Interferencias e préstamos no galego: castelanismos

Normas ortográficas e morfolóxicas do galego

As normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego procuran elaborar unha lingua común asentada na fala, máis depurada de castelanismos, supradialectal, enraizada na tradición, coherente e harmónica coas demais linguas de cultura. Estas pautas esixen excluír da variedade estándar os seguintes fenómenos presentes, non obstante, na fala, así como na lingua escrita previa: o diferencialismo radical (hipergaleguismos), a evasión cara á lingua medieval (arcaísmos), os vulgarismos, os castelanismos e os lusismos. Estas formas pasan a ser consideradas desviacións da norma, polo que debemos evitarlas, sobre todo na escrita e nos actos comunicativos formais.

Hipergaleguismos

Hipergaleguismos. O desexo de crear unha lingua común enxebre, libre de interferencias do castelán, levou en ocasións a incorrer no hiperenxebrismo ou hipergaleguismo, isto é, a falsa "galeguización" de formas que coincidían en ambos os idiomas. En realidade, o hipergaleguismo constitúe, en última instancia, unha variante do castelanismo, xa que ten tamén como referencia o castelán, neste caso para se afastar del. Algúns hipergaleguismos perviven na actualidade. Na maioría dos casos substitúen cultismos e semicultismos galegos tras sometelos artificialmente ás mesmas evolucións etimolóxicas que sufriron as voces patrimoniais (urbán, semán, ordear, personaxe, claro). Noutras ocasións establécese unha falsa regra de tres: se o castelán "puerta" ou "viento" se corresponden co galego "porta" ou "vento", pénsase que o castelán "frecuente" se correspondería con *freconte*. Outros exemplos de formas hipergaleguizadoras mencionadas son: ambiente, inconveniente, horizonte, primavera.

Vulgarismos

Vulgarismos. Son o resultado dalgún tipo de vacilación vocálica ou consonántica, na maioría dos casos por adición ou supresión dun elemento. Maniféstanse en procesos diversos:

• Por adición (prótese, epéntese, apócope):
  • Prótese (posición inicial): exemplos como amoto, arrabear.
  • Epéntese (posición media): soio, ialma, admirar.
  • Apócope (posición final): verdá, virtude.
• Por supresión (aférese, síncope, paragoxe):
  • Aférese (posición inicial): p. ex. tar, nigo (de inimigo).
  • Síncope (posición media): esperanza reducida a formas como *espranza*, ou contraccións como *vran* por verán.
  • Paragoxe (posición final): adición dunha vogal final: p. ex. amare, corazón → *corazonhe* en variantes populares.
• Tamén se cualifican como vulgarismos fenómenos como a metátese (probe, melro), a simplificación de grupos consonánticos cultos por eliminación ou vocalización do primeiro elemento (coluna, correto), e a vacilación vocálica en sílaba átona, por asimilación (aproximación á vogal tónica) ou por disimilación (afastamento da vogal tónica): lovar, semana, sesenta. Tamén cabe o rotacismo: p. ex. *derde* en vez de *dende*, ou utilização de formas do castelán en lugar de galegas.

Préstamos e interferencias

Préstamos e interferencias. As linguas adoitan incorporar no seu léxico termos procedentes doutras, que se coñecen por este motivo co nome de préstamos. Normalmente recórrese a eles para denominar realidades ou conceptos novos, para os que se toman prestadas as palabras da lingua onde se realizou a descuberta, en lugar de inventar unha etiqueta nova en cada lingua. Cando se trata de linguas en proceso de normalización, os préstamos constitúen unha ferramenta fundamental para cubrir as lagoas léxicas que van xurdindo á medida que se conquistan novos espazos de uso. Nestes dous supostos, estamos ante préstamos necesarios; non obstante, tamén son moi habituais os préstamos innecesarios, é dicir, aqueles para cuxo significado existe xa unha palabra propia na lingua receptora. Estes últimos denomínanse interferencias e son debidos á presión sociocultural dunha lingua dominante.

De aí que na lingua galega a maior parte das interferencias procedan do castelán (castelanismos), aínda que nos últimos tempos son moitas tamén as que veñen do inglés (anglicismos). Por outra banda, dado o pasado común do galego e do portugués, este considérase unha fonte fundamental para o enriquecemento do léxico culto, aínda que nalgúns casos atopamos tamén préstamos innecesarios desde esa lingua, que denominamos lusismos.

Lusismos

Lusismos. Aparecen cando se recorre a termos do portugués para substituír formas léxicas galegas. Poden ser de tres tipos: gráficos (ex.: governo, povo), morfolóxicos (ex.: casi, tais, receber) ou léxicos (ex.: próprio, luta, meio).

Algunhas voces consideradas tradicionalmente lusismos hoxe en día son aceptadas no galego estándar, como até (xunto con ata), ou o sufixo -bel xunto a -ble (ex.: amable ou amabel). Noutros casos incorporouse a forma portuguesa para eliminar un castelanismo (p. ex. vogal en lugar de vocal).

Castelanismos

Castelanismos. Ademais dalgúns préstamos necesarios (p. ex. tortilla, bocadillo), penetraron no galego moitos outros superfluos, que desvirtuaron o noso léxico ao substituíren formas propias por vocábulos casteláns, ou cargaren de connotacións negativas ou restrinxidas os vocábulos galegos. A influencia do castelán non se limita só ao léxico, senón que afecta tamén, aínda que en menor medida, a todos os planos da lingua.

Castelanismos fónicos

Castelanismos fónicos. O plano fónico foi tradicionalmente o menos afectado. Porén, na actualidade a influencia do castelán neste plano comeza a cobrar importancia, sobre todo no galego usado polos neofalantes, isto é, aqueles que comezan a utilizar o galego pero proceden de familias instaladas xa plenamente no castelán.

No vocalismo, pode darse a perda da distinción entre as vogais medias abertas e medias pechadas, é dicir, a incapacidade de diferencialas. Deste xeito confundense palabras como vén/ven ou bóla/bola, que teñen diferente significado segundo se pronuncien coa vogal aberta ou pechada.

A consoante nasal velar é característica do galego; por influencia do castelán pode pronunciarse como alveolar: una en lugar de unha. Tamén se pode dar o caso de pronunciar como velar todo n final de palabra ante palabra comezada por vogal, sen considerar que o n final galego é alveolar en certos contextos: nas palabras ben, nin, non, quen, se, tamén, e nas formas verbais seguidas de pronomes (ex.: non o sei).

O son fricativo palatal xordo pode despalatalizarse e realizarse como alveolar: p. ex. toso en lugar de toxo.

Castelanismos ortográficos e de acentuación

Castelanismos ortográficos e de acentuación. Os castelanismos ortográficos rexistran unha escrita que reproduce a castelá (ex.: boda por boda, abogado por avogado, armonía por armonía). Noutros casos o castelanismo refírese á acentuación errónea: p. ex. atmósfera, parásito, cando a norma galega presenta matices distintos na acentuación ou na grafía.

Castelanismos morfosintácticos

Castelanismos morfosintácticos. Algúns fenómenos morfosintácticos debidos á influencia do castelán no galego son:

• A alteración do xénero gramatical de substantivos equiparándoos ao xénero do castelán: a mel, a leite, o calor (exemplos de confusión).
• A alteración de formas da conxugación verbal cando non hai equivalencia das irregularidades entre unha e outra lingua: conduxo, andivera, parezco (formas influenciadas polo castelán).
• O uso da preposición a ante infinitivo e complemento directo: vou a facer.
• Erros na colocación dos pronomes átonos: p. ex. che digo unha cousa (en lugar de digoche).
• A elisión do artigo definido diante do adxectivo posesivo: súa camisa (en lugar de a súa camisa).
• O uso de formas plurais dos demostrativos masculinos en -os: estos días (normativamente estes días).
• A ausencia da inflexión de xénero: dous/dúas (p. ex. trinta e dúas páxinas).
• A confusión das formas pronominais correspondentes a obxecto directo e indirecto (ex.: te/che): roubáronte o coche.
• O emprego de pronomes reflexivos en casos inapropiados: casouse pola igrexa.
• O uso de formas verbais compostas con auxiliares inadecuados (ex.: *había cantado en lugar de cantara) ou con ter en lugar de chegar (ex.: *teño chegado a unha conclusión en vez de cheguei a unha conclusión).

Castelanismos léxicos

Castelanismos léxicos. Na introdución de castelanismos léxicos no galego tiveron un papel fundamental a Igrexa, a Administración e o ensino, que provocaron que formas como dios, iglesia penetrasen desde épocas escuras. Noutras ocasións a entrada do castelanismo léxico débese á ruptura co mundo tradicional, coa chegada de obxectos máis modernos con nome castelán (ex.: escoba); moitos castelanismos adaptáronse á fonética galega, dando orixe a formas híbridas (lexos), mentres que, polo contrario, non adoita haber adaptación fonética nos termos técnicos (xeoloxía) ou relixiosos (Virxe).

A penetración dos castelanismos chegou ata o punto de que en moitos casos os falantes instalados no galego popular non recoñecen como galegas palabras tradicionais (estuche) en tanto que consideran plenamente galegos os termos casteláns que as substituíron.

Na interferencia léxica do castelán podemos distinguir varios graos:

• Primeiro grao: prodúcese cando existen no galego dous termos total ou parcialmente sinónimos, e tense preferencia polo termo coincidente co castelán. Exemplos: lágrimas/bágoa, esperar/agardar.
• Segundo grao: a forma galega mantense pero queda restrinxida a ámbitos de uso moi específicos, mentres que o castelanismo cobre o significado amplo. Ex.: vasoira úsase máis para as rústicas e escoba para as modernas; billa limita ás do pipote e introdúcese grif o (grif o → grifo) para a do lavabo.
• Terceiro grao: substitución total da forma tradicional galega pola correspondente castelá: dios, señal, rodilla, jueves.

Castelanismos semánticos

Castelanismos semánticos. Prodúcense cando á forma castelá lle corresponden dous termos en galego e estes non se utilizan adecuadamente. Por exemplo, o castelán sueño equivale a dúas palabras en galego: sono (ganas de durmir) e soño (o que imaxinamos mentres durmimos). Entre os neofalantes, que na maioría dos casos aprenden o galego na escola, son máis frecuentes os castelanismos fónicos e morfosintácticos, mentres que os galegofalantes tradicionais incorren máis no léxico.

Isto provoca que nalgúns casos as formas castelás, como carretera, se consideren «máis auténticas» que estrada. Isto leva a que os neofalantes intenten, equivocadamente, autentificar a súa fala recorrendo conscientemente ao uso doutros castelanismos. Debemos evitar tamén este tipo de interferencias e, de feito, un dos obxectivos do proceso de normalización e normativización consiste en eliminar os elementos alleos á lingua.