Isabeldar antzerkia

HUMANISMO-Italian sortu XIV.Mendean eta inprentaren laguntzaz zabaldu zen.Hizkuntza eta literatura klasikora jo zuen eta haien ustez,literatura klasiakoaren balioak,arigitasunaren eta edertasuna,mundua ezagutzeko ezinbestekoak ziren.Latinera jo zuen lehendabizi,bania Konstantinopla turkiarren eskuetan erori zenean,intelektuakak Italiara joan.Filosoria zabaldu zen humanisten artean eta garrantsitzuenak;PetrarkaXIV. Y Lorenzo VallaXV.

ERRENAZIMENDUA-XV.Mendetik XVI.Mende amaiera.Mundu klasikoko kulturaren irakasbideak berreskuratu zituen Errenazimentuak eta lotura bat eriaki zuen Antzinaro klasikoaren eta orainaldiaren artean,Erdi Aroa alde batera utzita.Antropozentrismoa kontzeptu berri bat da:gizakiak berak bazuela bere kabuz pentsatzeko eta erabakitzeko ahalmena.Zabaltzen hasi zen Europan zehar,Erdi Aroan Elizari zegokion erabakitzeko gaitasuna gaindituta.Eredu berriak:Intelektual eredugarria humanista zen;lantzen zituen hizkuntza,literatura,filosofia,artea eta zientzia.Leonardo da Vinci(152-1519).

Errenazimentuko literatur generoak:Saiakera:Nikolas Makiavelo.Elkarrizekta:Zizeron.Eleberria:Boccaccioren eraginez,maitasun istorioak idatzi.Poesia epikoak:Homeroren eta Virgilioren ereduak jarraitu.Alegiak:Esopo greziarraren eredua jarraituz.Antzerkia:Shakespeare.

ELEBERRIA:Zaldunen eleberriak:Amadis de Gaularekin hasi eta Kixoterekin bukatu.Zaldun baten ekintza handiak kontatzen dira,kokaleku fantastikoetan,zeinetan munstroak,jauregi sorginduak eta oihan misteriotsuak azaltzen dira.Artzain eleberriak:Prosaren eta bertsoen arteko txandakatzea,eta bidaia izatea tramaren elementu egituratzailea.Maitasunak jota daude artzainez eta maitasun penak kontatzen dizkiote elkarri,paraje ezin ederrago batean.Eleberri pikareskoa:Tormeseko itsumutilarekin hasi.Lehen pertsonan kontatuta eta anti-heroi baten bizitzak izaten dira tramaren osagai nagusiak.

MIGUEL DE CERVANTES:(1547-1616)Alcalá de Henaresen jaio zen eta asko ibili zen Espainian eta Italian.Militarra izan zen,eta baita kartzelan egon zen 5 urtez.Kixote Mantxako eleberriari esker,ezaguna bihurtu zen mundu osoan eta gaztelaniazko literaturaren figura nagusi.

ANTZERKIA:Antzerkiaren garapena:Antzerki klasikoa erdi ahaztua egon zen Erdi Aroko mendeetan zehar.Erdi Aroko antzerkia
Elizari loturik sortu zen.Aste Santua eta Gabonak ziren ziklo liturgiko nagusiak. Erdi Aroaren amaieran, juglareen eskuetan, eliz ataritik herriko plazara aldatu zen antzerkigintza.Ondorioz,zabalduz joan gai ez-erlijiosoak.Fartsa izeneko generoaren zeregina jendea dibertitzea zen.XV.Mendean ezagunak Heriotzaren dantzak egin ziren,denak eramango ditu herrestan heriotzaren indar berdintzaileak.Humanismoaren eta Errenazimentuaren eraginez,areagotu Terentzio,Plauto eta Seneka latindarren eragina.Garai honetan antzerkia ikuskizun jendetsua bihurtu zen.Antzerki isabeldarra:Ingalaterran XVI.Mendearen amaieran eta XVII.Aren lehen hamarkadetan garatu.Isabeldar deitzen zaio Elisabet I.Aren garaian.Bai Elisabet I.Ak,bai Jakue I.Ak,legez babestu zuten antzerkia.Londresen finkatuz joan ziren Ingalaterran zehar ibiltzen ziren konpainia ibiltariak.Konpainiak giozonezkoek osatu.Emakumeen,galarazita antzezleak izatea.Antzoki Ingelesak patio irekiak eta agertokia atzealdean.Goiko pisuan musikariak.Eszena girotzeko elementu konbentzionalak erabili.Hiltzen bidez transmititu behar zituzten antzezleek dena.Bost ekitaldiko obrak.3azpigenero:tragedia,drama historikoa eta komedia.

WILLIAM SHAKESPEARE:Ingelesezko antzerkigilerik bikainena da.Isabeldar antzerkiaren muina eta bikaintasuna,literatura unibertsalaren gailurretako bat.Erdi mailako ikasketak egin eta ez zen unibertsitatera joan.Bizitza osoa antzerki munduari lotuta eman zuen.The Globe antzokian estreinatu ziren haren antzerki lan ospetsuenak.Tragediak:Hamlet,Macbeth,Romeo eta Julieta.Drama historikoak.Komediak:Veneziako merkataria.Poesia.Shakespearen antzerkiaren ezaugarri nagusia:Pertsonaien taxutzea da.Haien inguruan bilbatzen du istorioa edo trama.Giza arimaren pasioen prototipo dira.Antzerkia antzerkiaren barruan birsortu zuten maiz Shakespearek.Tragedian,komediaren elementuak nahastu zituen,pertsonaia barregarriei.Komedian,lan asko obra koralak ziren.Hizkuntzen jolastea eta elementu fantastikoak azaldu.

CHRISTOPHER MARLOWE:Antzerkigileetan handiena.Ingelesez antzerki bi ekarpen garrantsitzu egin zizkion:heroi marlowearra.Canterburyko zapatari baten semea eta ateoa.Taberna batean hil zuten,labankada batez.

KLASIZISMOA ETA ILUSTRAZIOA(XVII-XVIII)

Frantzia XVII.Mendean:ezaugarriak:Versailleseko gorteak ezarri zuen Europako moda,eta hango ohitura eta estiloa Europa osoak imitatu zituen.Lau ezaugarri:Literaturak baliagarria izan behar du,ez du inoiz ahaztu behar helburu hezitzailea.Frintasuna eta izaera artistokrata ditu literaturak.XVI.Mendean Montaignek hasi zuen tradizio moralistak bizirik jarraitzen du XVII.Mendean.Antzerkia sa XVII.Mendeko frantseses literaturaren genero nagusia.

Ilustrazioa:XVIII.Mendeari Ilustrazioarena deitzen zaio Frantzian.Ideiak Ingalaterran hedatu ziren,XVIII.Mendearen hasieratik eta gero Frantzian, eta azkenik,Alemanian.Ilustrazioaren giltzarria arrazoimena da.Espiritu berri hori Ilustrazioaren garaiko emaitza guztietara zabaldu zen.Balio berriak:Argitasuna,konfiantza eta itxaropena azaltzen dira.Askatasun,berdintasun eta justiziaren balioak hedatu ziren.Frantziar gizartea Iraultzaren atarian jarri zuen eta iraultzak sekulako eragina izan zuen ondorengo mendeetan.

Frantziako prosa ilustratua:Montaignek hasi zuen tradizio moralistak bizirik jarraitu zuen XVII.Mendean.Aldatu zen hori XVIII.Mendeko idazle ilustratuekin.Goraka zetorren burgesiari begira idatzi zuten, bezero berria moduan.Genero gehienak landu.Kritika eta satira baliatuz,gizartearen zutabe erlijioso eta politikoak eraitsi zituzten.

Entziklopedia:Frantziako Ilustrazioaren ekarpena kulturalik bikainena.Alfabetikoki eta 28 liburukitan idatzia.Giza aurrerapenaren historia da.20 urt pasa ziren idazten.Jean D’Alembert eta Denis Diderot argitalpenaren arduraduank izan ziren.Pentsalari eta intelektual bikainenak parte hartu zuten eta arduratu ziren ideiak Frantziara helarazteaz.

JEAN-JACQUES ROUSSEAUK:Eragin handia Europako ideien eta sentsibilitatearen garapenean.Bere ideia politiko eta sozialek eragin bortitza izan zuten Frantziako Iraultzan eta haren ondoren eratu zen gizartean.Arrazionalista eta erromantizismoaren aintzindaria.

Ingelesezko literatura XVIII.Mendean:ezaugarria:protagonistak,pertsonaia apalak.Paisaiak ez dira fantastikoak edo exotikoak,eguneroko bizitzakoak baizik.Errealismoari lotuta.

JONHATTAN SWIFT:Dublinen jaio eta hil.Askatasun politiko,erlijioso eta pentsamenduzkoaren alde egin zuen.GULLIVERREN BIDAIAK…

Erromantizismoa:XVIII.Mende amaieran eta XIX.Hasieran sortu zen mugimendu artistiko,literario,kultural eta politikoa.Fantasiak,gauza bitxiek,egiak neurtzen ez gertaerek leku handia zuten literatura moduaren izen gaizto gisa.Arte eta literatura gustuak aldatu zituen.Alemaniako Sturm und Drang mugimenduak erromantizismoaren mamia ekarri zuen.

Erromantikoen jarrerak:Ilustratuek arrazoimenean eten egingo zuten erromantikoen eskuetan;subjektibotasuna,irudimena.Arrazoimenaren aurrean,intuizioaren alde.Mundua ezagutzeko ez dira eredu egokiak egongo,baizik eta poetaren intuizioa.

Erromantizismoaren balio berriak:Idealaren guztizko estimazioa.Gara eta leku bitxi eta exotikoen egarria.Norbanako sortzailearen guztizko autonomia.Aurrerantz “gutxiengoek” gehiengoek baino estimu handiagoa izango dute.Artearen helburua edertasuna da.Norbanakoaz harago gaztetasunaren aldeko joerak ere arrakasta izan zuen.Benetako bizitza beste inon dago,ez hemen eta ez orain.

Erromantizismoa Alemanian:Johann Wolfgang Goethe.Werther nobela argitaratu zuenetik,gazteen eredu bihurtu zen.Lanik enblematikoena bere Fausto da.XVI.Mendetik aurrera ezagutzen zen.