Kant eta Ilustrazioa: Ezaugarriak eta “Sapere aude!”

Kant: Ilustrazioaren ezaugarri nagusiak

Ilustrazioa XVIII. mendean sortu zen mugimendu kultural eta ideologikoa da, eta garai horretako aldaketen isla izan daiteke, ikusmolde berrien bultzatzailea. Ilustrazioak arrazoi kritiko eta arrazionala aurkezten du autoritateek, tradizioek eta iraultzek eragindako iluntasunaren aurka. Honako hauek dira Ilustrazioaren sei ezaugarriak:

Ilustrazioaren sei ezaugarriak

1. Arrazoiaren eredu berria: Esperientzian eta behaketan oinarritutako arrazoi enpiriko eta analitikoa garatu zen. Arrazoi kritikoko jarrera zalantzan jartzea eta hausnartzea bultzatu zen, eta arrazoi autonomoak gizakiak bere kabuz pentsatu eta erabakiak hartzeko gaitasuna azpimarratu zuen.
2. Aurrerapena: Ilustratek uste zuten gizakia arrazoimenaren bidez perfekzionatu eta hobekuntzak ekar zitzakeela, bizi-baldintzak hobetuz; aurrerapena funtsezkoa zen.
3. Tolerantzia eta politika: Tolerantzia sustatu zen, baina ideia politiko batzuk ez ziren beti aurrera eramaten. Despotismo ilustratuaren ideiek askotan herriaren alde egiten zuten, baina herriari kasu egin gabe. Garai honetan, Rousseau, Hume eta Locke bezalako pentsalariek kontratu soziala edo gizarte-ituna landu zuten, adieraziz gizakiok gizartean bizitzeak eskubide eta betebehar batzuk dakartzala.
4. Erlijioaren birikusketa: Erlijioa arrazoimenaren bidez ulertzea defendatu zen; bakoitzak Jainkoarekin harreman zuzena izan zezakeela azpimarratuz, eta erlijio-antolakuntzarik gabeko harreman hori azpimarratuz.
5. Eskubide eta askatasun aldarrikapena: Eskubide eta askatasunak aldarrikatu ziren, hala nola pentsamenduaren, adierazpenaren eta erlijioaren askatasuna.
6. Natura eta gizartea ulertzeko moduak: Natura eta gizartea ulertzeko ikuspegi berriak proposatu ziren. Natura determinatua zela zioten eta berezko barne oreka zuela esan zuten; (arra eta emea) eta gizakiaren askatasuna ere naturala zela defendatu zuten. Hala ere, taldeko joerak eta norbanako interesak aldeak sortzen dituzte: baztertzeak tentsioak ekartzen ditu gizartean, eta bertatik sortzen dira gauza onak ere, hala nola kultura eta tradizioak. Gainera, tentsio naturala ona izan daiteke, izan ere, giza ahalmenak garatzera bultzatzen du. Gizakiak tentsio horiek ekiditeko konponbideak bilatu ditu: kultura, legeak, zientzia…

Kant eta Ilustrazioa: “Sapere aude!”

“Sapere aude”—«ausartu zaitez zure kabuz pentsatzen»—esaldia Kanten pentsamenduan erabiltzen da gizakiak bere tresna naturalena, arrazoia, erabili dezan eta besteen menpe egon gabe pentsatzeko asmoz. Kantek autodeterminazioaren eta pentsamendu autonomoaren alde egiten du: gizakiak badu autonomia egoeran egoteko gaitasuna; hau da, bere kabuz pentsatu eta erabakiak hartzeko gaitasuna, beste inoren iritzia automatikoki onartu gabe.

Heteronomia egoera bat erosoagoa izan daiteke, hau da, besteen iritziaren arabera jokatzea, tutoreen menpe egotea —egoera hau nagusi da askotan egungo gizartean. Jende askok adingabetasun egoeran bizi izaten du, eta ez dute ausartzen bere kabuz pentsatzera; hortik datoz tutoreen kontrola eta askatasunaren urraketa. Azpimarragarria da jendeak batzuetan egoera honetan egotea erabakitzen duela, hartutako erabakien ardurarik ez izateko edo beldurragatik.

Adingabetasun egoera utzi behar dugu eta norberak bere ekintza eta erabaki propioak hartu beharko lituzke. Noski, honek ez du esan nahi bakoitzak nahi duena egin dezakeenik; Kanten helburua, orokorrean, unibertsaltasunera eta arrazoi publikoaren erabilerara iristea da. Ilustrazioa pentsamendu autonomoa sustatzen duen mugimendu kultural bat da, gizakia adingabetasunetik ateratzeko konponbidea jarriko diona.

Azpimarragarria da ilustrazioaren prozesua motela izan behar dela eraginkorra izan dadin; aldaketak gizartean pixkanaka ematen direnean egonkortzen dira. Bestela, aldaketak iraultzaz eginikoak badira, atzera egiteko aukera handiagoa dago ("yo-yo" efektua).

Oharrak eta kontuan hartzekoak

• Tresna dugu, baina ausardia falta zaigu: Denok erabil dezakegu arrazoia, baina askotan hori guztiz erabiltzeko ausardia falta zaigu.
• Taldea vs. norbanakoa: Talde-joerak eta norbanako-interesak tentsioak sortzen dituzte gizartean; tentsio horiek, hala ere, kulturaren eta bestelako onuren sorburu izan daitezke.
• Konponbideak: Tentsioak kudeatzeko tresnak kultura, legeak eta zientzia dira.