Jakintza Motak: Arrunta, Zientifikoa, Filosofikoa eta Besteak

Jakintza Arrunta

• Eguneroko bizitzako esperientzian du oinarria.
• Ez du egitateen zergatia bilatzen.
  • Adibidez: Nekazari batek jakin badaki zein den urtaro-garairik hoberena landare bakoitza landatzeko, baina agian ez daki zergatik den hoberena.

Jakintza Zientifikoa

• Filosofiak eta zientziak sorrera bera dute. Tales Miletokoa lehen filosofotzat hartzen da, baita lehen matematikaritzat ere (Talesen teorema). Filosofia eta zientziak arrazoizko jakintzak dira, hau da, jakintza kritikoak.
• Egitateen zergatia bilatzen du.
• Zientzia honela defini daiteke: ezagutza objektiboak lortzeko arrazoizko prozedura multzoa. Horregatik, zehatzago esanda, ez da Zientzia existitzen, zientziak baizik.

Zientzien Sailkapena

• Zientzia Formalak: Pentsamenduaren formaz edo egituraz dihardute (logika eta matematika).
• Zientzia Enpirikoak: Esperientzia materialaren munduaz dihardute.
  • Natur Zientziak: Mundu naturalean oinarritzen dira. Esperimentazioa da nagusi zientzia mota horretan.
  • Giza Zientziak: Espirituaren zientziak ere esaten zaie. Giza askatasunaren emaitza den kulturaren munduaz aritzen dira, giza esperientziaz dihardute.

Jakintza Zientifikoaren Ezaugarriak

• Hasiera batean, objektiboa eta unibertsala da, baina aztertzen duen kasua gero eta konplexuagoa izan, objektibotasuna eta unibertsaltasuna galduz doa.
• Jakintza zientifikoak ez du balio gure mundua ezagutzeko, baina bai gauzak zer diren eta nola funtzionatzen duten jakiteko.
  • Adibidez: Newtonek grabitateak nola funtzionatzen zuen azaldu zuen, ez grabitatea zer den.
• Ez da absolutua, eboluzionatu egiten du.
• Enpirikoa da.
• Zientzia gure munduak nola funtzionatzen duen jakiteko eta hura manipulatzeko modu bakarra da.
• Zientzia egiara irits daitekeen jakintza mota bakarra dela pentsatzea zalantzagarria da.
• Ezin dugu dena zientziaren esku utzi, jakintza mota honek erantzun guztiak ez baditu. Ondorioz, beste jakintza mota baten beharra dugu.

Jakintza Teknikoa

• Mundua menperatzea eta kontrolatzea bilatzen du.
• Gaur egun, zientziak eta teknikak elkarri eragiten diote. Teknikak jakintza zientifikoa aplikatzen du, eta, aldi berean, teknikak zientziari erronkak proposatzen dizkio.

Jakintza Filosofikoa

• Arrazoizko ezagutza da; hau da, ez da irudimenean oinarritzen, jakintza mitikoaren antzera, behaketa arruntean edo tradizioan baizik.
• Filosofian ezagutzak sistema batean ordenatuta daude.
• Kritikoa da; arrazoiak onartzen duena bakarrik hartzen du ontzat eta egiatzat.
• Jakintza filosofikoa ikuspegi edo balore zirkunstantzialetatik aldentzen saiatzen da, eta arazoari modurik objektiboenean aurre egiten saiatzen da.

Jakintza Artistikoa

• Arte plastikoek, zinemak, literaturak eta poesiak bizitzaren esperientzia adierazten dute.
• Ez da ez objektiboa ez unibertsala. Obra artistikoen konposizioan, gozamenean eta ezagutzan, zientziaren esku-hartzerik ez da beharrezkoa. Guztiaren gainetik, eremu artistiko ezberdinen bitartez gure buruaz ezagutzen ez genituen alderdiak ezagutu ditzakegu.
• Jakintza artistikoa zoriontasunera hurbiltzen gaituen jakintza mota da.
• Jakintza artistikoak izaera kritiko, probokatzaile eta inkonformista du.
• Filosofiaren eta Literaturaren arteko desberdintasunak filosofian gaur egun egiten ari den eztabaida nagusia elikatzen du. Desberdintasunak forman eta edukian oinarritzen dira.

Jakintza Erlijiosoa

• Erlijio-sinesmenak sinesmenezko bizipenen emaitzak dira.
• Jakintza erlijiosoak bultzatzen dituen baloreek jokabide sozial determinatu bat hedatzeko balio dute.
• Gatazkatsu suertatu ohi da erlijio ezberdinetako sinestunak elkarrekin bizi diren inguruneetan, batez ere erabaki publiko jakin batzuk hartu behar diren testuinguruetan.
• Jakintza erlijiosoa jakintza mitikotik honetan bereizten da: lotura du naturaz gaindiko izaki batekiko sinesmenaren eta gure eguneroko bizitzaren artean.
  • Adibidez: Musulman batek badaki egunean bost aldiz otoitz egin behar duela.
• Jakintza filosofikoa ez da sortzen errebelazioaren bidez, gizakiak errealitatean duen esperientziaz hausnarketa eginez baizik. Horrek erlijio-esperientzia kontuan izateko eskatzen dio, errealitatearen ezagutzaren iturri den heinean.
• Filosofiak arrazoiak eskatzen ditu, argudiatze kritikoak eta ez fedea. Jakintza filosofikoa, bestalde, ez da salbazio-jakintza bat, errealitatea ulertzeko jakintza bat baizik. Bukatzeko, esan beharra dago filosofian ez dagoela ez dogmarik, ezta liturgia-erriturik ere; horiek erlijioaren oinarrizko elementuak dira.