako hutsunea superpotentziek bete zuten eta bien arteko lehiaren agertoki bihurtu zen. Herrialde arabiar sozialistek, Egiptok besteak beste, sobietarren laguntza izan zuten; AEBk, aldiz, Israeli eta Mendebaldekoen aldeko monarkiei eman zieten babesa.

Gerra Hotzaren Hedapena: Latinamerika

Latinamerikan, AEBren nagusitasunaren aurrekariak XIX. mendekoak ziren, Monroe doktrinaren garaikoak. II. MGren ostean AEBk hegemoniari eutsi zion eta baldintza berrietara egokitu zen. Beraien nagusitasuna eztabaidaezina zen eta sobietarrek ez zuten Latinamerikan zabaltzeko interesik erakutsi. Baina **Kubako Iraultzak** eta haren bilakaerak erabat aldatu zuten egoera 1959an. Izan ere, Castrok SESBren laguntza ekonomikoa eta babes militarra lortu zituen; lehenbizikoz hedatu zuten sobietarrek beren eragina kontinente honetan. Kubako iraultza-prozesuaren emaitza porrot izugarria izan zen AEBrentzat, sobietarren satelite bat ezarri baitzen iparramerikarren atarian.

Kubako Misilen Krisia (1962)

Egoera nahasi horretan piztu zen **Kubako misilen krisia** 1962an, AEBk Turkian ezarrita zeuzkaten arma nuklearrak parekatzeko, sobietarrek Kuban misilak kokatzea erabaki zutenean. Gerra Hotzeko une arriskutsuena izan zen, bi superpotentzien arteko talka benetan gerta zitekeela ematen zuen. Erabateko gerra pizteko arriskuak, ordea, Moskuk atzera egitea eta, ordea, Kennedyk Turkian ezarritako misilak kendu eta Kuba ez inbaditzeko hitza ematea eragin zuten. Krisiaren amaierak, Gerra Hotzaren garai berriari eman zion hasiera.

2.3. Distentsioa (1962-1975)

Distentsioaren garaian, aurkakotasun bipolarrak jarraitu bazuen ere, elkarrizketan eta negoziazio diplomatikoen bidez bideratu zituzten AEBk eta SESBk euren arteko harremanak, eta horrela desagertu egin zen erabateko gerra pizteko arriskua.

Negoziazioek fruituak eman zituzten eta akordio garrantzitsuak lortu ziren: **Arma Nuklearrak ez Ugaltzeko Hitzarmena** (1968) edo **Europako Segurtasunari eta Lankidetzari buruzko Konferentzia** (1973-1975), Europako herrialde komunista eta kapitalisten arteko harremanen normalizazioa eragin zuena.

Baina distentsio garaian ez ziren gatazkak desagertu. Hirugarren Mundua izan zen norgehiagoken agertokia: Ekialde Hurbila (Israel eta herrialde arabiarren arteko Sei Eguneko Gerra 1967an eta **Yom Kippur**-eko Gerra 1973an), Afrika (Angola eta Mozambikeko deskolonizazio-prozesuak besteak beste) eta batez ere Indotxinako eta Vietnamgo Gerra luzea. Azken honetan AEBk izandako porrota, porrot militarra ez ezik porrot sozial eta politiko iraingarria ere izan zen.

2.4. Distentsioaren Amaiera eta Bigarren Gerra Hotza (1975-1985)

1975etik aurrera, nazioarteko harremanen distentsioa areagotzen hasi zen. Superpotentzien arteko aurreko akordioek ez zuten jarraipenik izan, negoziazioek ez baitzuten fruiturik eman. Carterren agintaldian (1977-1981), AEBren gainbehera erlatiboa hauteman zitekeen munduan, Nikaraguako **Iraultza Sandinistak** (1979) edo Irango Iraultza Islamikoak (1979) islatzen zutenez. Bitartean sobietarrek beren eragina zabaldu zuten Hirugarren Munduko zenbait herrialdetan: Asiako hego-ekialdean (Vietnam bateratuarekiko adiskidetasun-hitzarmena 1977an) eta Afrikan (Mozambiken eta Angolan 1975ean erregimen komunistak ezarri ziren; eta baita Etiopian ere 1977an). Horrez gain, Afganistanen ere esku hartu zuten, bertako erregimen komunistari eusteko.

Testuinguru hartan, Ronald Reaganek (1981-1989) Estatu Batuetako kanpo-politika aldatu zuen. Sobietarrekiko distentsioa bultzatu beharrean, diskurtso antikomunista sutsua plazaratu zuen.

Garai hartako (1980-1985) nazioarteko egoera Gerra Hotzaren hasierako tentsio-mailara heldu zela adierazi nahian **Bigarren Gerra Hotza** esapidea erabili ohi da urte hauek izendatzeko. AEBren buruzagitza berreskuratze aldera, politika gogorra eta erasotzailea aukeratu zuen Reaganen administrazioak: Nikaraguaren kontrako ekimenak sandinistak boteretik kendu arte (1981-1990); Granada uhartearen inbasioa (1983) gobernu komunista botatzeko; Libiaren kontrako bonbardaketak, Gadafiren erregimena terrorismoaren laguntzailea zela argudiatuz; edo “intentsitate txikiko gatazkak” Hirugarren Munduan. Testuinguru honetan, hautsi egin ziren bi superpotentzien arteko elkarrizketak eta areagotu egin zen arma-lasterketa.

3. Mundu Bipolarraren Amaiera

3.1. Blokeen Arraila eta Desadostasunak

Gerra Hotzaren garaian bi superpotentzien nagusitasuna mantendu bazen ere, buruzagitza kolokan jartzen zuten bloke barneko desadostasunak agertu ziren:

• Bloke komunistan, lehen pitzadura Jugoslavian sortu zen. Titok politika autonomoa garatu zuen, Stalinen esanak jarraitu gabe. Ondorioz, Kominformetik eta bloke komunistatik bota zuten. Bigarren haustura Txina eta SESBren artean eman zen, Maok sozialismoa eraikitzeko txinatar bidea proposatu zuenean. Mugimendu komunista bi joeratan banatu zen: maoista eta sobietarra. Azkenik, Ekialdeko Europako beste herrialde batzuetan ere politika autonomoa garatzeko ahaleginak egin ziren (Hungaria eta Txekoslovakian), baina sobietarrek indarrez zapaldu zituzten.

• Bloke kapitalistan ere AEBren erabateko nagusitasuna zalantzan jartzen zuten ahotsak entzun ziren. 60ko hamarkadan, De Gaullek Europaren eragina indartzea izan zuen helburu. 70eko hamarkadan, Alemania Federalean **Ostpolitik** deituriko kanpo-politika jarri zuten praktikan sozialdemokratek, Ekialdeko Alemaniaren eta Europaren arteko harremanak normalizatzeko. Beraz, Europako agintari batzuek nazioarteko politika autonomoa garatzeko ahaleginak egin zituzten AEBren nagusitasuna murrizteko.

• Herrialde Ez Lerrokatuak: Deskolonizazio-prozesuaren ondorioz sortutako herrialdeetako batzuek jarrera berria plazaratu zuten: ez lerrokatzea ez bloke kapitalistan ez bloke komunistan, eta elkarrekin lan egitea nazioartean talde berri gisa. Horrela, Herrialde Ez Lerrokatuen Mugimendua sortu zen 1955ean Bandungeko Konferentzian.

3.2. SESBen Amaiera eta Gerra Hotzaren Bukaera

Ustekabean, inor gutxik aurreikusita, berrogei urtez iraun zuen nazioarteko ordena bipolarra deuseztatzen hasi zen 1985az geroztik, Gorbatxov SESBeko agintari nagusi izendatu zutenetik aurrera, hain zuzen. Gerra Hotzaren amaieraren arrazoi nagusia Sobietar Batasuneko barne-krisia izan zen. Agintera iritsi zenean, Gorbatxovek arazo ugariri egin behar izan zion aurre: Barne-politikan, SESB nazio-kohesio txikiko estatua zen, etnia anitz baitzeuden eta desorekak zeuden sobietar errepubliken artean. Ekonomi arloan, egiturazko krisi sakona zegoen. Egoera berri honi aurre egiteko, Gorbatxovek **perestroika** (birmoldaketa) izeneko egitasmo erreformista proposatu zuen. Helburu nagusia ekonomia berpiztea zen, eta horretarako kanpo-politika aldatu beharra zegoen, defentsako gastu militarrak murriztu behar baitziren.

Gorbatxovek bere **“pentsaera politiko berria”** aurkeztu zuen: Gerra Hotzaren ordez, potentzien arteko lankidetza, elkarrizketa eta adostasuna izango ziren kanpo-politikaren ezaugarriak. Ideia berriak ekimen zehatzetan gauzatu ziren: Batetik, desarmerako negoziazioak garatzea, eta bestetik, Ekialdeko Europako subiranotasun mugatuko doktrinari uko egitea. Horren ondorioz, 1989an zehar herri-demokrazia guztiak jausi ziren, bloke komunista deuseztatu egin zen beraz, eta horren adierazgarri izan zen **Berlingo Harresia erortzea**. Prozesuaren azken urratsa, 1991n SESB desagertzea izan zen. Sobietar Batasuna desagertuta, mundu bipolarra ere amaituta zegoen.