Independentzia Gerraren ondorioak eta Fernando VII.aren agintaldia (1814-1833)

Independentzia Gerraren ondorioak

Patriotak eta Frantsestuak (1.5)

Frantsestuen (Bonaparteren dinastiaren aldekoak) eta Patrioten (Borboien aldekoak, Napoleonen kontrakoak) artean gatazka handiak zeuden.

Patrioten barruan, gainera, bi joera nagusi bereizten ziren: liberalak (aldaketen aldekoak) eta absolutistak (aurreko sistemaren aldekoak).

Gatazka honen ondorioz, hainbat egitura sortu ziren:

• Gerrillak: Herri xeheak inbaditzaileen aurka egiteko tresna izan ziren. 1811-1812 bitartean, hamasei gerrilla talde handi sortu ziren. Guztira 55.000 gerrillari inguru izan ziren, gehienbat nekazariak oinarri sozial gisa zituztenak.

• Juntak: Herri askotan sortu ziren. Junta hauek probintziako juntak sortu zituzten, eta azkenean, 1808ko irailean, Junta Zentral Gorena eratu zen.

• Gorteak: Erreforma egitearen alde zeudenek Gorte Nagusiak hautatu zituzten, gizonezkoen zeharkako sufragio unibertsalaren bidez.

Cádizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

1810. urtean, Batzorde Zentral Gorenak Gorteak biltzeko deia egin zuen, erregea kanpoan zela herrialdea nola gidatu erabakitzeko. Cadizen bildu ziren, hiri liberala baitzen.

Gorteetan bildutako diputatu gehienak Juntetako kideak eta joera liberal moderatuko goi-mailako funtzionarioak ziren: elizgizonak, abokatuak, irakasleak, militarrak... Diputatu absolutistak, erreformistak, ilustratuak eta liberalak zeuden, baina liberalen ideiak nagusitu ziren.

Erregimen Zaharraren eraispena

Cádizko Gorteetan Erregimen Zaharra eraisteko oinarriak jarri zituzten. 1812ko martxoaren 19an, Cádizko Gorteek konstituzio berria aldarrikatu zuten (*La Pepa* izenez ezaguna, San Jose eguna baitzen).

Konstituzioa Espainia modernizatzeko egin zen. Fernando VII.a 1814an Espainiara itzuli zenean, absolutismoa berrezarri zuelako, 1812ko Konstituzioa bertan behera geratu zen. Herritar gehienak liberalismoaren kontra bazeuden ere, Cádizko Konstituzioa erreferente garrantzitsua izan zen, Espainia Frantziaren eta Ingalaterraren parean jartzeko.

Independentzia Gerra bukatu zenean, ez ziren ausartu konstituzio hau indarrean jartzen. 1820an, Rafael Riego kapitainak estatu-kolpea eman zuen eta Cádizko Konstituzioa indarrean jarri zuen hiru urtez (1820-1823). Espainian militarrak izan ziren iraultza liberalaren aldekoak. Baina Fernando VII.ak, San Luisen Ehun Mila Semeen laguntzarekin, ahalegin hau zapuztu eta absolutismoa berrezarri zuen (Berrezarkuntza).

1812ko Konstituzioaren ezaugarri nagusiak

1. Subiranotasun Nazionala adierazi zen; boterea nazioak zuen.

2. Espainiako lurraldeetan inperio kolonialeko lurraldeak ere sartu ziren.

3. Botere banaketa ezarri zen:

   • Legegilea → Gorteek eta erregeak
   • Betearazlea → Erregeak
   • Judiziala → Justizia auzitegiek

4. Gizabanakoen eskubideak eta askatasunak onartu ziren.

5. Zergak ordaintzearen beharra eta nahitaezko soldadutza ezarri ziren.

6. Udalen funtzionamendua Gorteen kontrolpean jarri zen.

7. Erlijio katolikoa derrigorrezkoa eta ofiziala zen.

8. Irakaskuntza nazionala eta nahitaezkoa ezarri zen.

Fernando VII.aren Agintaldia (1814-1833)

Valençayko Itunaren ondoren, 1813an, Napoleonek Espainiako erregetza aitortu zion Fernando VII.ari. Haren erregealdia hiru fasetan banatu zen:

• 1814-1820: Seiurteko Absolutista. Absolutismoa ezarri zuen berriro.

• 1820-1823: Hirurteko Liberala. Liberalek aginpidea berreskuratu eta erregeak konstituzio-erregimen berria onartu behar izan zuen.

• 1823-1833: Hamarraldi Gaitzesgarria. Absolutismora eta Erregimen Zaharreko gizarte estamentalera itzuli zen.

Seiurteko Absolutista (1814-1820)

Garai hartan absolutismoa nagusitu zen Europan. Napoleon garaituta, Europako ia monarkia guztiek Aliantza Santu bat egin zuten, liberalei aurre egiteko.

Absolutismoaren berrezartzea

Gorteek Fernando VII.aren itzulera prestatu zuten, konstituzioari zin egin behar ziola jarri zioten baldintza gisa. Hala ere, joera absolutistako diputatu batzuek Pertsiarren Manifestua sinatu zuten, gobernu absolutua aldarrikatuz.

Napoleonek abdikatu zuela jakinda, 1814ko maiatzaren 4an, Fernandok estatu-kolpea eman zuen, 1812ko Konstituzioa eta Cádizko Gorteek prestatutako lege liberal guztiak indargabetuz. Berrezarri zituenak:

• Gizarte estamentala
• Inkisizioa
• Prentsa-askatasun eza

Espainiako ezegonkortasuna aprobetxatuz, Amerikako hainbat herritan independentzia gerrak hasi ziren.

Krisi ekonomiko larria

1814 eta 1820 bitartean, krisi ekonomiko larria izan zen nekazaritzan, industrian eta merkataritzan. Martín de Garay ministroa hau konpontzen saiatu zen, erreforma fiskal baten bidez: zerga bakarra eta sarrerekiko proportzionala. Baina pribilegiatuei ez zitzaien erreforma hau gustatu.

Oposizio liberala

Liberalek bazekiten boterea lortzeko modu bakarra militarren laguntzaren bidez zela. Talde zibil batzuek eta zenbait militarrek hainbat pronuntziamendu egin zituzten. Azkenik, 1820an, Rafael Riego kapitainak zuzendutako altxamenduak garaipena lortu zuen, eta Hirurteko Liberala hasi zen.

Hirurteko Liberala (1820-1823)

1820ko martxoan, Fernando VII.ak 1812ko Konstituzioaren zina egin eta liberalez osatutako gobernua eratu zuen. Espainian iraultza liberala nagusitu zen (1820-1823).

Liberalak bi taldetan banatu ziren:

• Moderatuak (goi-burgesia): Subiranotasun partekatua eta sufragio zentsitarioa defendatzen zuten (diru-sarrera jakin bat zutenek bakarrik bozkatzen zuten).

• Aurrerakoiak (behe-burgesia): Subiranotasun nazionala eta gizonezkoen sufragio unibertsala defendatzen zuten.

Hasieran moderatuek izan zuten boterea, eta Cádizko Gorteetan onartutakoa moldatu zuten, herriaren subiranotasuna murriztuz. 1822ko hauteskundeetan aurrerakoiek lortu zuten boterea.

Honen ondorioz, oposizio armatua antolatzen hasi zen, absolutismoa berrezartzeko. Fernando VII.ak Aliantza Santuari (Europako potentzia absolutistak) laguntza eskatu zion. 1823ko apirilean, San Luisen Ehun Mila Semeak armadak, Cadizen, liberalei aurre egin zien, eta Hirurtekoa amaitu zen. Fernandok absolutismoa berrezarri zuen. Helburua Europan absolutismoa ezartzea eta edozein iraultza liberal zapaltzea zen.

Hamarraldi Gaitzesgarria (1823-1833)

Fernando VII.a berriro tronura itzuli zen, baina absolutisten iritziz, liberalekin oso eskuzabala zen. Horregatik, bere anaia, Karlos Maria Isidro, tronuan nola jarri antolatzen hasi ziren.

Urte hauetan, ondorengotzaren arazoa areagotu zen, Fernandok gizonezko semerik ez zuelako. Fernando Maria Kristina Napolikoarekin ezkondu eta alaba bat izan zuen. Horregatik, Berrespen Pragmatikoa eman zuen (emakumeei erregina izateko eskubidea aitortuz).

Honen ondorioz, bi talde sortu ziren:

• Karlistak: Absolutistak, Karlos Maria Isidroren aldekoak.

• Liberalak: Isabelen (Fernando VII.aren alaba) alde jarri ziren.

1833an Fernando hil zenean, Isabel adinez txikia zenez, Maria Kristina erreginorde izendatu zuten. Karlistak matxinatu egin ziren, Lehen Gerra Karlistari hasiera emanez.