Filosofiaren historia eta kontzeptu oinarrizkoak

Sarrera: Filosofiaren oinarrizko kontzeptuak

Philos (maitasuna), Sophia (jakituria). Pitagoras. Errealitatearen aurrean harritzea eta “zergatik?” galdetzea: Platon, Aristoteles. Henri Bergson — errealitatearekin komunikatzeko maitasuna. Bi helburu edo prozesu nagusi: 1. galdetzea eta 2. itxura eta egia bereiztea. Platon. Mendebaldea: Grezia — Tales (Miletokoa), unibertsoaren jatorria galdetzea. Ekialdea: Txina, India — bilduma eta irakasbide ezberdinak. Gizakiak → jakintza filosofikoa, arazoak konpontzeko: tradizioa alde batera utzi eta arrazoia erabili. Mitoaren kontzeptuei esanahi berria eman → pentsamendu arrazionala.

Mitoa eta logosa

Mitoa: kontakizun tradizionala, fantastikoa, ahoz transmititutakoa; magia, irudimenekoa, antropomorfikoa eta animista; zehaztugabeak; dogmatikoa/akritikoa — zalantzarik ez duena.

Logosa: landua, argudioetan oinarritua, behar eta lege egonkorren kosmosa; analisi eta sintesia; etengabea; arrazoia eta kritika nagusi.

Ezaugarriak eta arloak

• Ezaugarriak: arrazionala, argudioetan oinarritua, analitiko-kritikoa, arautzailea, gogoetatsua.
• Arloak:
  • Antropologia: gizakia
  • Epistemologia: ezagutza
  • Logika: arrazoibidea
  • Metafisika: errealitatea
  • Etika: morala
  • Politika: gizartea
  • Estetika
• Ikusmoldea: aurreiritziak eta injustiziak kritikatu; adibidez Socrates, Marx, Nietzsche. Praktikoki bizitzari zentzua ematea — krisi garaian bereziki. Ikusmolde absolutua: errealitatea sistema handietan pentsatzea. Historia etengabeko arazoen konponbidean ikusita. Hizkuntzaren arazoek esanahia argitzen dute (adibidez Hume). Zientziaren sorburua: positibistak.

Sorrera eta Antzinaroa

Sorrera (K.a. VI m.) — mitoetatik logora pasatzea; Hiparkia; naturaren zoriona.

Antzinaroa (K.a. 3500–476) — kosmologikoa: natura eta unibertsoa aztertzea. Pres, tls, ptgrs. Antropologikoa: gizakia, politika eta etika; Skrts, Sfstk. Sistemak: Platon (idealista), Aristoteles (errealista). Helenistikoa: etika eta zoriontasuna — Epikuro, estoikoak. Erlijiosoa: Plotino, Hipatia.

Erdi Aroa (476–1492)

Kristau eraginpean: San Agustin, Santo Tomás. Feminista: Christine de Pizan. Garai honetan dena jainkoaren inguruan antolatuta zegoen.

Aro Modernoa (1492–1789) — Errenazimendua

Gizakia aztertu zuten; iraultza zientifikoa. Gogoratu: Mary Wollstonecraft, Concepción Arenal — emakumeen eskubideak. Arrazionalismoa: Descartes — matematika. Empirismoa: Hume — zientziaren eta fisikaren ereduen eragina.

Aro Garaikidea (1789–gaur)

Positibismoa: zientziaren nagusitasuna, metafisika baztertzea. Marxismoa: ekonomia eta politika aztertu (Karl Marx, Friedrich Engels).

Sufragismoa eta emakumeen aldeko mugimenduak

Sufragistak — 3 olatuak:

• XIX eta XIX mendea (oleo lehenak): Olympe de Gouges, Victoria Kent (emakumeen eskubideak lehen urratsetan).
• XIX–XX: sufragio unibertsala, hezkuntza, janzkerako askatasuna — Clara Campoamor, Simone de Beauvoir.
• XX–XXI: berdintasuna politikaren eta ekonomiaren aldetik — Betty Friedan, Celia Amorós.

Bestelako mugimendu filosofikoak

• Bitalismoa: desioa, pasioa eta nahiak aldarrikatzea — Nietzsche.
• Existentialismoa: gizakiaren existentzia eta originaltasuna — adibidez Hannah Arendt, Simone de Beauvoir.

UNESCO eta hezkuntza filosofikoa

UNESCOren ikuspegia: askatasun-eskola — mundua ulertu eta zalantzan jartzea; giza elkartasuneko eskola — errespetua eta elkarrizketa sustatzea; bakoitzari bere kabuz pentsatzeko aukera ematea. Oinarriak: giza errespetua, bakea eta elkartasuna — giza bizitzaren arazo unibertsalei aurre egiteko; bakeari laguntzea.

Natura, eboluzioa eta jatorri biologikoa

Giza izaera: gizaki guztiek partekatzen duten ezaugarriak; eragin handia biologian, psikologian eta bioteknologian.

• Natura: gizakiak zelulak ditu; hor gordetzen da informazio genetikoa.
• Eboluzionismoa (genetika): naturak gidatuta garatzen dira.
• Etologia: geneek instintuzko jokabidea eragiten dute; neurri batean aukerak egin ditzakegu.
• Soziobiologia: geneek jokabideak modu jakin batera bultzatzen dituztela proposatzen du.
• Kultura (konduktibismoa): gizakiak ikasitako jokabideak; historizismoa: pertsona bakoitza bere esperientzien eta ingurumenaren arabera ulertzea; existentialismoa: aukeratze beharra — instintuak ez du beti gidatzen.

Bioteknologia eta transhumanismoa

Bioteknologia: elementu artifizialak, inplanteak, desgaitasunak laguntzeko irtenbideak.

Biokontserbatzaileak: kezkatuta daude giza izaera eta askatasuna aldatu daitezkeela esanez. Transhumanismoa: gaitasunak hobetzea eta muga biologikoak gainditzea proposatzen du.

Giza kultura

Giza kultura: gizakia mundu irekian bizi den izakia; jokabide egokitzailea, etengabe ikasten eta ingurunera egokitzen dena. Animaliak, oro har, mundu itxian bizi dira, instintu eta geneek ingurune jakin baterako egokiera eragiten dute. E. B. Tylor: gizakiak ikasitako ezagutzak, sinesmenak, artea, morala, zuzenbidea, ohiturak eta bestelako gaitasunak biltzen dituen multzoa osatzen du.

Emozioak eta gaitasun kognitiboak

Emozioak: estimulu bati ematen zaion erantzun subjektiboak dira; pentsamendua eta jokabidea eragiten dituzte. Oinarrizko emozioak: beldurra, harridura, haserrea, poza, tristura. Bigarren mailako emozioak: sozialak — maitasuna, jelosia, errua, etsipena.

Desira: egoera mental bat, etorkizunera begira dagoena; ez dira behar biologikoak soilik, plazera bilatzeko motibazioak ere badira.

Bolizioa: erabakiak hartu eta horiekin konprometitzea eragiten duen asmoa.

Ahalmen kognitiboak:

• Sentsazioak: estimulu bati zentzumenek ematen dioten lehen erreakzioa.
• Pertzepzioa: munduko objektuak antzematea.
• Adimena: arrazoitzeko eta arazo konplexuak ebazteko gaitasuna.

Galderak eta tradizioak

Galderak: errealitatearen azalpen sakona; “gizakiaren arazoa”. Neandertalak eta gizakiaren jatorriari buruzko galderak.

Tradizio nagusiak:

• Ekialdeko tradizioa: gizakia dualista da; gorputza naturala, arima hilezkorra.
• Greziar tradizioa: gizakia arrazionala; logosarekin bereizten da.
• Judu-kristaua: gizakia Jainkoaren sortzaile, Jainkoaren “irudi eta antzera”.
• Humanista (Errenazimentua): gizakia unibertsoaren erdigunea da; arrazoiarekin bizitza molda dezake.
• Positibista: gizakia zientifikoki aztertu behar da; ikuspegi antropologiko modernoa.