Iberiar penintsulako kristau erresumak (VIII-X. mendeak): jatorria eta antolaketa

Jatorria

VIII. mendean: 1. Non ezarri ziren sartutako musulmanak?

Levanteko kostaldean eta Guadalquivir eta Ebroko haranetan.

2. Non sortu zituzten kristauek lehen erresistentzia guneak?

Iparraldeko lurraldetan. Kantauriar mendikateetan eta Pirinioetan.

3. Kristauek zer egin zuten lehendabizi? eta gero?

Kristauek beren posizioak babesteko borroka egin zuten, gero hedapen fase bati ekin, zioten bereki mendebaldeko eremuan.

4. Zelan eta noiz sortu zen Asturiasko erresuma?

772. urtean.

5. Nora hedatu zen Asturiasko erresuma? Zein izan zen hiriburua?

Galizia eta Kantabria hedatu zen. Hiriburua Oviedo izan zen.

6. X. mendearen amaieran zer izen berria izan zuen Asturiasko erresumak? Zein zen hiriburua?

Leongo Erresuma jarri dio. Leon da hiriburua.

7. Gaztela zer zen hasieran?

Asturleondar erresumaren mendeko konderri bat zen.

8. Zer egin zuen Fernan Gonzalez kondeak? Zein izan zen hiriburua?

Fernan Leonetik independatu zuten. Gaztela eta Burgos.

9. Kristau hedapenari erantzuteko zer egin zuten musulmanek?

Musulmanek espedizioak egin zituzten kristau guneetara, soroak arpilatzeko eta harrapakinak lortzeko.

10. Pirinioetan noren eragina izan zuten hasieran? Gero zer gertatu zen?

Frankoek.

Nafarroako erresuma

11. Nork sortu zuen Nafarroako erresuma?

Baskoiek, Eneko Aritza buru zutela Nafarroko erresua sortu zuten.

12. Noiz izan zen goreneko unea?

Karolingidez liberatu ostean, XI. mendean hasieran irits zen goreneko unea, Antso III.a Naguziaren erregealdian. (992-1033)

Erdialdeko Pirinioetan

13. IX. mendetik aurrera zer konderri sortu ziren erdialdeko Pirinioetan?

Arogoiko sobrareko eta Ribagorzako konderriak Frankoakiko mendekotasunez libratu zirenean.

14. X. mendean zeren eragin eremuetan sartu ziren? Noiz?

Nafarro erresumaren eragin eremuetan Antso III.aren erregealdia.

Ekialdeko Pirinioetan

15. Nork zuen eragin handia? Zer zeuden? Zein zen konderri boteretsuena?

Ekialdeko Pirineotan Frankoek zuten eragin handia

Hantxe Kataluniako konderriak zeuden.

Konderri boteretsuena Bartzelonako konderria zen.

Bizimodua (Gizartea, Ekonomia), Kultura eta Artea

Gizartea

1. Nola zegoen antolatuta?

Europan nagusi zen sistema feudalaren arabera antolatu zen. Kristau lurraldeetako gizartea.

2. Musulmanen kontrako borrokaren ondorioz, zer gertatu zen nobleekin eta edozein nekazarirekin? 

3. Nobleziaren indarrak gora egin zuen musulmamen kontrako borrokan, eta zaldi bat eta armak zituen edozein nekazari aberats noble egitea erraztu zuen, gerrako gizonak behar baitziren.

4. Mugako eremuetan nortzuk zeuden gehienbat? Eta eremu segurunetan?

Jaurregi batean lan egiten ez nekazari lur jabe ugari zeuden. Eremu seguruenak Galizia kasu, jopuz gainezka zeuden.

EKONOMIA

1. Kristau lurraldeetan zein zen ekonomia nagusia? Zertan oinarritzen zen?

Iraupen nekazaritza zen nagusi. Zerealgintzan eta abeltzaintza.

2. Merkataritza garrantzitsua zen? Bazegoen salbuespenik?

          Merkataritza urria zen, eta Leon eta Bartzelona ziren lekuko salerosketetatik harangoko merkataritza jardueraren bat izan zuten bakarrak

KULTURA

1. Non bildu zen  jarduera kulturala kristau lurraldeetan?

Monasteriotan bildu zen kristau guneetako jarduera

2. Zer egiten zuten?

Azpimarratzekoak dira Ripollekoa (Kataluniakoa) eta Sahagunekoa (Leon)

ARTEA

1. Zein estilo garatu ziren?

Estilo prerromaniko asturiarrean eta Estilo mozabiarra.

2. Zerrendatu bakoitzaren ezaugarriak

• Oviedo santa maria del narco eliza. 

Kontrahormak 

Arku erdizirkuluak goratuak, kanoi gangak eusteko.

zutabeko fusteak soken antzeko irudiz apainduta.

Medailoak ere ere erabilita.

•  Estilo mozarrabiarra x.en mendean garatuta

1.Europako mendebaldean IX. eta X. mendeetako inbasioak zein herrik gauzatu zuten? Nondik? Zer eragiten zuten?

Europako mendebaldea gogor suntsitu zuten zenbait inbasioak: herrixkak ezereztu zituzten, zubiak eta bideak eten, monasterioak arpilatu eta herritarrak izutu. Iparraldetik normandiarrak (bikingoak) hegoaldetik musulmanak eta ekialdetik hungriarrak. ONDO

2.Egoera horren aurrean azaldu zer egin zuten:

1.           Monarkek: Norengana jo zuten?, Zergatik? Zertarako?/Zer 

      ezarri zuten haiekin?

Nobleen gana jo zuten gobernatu ahal izateko harreman-sistema pertsonal bat ezarri zuten haiekin horretarako, hau da, basailutza ONDO

2.      Familia askok: Norengana jo zuten? Zertarako?/ Zer bihurtu ziren?

Nobleengana jo zuten babezteko. Gazteluetara joaten dira, armak eta zaldi bat ordaindu ahal zituztenak nobleen bazailu bihurtzeko eta nakazaritzak jopuak ONDO

BASAILUTZA, FEUDALISMOAREN OINARRI

3.Zer zen basailutza? Azaldu basailutzaren zeremonia.

 Leialtasun itun bat zen eta zeremonia bi zati zituzten: 

Jaurespena: Basailuak, errege edo erreginaren aurrean balauniko jarrita, leialtasuna, gobernurako aholkua eta laguntza militarra agintzen zizkion. 

Inbestidura: erregeak edo erreginak feudo bat ematen zion basailuari, gobernatzeko eta ekonomikoki ustiatzeko. ONDO

4.Jaun feudalak zer egin ahal zuen’

 Aldi berean, jaun feudalak bere feudoaren zati bat horren boteretsuak ez ziren noble batzuei, zaldunei, laga ziezaie- keen, lur-zati hura goberna zezaten eta armada txiki bat antola zezaten.

Noble asko jaun feudal bihurtu ziren horrela. Ha- sieran, bizi ziren artean ziren jaun; baina kargua oinordetzaz semeen esku uzten joan ziren.

ESTAMENTUEN GIZARTEA

5.Nola zegoen antolatuta gizarte feudala? Nork osatzen zuten bakoitza?Zer funtzio betetzen zuen estamentu bakoitzak? Zer-nolako aldeak zeuden estamentu horien artean?

 Desoreak handietan. Gailurrean monarka zengoen, gero noblezia eta kleroa eta ez pribilegiatukoak gehienak (nekazaritza eta artizautza) 

• Hiru estamenduetan banatzen dira Gizarte-talde itxiak ziren, batetik bestera ia mugimendurik gabekoak. Jaiotzak erabaitzen zuten zer taldekoa zen bakoitza, bizitza osorako.

• Biztanle gutxi biltzen zituzten: haiena zen lurraren zatirik handiena, ez zuten lan egiten, ez zuten zergarik ordaintzen eta erresumako goi-karguak betetzen zituzten.

• Haien zeregina pribilegiatuen euskarri izatea zen: ez zuten eskubiderik eta zergak ordaindu behar zizkieten errege-erreginei eta beren jaunei 

• Azaldu non kokatu ohi ziren gazteluak eta zergatik.

Gazteluak feudoaren barnean kokatuta daude. Nekazarien babesleku bihurtu ohi ziren arrizzkua zetorrenean.

• Deskribatu gazteluaren babes-eraikin guztiak, eta esan zertarako ziren. Ikertu zer ziren gezileihoak, almenak, burdinsarea eta adarbeak, eta zertarako erabiltzen ziren.

• Zer zen jaurespen-dorrea? Azaldu zer funtzio zuen.

Hortxe bizi ohi ziren jauna eta haren familia 

• Bestelako zer eraikin zituzten gazteluek? Zertarako erabiltzen ziren?

Ukuiluak, errementeria, labea, kapera, putzua. 

• Zerrendatu patioetan egiten ziren jarduerak.

1. Errege-erreginek izaera sakratua zuten. Zer esan nahi du horrek?

Jainkoak hautatzenzituztela uste zuten, Lurrean gizartea antolatzeko eta kristautasuna babesteko.

2. Errege- erreginak zelan hartzen zuen kargua?

Oinordetza bidez hartzen zen kargua, baina monarka berria berretsi egin behar zuen Elizak, Koroatze zeremonia.  

3. Bere mende zituen lurraldeak ( erresuma) ondare pertsonaltzat hartzen zuen. Zer esan nahi du horrek? 

Monarkak bere mende zituzten lurraldeek osatzen zuten haren erresuma, eta haren ondare pertsonaltzat hartzen zen. Ondare hori zatitu edo batu zezakeen, bere interesen arabera.

4. Erresumaren mugak aldatzen ziren? Zelan?

Bai, askotan, monarka batek bere erresuma handitzen zuen ezkontza bidez, eta nahiko ohikoa zen monarkak bere erresuma oinorde- koen artean banatzea ere. Horregatik, sarri aldatu ohi ziren mugak.

5. Zeintzuk ziren errege-erreginen botere esklusiboak?

Kainpaina militarrak zuzentzea, zergak biltzea edo zenbait auzitan epaile goren izatea.

6. Zer zen kuria? Nork laguntzen zion? Zertan?

Kuriaren edo Errege Kontseiluaren laguntza zuten gobernatzeko, zenbait pertsona gailenek osatzen zuten Kuria (gotzainak, abadeak, kondeak, dukeak eta markesak), eta aholkuak ematen zizkieten mo- narkei haien erabakietan. Zenbait funtzionariok errege-agiriak idatzi eta zigilatzen zituzten, eta errege-agiritegian gordetzen. 

7. Non bizi ziren?

Ez zuten leku finkorik, hirietan edo gazteluetan bizi ziren.

8. Germaniako Oton I.a erregea Erromatar Enperadore Santu koroatu zuen Aita Santuak. Horrek zeri eman zion hasiera?

Germaniako erromatar inperio 

9. Europako kristauan zeintzuk ziren buru nagusiak?

Emperadorea eta aita santua

10. Aztertu 1000. urteko Europako mapa eta senalatu:

                 KLEROA

1. Zer garrantzia zuen Erdi Aroan Europan erlijio kristaua?

Erdi Aroan, Europako biztanle gehienak kristauak ziren Erlo sinesmenek zuzentzen zuten pertsonen espiritualta una, eta komunitateko bizitza ere sinesmen horien inguruan antolatzen zen.

2. Zelan arautzen zuen Elizak eguneroko bizitza?

Eliza izaten zen.

3. Eta pertsonen bizimodua?

Pertsonen bizimodua ere Elizak arautzen zuen. Elizak antolatzen zituen bizitzako gertakan handien adierazgarren zeremoniak (bataioak, ezkontzak eta hiletak), eta egutegiko jaiegunak arautzen zituen gainera Igandeak, Gabonak, Parkoa, Ama Birjinaren jaisk, Aste Santua

4. Azaldu kristauen betebeharrak

Hauek beren erlijio-betebeharrak zituen eguneroko otoitzak egitea igandeetan meza entzutea. Garizuman barau egitea, urtean behin aitortzea ezarritako penitentia edota Pazkoan Jauna hartzea, esaterako

5. Eragin handia zuen Elizak gizartean?

Eragin handiko erakundes zen Eliza, Erdi Aroko Europan. Botere espirituala izateaz gain, aberastasun handiak zituen, eta biz-maila altua zuen kleroaren zati handi batek gizarteko talde pribilegiatuetakoak ziren gainera, Lur ugariren jabe zen Eliza, eta, horrez gain, eraikin ugari zituen (monasterioak, komentuak, elizak Errenta asko eta etekin handiak jasotzen zituen bai lurretatik eta bai eraikinetatik

6. Zergatik esaten dugu aberastasun handia zituela Elizak?

Lur eta erakin ugarien jabe zelako 

• Elizaren lurretako nekazaritza-produktuen salmenta 

• Jaunen eskubideak

• Etxeen alokairuak 

• Eliztarren emaitzak

• Hamarrena

7. Zein zeregin betetzen zuen gizartean?

• Behartzuei laguntzen zien

• Gaixoak zaintzen ziztuzten ospitalean 

• Irazkuntzaz arduratzen ziren

8. Klero guztiak bizi-maila bera zuten?

• Klero sekularra: apaizek, erretoreek, gotzainek eta kardinalek osatzen zuten, eta fededunez arduratzen ziren batez ere

• Klero erregularra: mojez eta fraidez osa- tua. Otoitzean igarotzen zuten eguna. Landa-inguruetan, monasterioetan bizi ziren, eta hirietan, berriz, komentuak zituzten bizileku. Lana eta otoitza ziren haien egiteko nagusiak.

• Dena den, ez zuten bizi-maila bera kleriko guztiek: 

• Goi-kleroak (kardinalak, gotzainak, abadeak...) nobleen pribilegio berak zituen. . 

• Behe-kleroa (landa-inguruetako herrietako parrokietako apaizak, fraideak...) nekazarien antzera bizi zen.

   NOBLEZIA

1-Zer estamentu mota zen?

Pribilegiatua zen.

2-Zein zen zeregin nagusia?

Nobleen zeregin nagusia gizartea militarri babeztea

3-Askok zer zuten?

Feudoa zituzten.

4-Non bizi ziren?

Gazteluetan.

-Aipatu ZALDUNEN JARDUERAK:

Gudukatzeko entrenatzea zen.

Ehizan erabiltzen ziren

Falkonerian

Errege erreginek gerrarako deitzean bere tropekin, 

- Aipatu DAMEN JARDUERAK:

Damak mirabeez eta etxeko kontuez arduratzen ziren. Aisialdian, musika jotzen zuten, brodatzen aritzen ziren, paseoan ibiltzen ziren zaldiz basoetatik, eta ehizan ere ibiltzen ziren. Etxeko jauna kanpoan zenean edo hiltzen zenean, emazteak hartu ohi zituen gazteluaren eta haren men- deko lurren ardurak

-Azaldu GAZTELUKO BIZITZA:

Gaztelu gotortuetan bizi ziren nobleak. Egunean zehar, hainbat zeregin izan ohi zituzten: feudoko lurrak ikuskotzen zituzten zaldiz, basailuekin elkartzen ziren, justiziaz arduratzen ziren, jopuen zergak eta janariak biltzen zituzten, eta gotorlekuak eta armak gainbegiratzen zituzten.

Batzuetan, eguneroko errutina hura alde batera uzten zen, oturuntzak antolatuz edo festen bidez, eta, festa ho- rietan, juglare eta trobadoreek istorioak kontatzen zituz ten, malabarismoak egiten zituzten, erromantzeak abes ten zituzten, edota musiko-piezak jotzen zituzten. Haragia jaten zuten batez ere, eta ardoa eta garagardoa edaten zuten. Eskuekin jaten zuten, ez baitzen mahi-tresnarik era- bili XVI. mendera arte.

  FEUDOA: JAUNAK ETA NEKAZARIAK

1. Noren esku zeuden lur gehienak?

Nobleak eta Kleroak 

2. Feudoa ez zen jabetza pribatua, lotetsia baizik. Zer esan nahi du horrek?

Jaunak etekinak lor zitzan eskubidea zuela lurra uztiatzeko eta oinordetzaz horen ondorengoei utz zizkieetala: baina ezin zen ez erozi, ez saldu.

3. Zer zen lurralde-jaurerria?

Feudoa edo jaun baten mende zauden lurrak

4. Eta jaurerriko errentak?

Jaunak nekazariek lurzailak uzten zituen errentza batzuen truke eta errenta hori, zen jauregiko errenta.

5. Zelan banatzen zen feudoa. Azaldu zerk osatzen zuen atal bakoitza eta zegoena.

Jaunen erreserba:

Lursail onnenak 

Jaunak uztiatzeko

Gaztelua

Kerri Basoak, Herri lurrak

Mantsoak: 

• Jaunak nekazari askeen edo jobuen esku uzten zituen lursailak.

• Lurra, etxea eraikitzen zuten dena errentza baten truke (jaurerriko errenta)

6. Zeren truke uzten zizkion lurrak jaunak nekazari bati? (Edo nekazarien betebeharrak jaunarekiko). Azaldu.

Trukean, nekazariak behartuta zeuden jaunaren erreserban lan egitera urtean egun batzuez (preztazio pertzonalak) uztaren zati bat eman zioten jaunari (zentsua) eta gasteluaren komunikate-zerbitzuen mantentze-lanetan lagundu behar zuten.

Gainera uztaren lehen frituak (hasikinak) jaunari eskaini behar zizkioten eta kopuru bat ordaindu behar zioten labea, errota, errementaria, prentsa eta beste zerbitzu batzuk, erabiltzeagatik. (monopolio-eskubideak)

7. Horretaz gain jaunak eskubide jurisdikzionalak zituen?. Zer esan nahi du horrek?

8. Erdi Aroan Biztanle gehienak nortzuk ziren?

Nekazariak ziren, (%90), nekazari azkeak eta jopuak.

9. Azaldu nekazari askeen eta jopuen arteko bereizgarriak.

• Nekazari askeak 

Beren lurren jabe ziren

Ez ziren jaun bati lotuta

Eskontzeko, feudoa uzteko, lanbde bat hartzeko eta abaar.

• Jopuak

Jaunaren lurrark lantzen ziztuzten, eta ez zuten askatasunik. Ezin zuten lur haiek utzi, ezin zuten ezkondu edota ezin zuten oinordetzan utzi ere, jaunaren baimenik gabe

10. Nekazari askeak eta jopuak non bizi ziren?

Herrixka txikietan edo etxalde bakartuetan bizi ziren.

11. Zer erabili ahal zuten?

Basoak erabil zitzaketeen egurra lortzeko, bai eta larreak ere aziendaren bazkaratzeko