Karlistadak eta Euskal Foruak: Historia Laburra XIX. Mendean
Historia2,78 KB
Karlistadak eta euskal foruak
Lehen karlistada (1833-1840)
Lehen karlistada 1833 eta 1840 artean garatu zen, Katalunian eta Aragoin ere. Karlismoak oso indar handia zuen Euskal Herrian, foruak defendatzen zituelako.
Zumalakarregik, lurraldearen ezagutzari esker, probintzietatik kanpo ateratzea lortu zuen armada karlista. Don Carlos Bilbo konkistatu nahi zuen, baina ustekabean Zumalakarregi hil zen. Orduan, Espartero jeneralak Hernaniko sitioa hautsi zuen. Gerra aurrera zihoan, eta Maroto jeneral nagusia, Estatuko buruzagia izanik, Esparterorekin hitz egin eta Bergarako Itunean sinatu zuen. Horrela jarraitu zuten foruek.
Bigarren karlistada
Garrantzi gutxikoa izan zen. Maiorazgoetan eta Katalunian gertatu zen.
Hirugarren karlistada (1872)
1872ko apirilean, Espainiako Karlista Gobernuak, Serrano jeneralak zuzendutako armada errepublikarrari aurre egin zion. Hasieran karlistek galdu zuten Arrigorriaga, Mañaria eta Oñatiko guduetan, eta geroago Zornotzan. Serranok amnistia ematea konpromisoa hartu zuen, Euskal Herriko karlistek armak uzteaggatik. Orduan, karlistek borrokari berriz ekin zioten. Euskal Herriko mapa gatazkaz beteta zegoen, Irungo izan ezik. Bilbo erasotzea nahi zuten, baina ez zuten lortu. Orduan, Alfontso XII.ak kontraeraso eta liberalek bina bitako garaipena lortu zuten. Carlos VII Frantziara ihes egin zuen. Cánovasen gobernuak 1876an foruak bertan behera utzi zituen.
Euskal foru erregimena
Euskal Herriko foruak antzinako erregimenaren berezitasuna ziren euskal historian. Espainian foruak kendu zirenean, Euskal Herrian ez zen hala gertatu. Herri bakoitzak bere foru propioa (legeak eta erakundeak) zuen. Foruetan, subiranotasuna banatuta zegoen, eta erregimen politiko hori ezarri zen. Gainera, diputatuak eta diputazioak sortu ziren. Antzinako erregimenean pribilegio ugari zeuden: zerga txikiak ordaintzea, soldaduskatik salbuestea. Ekonomian, Araba eta Nafarroan nekazaritza zegoen. Gainera, burdin ekoizpena nabarmendu zen. Beste jarduera batzuk arrantza eta ontzigintza ziren. Aipagarriena merkataritza izan zen. Jarduera horiei esker, Euskal Herria asko garatu zen, eta horregatik Espainiako biztanleria dentsitate handiena zuen.
Gizartea eta gatazkak
Gizartean, familia batek frogatu ahal bazuen familia euskaldun batetik zetorrela, kapar izaera aitortzen zieten. Arlo horretan, gatazkak sortu ziren, adibidez nekazarien eta jauntxoen artean. Hainbat matxinada izan ziren: Gatzarna, 1766koa edo Zumalakarregiren garaiko antzinako erregimenaren krisia. Armadak monarkiarekin oso onak ziren. Baina gero eta botere handiagoa zuten gatazkak sortu eta matxinadak piztu ziren. 1939an, giro hori zegoen, eta foru erregimenean zergak gora eta gora zihoazen.