Fernando VII.aren agintaldia (1813-1833): absolutismoa eta foruen bertan behera geratzea

1.GAIA: Antzinako Erregimenaren krisialdia (1808-1814). Cadizeko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

INDEPENDENTZIA GERRA:

• KARLOS IV.Aren MONARKIAREN KRISIA:

XIX. Mende hasieran, Karlos IV.Aren monarkia ez zen garrantzitsua. Gobernu kide nagusiak erregea, erregina (Maria Luisa Parmakoa) eta Manuel Godoy (botere handia bereganatu zuen).

FRA eta B.H gerratan ibili eta hori finantza-krisia ekarri zuen, aurre egiteko Godoyk desamortizazio agindu zuten.

• ONDORIOA: gatazkak sortu elizaren eta balidoen artean.

Espainia eta Frantziaren artean ezinegonak.

• ONDORIOA: Trafalgarko porrota 

Geroago espainia Fountainebleako Ituna sinatu zuen Frantziarekin (Frantziarrek Espainiara sartu Portugal hartu asmoz).

Godoy eta Karlos IV.A aurka ibili ziren. Alderdi fernandikoa sortu (Nobleak eta elizgizonak fernandorean aldekoak).

1808an Krisia areagotu, Aranjuezeko Altxamenduarekin. Godoyk kargua utzi, ihes egin. Karlos IV.Ak semearem alde abdikatu zuen. 

Espainiar monarkiaren krisia areagotu (Godoyk eta Karlos IV.Aren botere galtzearekin). Napoleon tropak espanian zeren. 

FRANTZESEN AURKAKO ALTXAMENDUA:

1808ko maiatzaren 2an,Madrilgo herritarrek altxmendua egin zuten frantses tropen aurka. Errepresioa bortitza izan zen eta hildako asko egon ziren. 

Baionan, Napoleonek tronuari uko egiteari behartu zituen Karlos IV.A  eta Fernando VII.A, bere anaia Jose Bonaparte alde (Espainiako Josef I.A bihurtu zen). Baionako abdikazioan ikusi zen zer nolako asmo zituen enperadoreak Espainiarekiko.

Junten eta bandoetan nazio, aberria, erregea eta erlijioa ohiko aipamenak ziren.

GERARENN BILAKERA:

Espainiaren okupazioa ez zen Napoleonek uste bezain azkarra izan. Espainiako tropak garaile izan ziren Bailéngo Guduan eta horrek mirespen handia sortu zuen Europan. 

• Josef I.Ak Madrildik ihes egin 

• Frantzes tropek atzera egin zuten

Azaroan, Napoleon bera armadako buru zela sartu ziren Espainian, eta abenduaren 2an Madrilera iritsi ziren. Josef I.A erregea ere erresumako hiriburura itzuli zen.

Armada ingelesa (Wellesley Wellingtongo dukea buru, jenerala), portugaldarrek lagundu. Orduan, penintsularen ipar-mendebaldea bihurtu zen gerraren eremu nagusia. Espainiako armadak ingles armadari lagundu zion.

1809ko urrian, frantzesak garaile izan ziren. Horrela Napoleonek ia Espainia osoa okupatua zuen. Cadiz eta penistsularen ekialdea izan ezik. 1810etik 1812ra, Napoleonen tropek inoiz lortutako kontrolik handiena izan zuten penintsulako lurraldeetan.

Ordutik aurrera, gerraren egoera angloespainiar tropen aldekoa izan zen. Gasteizko Guduan frantsez tropak galtzaile izan ostean (1813ko ekaina), Jose I.Ak Espainiatik ihes egin zuen. Urrian Wellingtonen tropak garaile izan ziren San Martzialen eta Jose I.Aren tropek Espainia utzi zuten.

Napoleon ia garaitua zuten Europan; horregatik, abenduan Valençayko Ituna sinatu zuen Fernando VII.Arekin. Haren bidez, amaituzat eman zen gerra eta tronua itzuli zioten.

CADIZKO GORTEEN LAN IRAULTZAILEA:

Gerran hasitako prozesuak, Gorte nagusietarako deia egitea aurreikusi zuten. Ekimen hori Junta Zentralak sustatu zuen, baina erregeordetzak izan zuen aurrera eramateko ardura; erregeordetzak 1810an ordezkatu zuen Junta Zentrala.

GORTEEN OSAERA ETA FUNTZIONAMENDUA:

Diputatuak hautatzeko oztopo handiak izan ziren. Diputatuen artean, gizarteko gainerako sektoreetan bezala, hainbat ikuspegi zeuden:

• Talde batek bere horretan eutsi nahi zion sistema politiko absolutistari, inolako aldaketarik egin gabe.

• Beste talde batek, besteak beste Jovellanos ilustratuak, tarteko erregimen bat ezarri nahi zuen, absolutismoaren eta nazioaren subiranotasunean oinarritutako eredu konstituzionalaren artekoa.

• Liberalek subiranotasun nazionalaren jabe izango zen ganbera bakarra eratu nahi zuten, eta ganbera horrek Frantziako Iraultzan sortutako berrikuntzak jasotzea.

Azken ikuspegi horrek izan zuen arrakasta. Izan ere, diputatu askok ezin izan zuten deialdian parte hartu, eta Cadizen zeuden beste diputatu batzuk joan ziren haien ordez. Cadiz garai hartan, merkataritza gune garrantzitsua zen, eta Espainiako hiri ireki eta aurreratuenetariko bat; han, liberalek eragin handia zuten.

Cadizen parte hartu zuten diputatuak hainbat gizarte-taldetakoak ziren, eta horrek agerian jartzen zuen gizartearen egoera konplexua.

Gorteak Cadizen bildu ziren, hiri hura defendatzea errazagoa baitzen, eta ez zegoe frantzesen mende. Errefuxiatuz betetako setiatutako hiria zen, eta bizitza sozial handia zuen, horrek adorea eman zien diputatuei, eta jarduera legegile hura Espainiaren atzerapena eta eraginkortasunik eza gainditzeko aukera zela pentsatu. (1814ean Ohiko Gorteak Madrilen ezarri zituzten).

Bi alderdi handi sortu: absolutista eta liberala
.

GORTEEN JARDUERA LEGEGILEA

Cadizeko Gorteen jarduera legegilea aberatsa izan zen eta ordura arte indarrean egondako printzipioekiko haustura erradikala ekarri zuen.

• Gorteen lehen dekretuan (1810eko irailaren 24koa) jada ezarri zen subiranotasuna nazioari zegokiola, eta Gorteek beren gain hartzen zutela haren ordezkaritza. Erregea jada ez zen subiranotasunaren subbjektu, Espainiako nazioko herritarrak baizik; gizarteak Gorteen esku uzten zuen subiranotasuna; horregatik, Jaun eta Maiestate esaten zitzaien.

• Legearekiko berdintasuna ere aldarrikatu zuten. Horrek gizarte estamentaleko eredua, desberdintasun juridikoan oinarritua, gainditzen zuen. Horrez gain espainiarren eta amerikarren arteko berdintasuna aldarrikatu zen, Ameriketako kolonietan sortzen ari ziren lehenengo mugimendu independentistei erantzuteko.

• Erreforma multzo bat proposatu zuten: inprenta askatasuna onartu zen, tortura, Inkisizioa, jaurerriak eta antzinako kontseiluak deuseztatu ziren, kleroaren ondasunak desamortizatu ziren, beste probintzia-banaketa bat egin zen, probintzia diputazioak sortu ziren, ogasuna erreformatu zen eta merkataritza nahiz industria askatasuna ezarri zen.

1812ko KONSTITUZIOA

1810eko abenduaren 23an, konstituzioaren proiektua egiteko batzordea eratu zen. Konstituzioaren eta monarkiaren ereduari buruzko eztabaida bizia izan zen. Urte eta erdiz eztabaidan aritu ostean, 1812ko martxoaren 19an konstituzioa berria aldarrikatu zen: konstituzio horri La Pepa esaten zaio gazteleraz, San Jose eguna zelako.

(Espainiako lehe konstituzioa artu da)

Hauek izan ziren 1812ko Konstituzioaren printzipioak:

• Subiranotasun nazionala.

• Monarkia konstituzionala (Fernando VII).

• Gorteak ganbara bakarrekoak.

• Botere banaketa.

• Gizonezkoen sufragio unibertsala.

• Estatuaren eredu zentralista.

• Oinarrizko eskubideak bermatzen.

• Prentsa eta adierazpen askatasuna.

• Estatu konfesionala: Erlijio ofiziala, Katolikoa.

Ondorioa: Frantzesek ez zuten Konstituzioa onartu, Cadizera mugatu zen. Fernando VII.A itzultzean Konst. Bertan behera geratuko da absolutismoa itzulia.

3.GAIA: Foruak eta liberalismoa: Karlistadak eta foruak indargabetzeko prozesua (1833-1876):

LEHENENGO KARLISTALDIA:
Gerra zibil hartan, Karlos Mª Isidro infantearen jarraitzailek (karlistak), batetik, eta,

bestetik Isabel II. Jarraitzaileak (liberalak) aritu ziren aurrez aurre :

1.- Karlistak:

• Absolutismoa monarkikoa, katolikotasuna eta foru tradizionalak defendatu.

• Leloak: Jainkoa, Aberria eta Erregea ziren. FORUAK Hego Euskal Herrian.

• Apaizteria, nekazal munduko noble txiki lurjabeak eta nekazariak oinarri.

2.- Isabeldarrak edo kristinoak (liberalak)

• Liberalismoaren aldekoak, legeak bateratze eta zentralizazioaren aldekoak.

• Euskal sistema tradizionalaren kontra.

• Burguesia, funtzionarioak, armada, goi mailako noble asko eta hirietako herritar gehienak.

Karlismoaren aldekoak: bizimodu tradizionalean emandako aldaketak nekazarien egoera

zailagoa bihurtuko zuen, ondorioz nekazariak izango ziren karlismoaren zutabe nagusia.

• Herri lurren desamortizazioa, bakarrik noble lurjabedunei eta burges aberatsei ekarri zien onura, lurrak erosteko aukera zuten bakarrak zirelako.

• Maiorazkoaren abolizioa, lurren zatiketa ekarriko du.

• Aduanak kostaldera eramatea, prezioen garestitzea eragingo du.

• Eliza izango da beste oinarri garrantzitsua, hortan desamortizazioak eragin handia izango zuen.

Liberalen aldekoak:

• Hirietako burgesia, onura aterako zuena aduanen lekualdatzetik.

• Nekazaritzako jaun handiak eta herritar asko desamortizazio eta Isabel II.Ari sostengu ematearen onurez jabetzen hasiko dira. Hauetako asko foru erregimenarekin batera liberalismoa moderatua aldekoak izango dira.

GERRAREN BILAKAERA:

1.- Lehenengo fasea (1833-1835)

Gerraren lehenengo fasea 1833-1835 bitartean gertatu zen, eta batez ere Euskal herrian garatu zen. Tomas Zumalakarregi izan zuen protagonista nagusia.

Karlistak fase honetan Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroan nagusitu ziren,

hiriburuetan izan ezik, eta 1834an Karlos Mª Isidro bere erregeak foruak betetzea zin egin zuen (legeak eman, zigor-kodea aldarrikatu eta Oñatiko Unibertsitatea bultzatu zuen). Baina

nazioarteko onarpen eza eta ekonomia-defizitak eragotzi zuten bere gobernua.

Zumalakarregiren helburu nagusia Bilbo konkistatzea izan zen, nazioarteko onespena

lortzeko, baina Zumalakarregi setioan zauritua izan zen eta handik gutxira hil egin zen. 

Espartero jeneral liberalak hiriaren setioa apurtu zuen.

2.- Bigarren fasea (1835-1837)

Zumalakarregin hil zenean hasi zen, karlistek hegoaldera jo zuten: Gomez jenerala

Andaluziaraino heldu zen eta Don Karlos buru zuen talde bat Madrid hartzen saiatu zen;

estrategia aldaketa ez zuen onik egin karlistei.

Etapa honetan Bilbo setiatuta egon zen, baina Esparterok Lutxanako Guduan (1836) irabazi

zuenean, amaiera emango zion setioari.

3.- Hirugarren fasea (1837-1839)

Estrategia aldaketa emango da fase honetan, Gerra Espainiara zabaltzea helburu.

1837tik aurrera, armada liberala indartzen joan zen, 1836an Mendizabalek aurrera

eramandako elizaren desamortizazioarekin eskuratutako diruari esker. Horrela nahiz eta

Madrilgo sarrerara heldu, armada liberalak Espartero buru zela, atzera egitea lortuko zuen.

Bestetik 1837an egindako Konstituzioak foruen abolizioa ekarri zuen.

1839ko abuztuan gerraz nekatuta, bi taldeak bat etorri ziren, Maroto general karlistak eta

Espartero liberalak, Bergarako hitzarmena sinatu zuten.

BERGARAKO HITZARMENA (1839):

Marotok erregina izateko eskubidea aitortu zion Isabel II.Ri.

Esparterok (liberalen ordezkaria): 

• Onartu zuen militar karlista bizkaitar eta gipuzkoarrak kategoría gordetzea.

• Euskal lurraldeen foru-erregimena errespetatuko zuela.

Don Karlosek Espainiatik alde egin behar zuen.

ESPARTEROren ERREGEORDETZA (1840-1843):

Nafarroan: negoziazio partikularrei esker, Lege Hitzartua sinatu zen 1841an, legearen arabera:

• Nafarroak erresuma izateari utzi zion.

• Aduanak bere lurralde mugan ezarri zituzten (Pirinioak).

• Gazteek soldadutzea egin beharko zuten.

• Urtero 300.000 errealeko kupoa ordainduko zuen, baina autonomia osoa izango zuen zerga bilketan.

• Horren ordez, Nafarroari autonomia handia eman zioten administrazioan.

Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban: Ezarri zen baita legedi progresista:

• Foru pasea edo baimena , Foru- aldundiak eta Batzar Nagusiak kendu ziren.

• Aduanak portu eta mugetara eraman ziren.

• Egitura judiziala beste probintzien pareko bihurtu zen.

Baina honek ondorioak ekarriko ditu: Matxinada sortu zen euskal probintzietan. Parte

hartu zutenak:

▪ Liberalismo progresistaren kontrako sektoreak.

▪ Foruzaleek

▪ Karlistek

▪ Maria Kristinaren aldeko liberal moderatuak.

Erantzuna: Esparterok gogor zapaldu zuen altxamendua, Donostiako liberal burgesen

laguntzarekin eta dekretu hau eman zuen, 1841eko urriko legea.

Hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen mailan zeuden: administrazioari, arlo juridikoari eta muga zergei zegokionez.

▪ Foru pasea deuseztatu zen.

▪ Aduanak mugara eraman ziren.

ISABEL II.Ren ERREGINALDIA (1843-1868):

Hamarkada moderatua: 1844-1854

▪ Batzar Nagusiak eta Foru-Aldundiak berreskuratu ziren.

▪ Foru-baimena eta barrualdeko zergak ez ziren berrezarri.

Euskal Herrian foruzaletasuna gero eta erro sakonagoak egiten joan zen liberal

moderatuen eta progresisten artean. Bai burgesentzat, bai lurjabe aberatsentzat, oso

mesedegarri zirelako foruetatik eratortzen ziren autogobernu eta zerga arloko

berezitasunak.

1868ko altxamendu militarrak Isabel IIa tronotik botako du eta Isabel IIak erbestearen

bidea hartuko zuen.

1868 IRAULTZA eta SEIURTEKO DEMOKRATIKOA:

1868ko Iraultzak amaiera emango zion Isabel IIren erreginaldiari.

Seiurteko demokratikoan (1868 -1874): liberal progresistak, demokratak, eta unionisten

gobernuak iraultza demokratikoa jarriko zuen abian:

1869ko konstituzioa:

▪ Progresista: monarkia demokratikoa ezarriko du: Erregea erregea

da, baina ez du gobernatzen.

▪ Gurtza askatasuna onartzen zuen, honek karlisten haserrea piztu.

▪ Ez zuen foru-erregimena ikutzen.

• Amadeo Savoiakoaren erregealdia (1871-1873). Haren monarkia demokratikoak huts egin zuen, ez zuelako apoiorik izan, eta oposizioa gero eta indartsuago zelako. 

• Lehen errepublika (1873-1874): Errepublika federala ezartzeko Espainiako lehenengo saioak, porrot egingo du errepublikazaleen zatiketaren ondorioz, eta beste indarren oposizioagatik.

FORU SISTEMA ESTATU LIBERALEAN TXERTATZEA ETA FORUZALETASUNA:

FORU SISTEMA:

Euskal lurraldeak foruen bidez gobernatzen ziren. Hauek osatzen zuten euskal lurraldeen

ordenamendu juridikoa eta politikoa. Foruak ohituran zuten jatorria; hau da, lurralde bakoitzaren usadio-ohituretan oinarritzen ziren. Lege izaera zuten, erregeak onartzen zituelako.

Sistema politikoa: Autogobernu mugatua

• Foruek subiranotasun partekatu (erregea eta lekuko erakundeak). 

• Erregeak foruen zina egin behar zuen. 

• Foru-Baimena: Gaztelako erregeak legeren bat foruen kontrakoa bazen, bete gabe utzi zitekeen. 

• Korrejidorea: erregearen ordezkaria. Batzar nagusietan parte hartzen zuen.

• Batzar Nagusiak: Biltzar probintzialak ziren. Legeak egin, administrazioa zuzendu eta aldundiak izendatzen zituzten.

• Aldundiak: Batzar Nagusietakoa gauzatu eta legeak betearazten zituzten.

• Nafarroan: Gorteak eta diputazioa zeuden.

Batzar Nagusiak: biltzar probintzialak ziren, lurralde bakoitzean antolatzen ziren.

Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba. Herri, hiri eta eskualdeen ordezkariaz osatua zegoen.

Euskal probintzietako legeak egin, administrazio jarduera zuzendu eta aldundiak izendatzen

zituzten. Pase-forala bere esku zegoen. Batzarkideek zenbait baldintza bete behar zituzten:

▪ Gaztelaniaz irakurtzen eta idazten jakitea.

▪ Nolabaiteko aberastasun maila izatea, etab.

• Aldundiak: Batzar Nagusietan onartutakoa gauzatu eta legeak betearazten zituzten.

• Nafarroan: Gorteak zeuden.

Bereizgarriak (Ondorioak):

▪ Zerga arruntak ordaindu beharrik ez izatea.

▪ Bizitza politikoan parte hartzeko eskubidea.

▪ Berdintasun juridikoa: denek pribilegioak.

FORUAK ETA ERREGIMEN LIBERALA AURREZ AURRE

Erregimen liberala ez zegoen foruak mantentzearen alde eta foruak deuseztatzeko saiakera ezberdinak egingo ditu.

CADIZko GORTEAK (1810-1814)

Euskal Herriak ere, bere diputatuak bidali zituen Gorte hauetara. Lehenengo aldiz

gertatu zen horrelakorik, eta konstituzio berria onartu zuten.

Nahiz eta konstituzioak foruei buruzko aipamenik ez egin, foruen kontrako legedia zen

hauek Erregimen Zaharraren adierazlea zirelako:

• Gorteak ziren, erregearekin batera, legeak egiteko erakunde bakarra.

FERNANDO VII (1814-1833)

Seiurteko absolutistan:

• Cadizko konstituzioaren indargabetzearekin, euskal foruak erabat indarrean jarriko dira.

Hirurteko Liberalean:

• Foruak berriro abolituko dira.

Hamarraldi gaitzesgarrian:

• Foruak berrezarriko ziren.

(karlistaldiko gerra zibileko protagonista izan ziren 1833an)

ISABEL II (1833-1868)

- Mª Kristinaren erreginaordetza (1833-1840)

- Esparteroren erregeordetza (1840-1843)

- Isabel II.Ren erreginaldia (1843 –1868)

Mª KRISTINAREN ERREGINAORDETZA (1833 – 1840)

Fernando VII.A hil zenean, gerra zibila sortu zen absolutisten eta liberalen artean.

Gerraren lehenengo fasea, 1839.Arte iraun zuen, leku batzuetan eman.

AZKEN GERRA KARLISTA ETA FORU-INDARGAETZEA

HIRUGARREN GERRA KARLISTA

Hirugarren karlistaldia – Euskal Herriko Bigarrena – 1872ko apirilean hasi zen, Savoiako

Amadeo atzerritarraren ordez Karlos VII.A errege zilegi izendatu zutenean.

1869 hauteskundeetan parte hartu zuen eta emaitzak onak lortu.

Garaiko karlismoan bi joera emango ziren:

• Bata bide parlamentarioaren alde zegoen.

• Bestea, altxamendu armatuaren zaleago.

(1872an hasiera emango zaio Euskal Herriko bigarren gerra karlistari)

GERRAREN ARRAZOIAK:

• Estatu laikoa ezartzeak, kultoen askatasuna ezarriz, Euskal Herrian erlijio sinesmen kontrako erasotzat hartu zen. 

• Katolikotasunaren eta foruzaletasunaren kontrako mugimendutzat hartu zuten liberalismoa, nahiz eta Seiurteko Iraultzailean zorrotz errespetatu foru-erregimena. 

• Ez zuten onartuko Amadeo Savoiakoaren  erregetza bere hautagaia nahi zutelako errege jarri: Carlos VII.A) ; ezta  I. Errepublika ere.

• 1854-1856 Madozen desamortizazio zibilak, euskal nekazarien egoera kaltetu zuen, herri-lurrak salmentan jarri zirelako eurei lur hoiek erosteko aukerarik eman gabe.

• Jainkoa, Aberria,  Foruak eta Erregea printzipioetan oinarrituta hasiko dira 

eraso militarrak antolatzen.                  

GERRAREN BILAKAERA:

• Gerraren hasieran hainbat gudu galdu zituzten Karlistek. Zornotzako Tregoa sinatu zuten Esparterorekin (Amadeoren gobernuko presidentea): Amnistia emanen zuten, armak entregatzearen truke. Batzuk traizionatzat hartu zuten eta Santa Cruz apaiza buru zela, borrokan jarraitzea erabaki zuten.

• 1873an Karlisten erasoaldia hasi zen Hego Euskal Herrian eta Katalunian, sabotajeak eginez. Euskal lurraldeak Karlisten esku geratu ziren hiriburuak izan ezik. Errepublika aldarrikatzera zihoazenean, bultzada handia izan zuten.

• Errepublikako armadari Karlistak nagusituko zaizkio. 24.000 kideko armada mantentzen zuten Hego EHa beren eskuetan zuten. Bilbo 125 egunez setiatuko dute, baina, azkenean amore eman beharra.

• Karlistek beraiek menperatutako zonaldean estatu karlista sortu zuten; erakundeak, aduanak, posta zerbitzua, Oñatiko unibertsitatea sortu zuten…

• Gatazka militarrak 1876 arte iraun zuten Alfontso XII.A arte. 1876an Lizarra erori zen eta Liberalak garaile. Karlosek ihes egin zuen.

• Errestaurazio garaian, Canovasen gobernuak, Foruak deuseztatu zituen (1876).

FORUEN ABOLIZIOA (1876)

Euskal foru erregimenaren behin betiko abolizioa Karlistek 1876ean izandako porrot militarrak ekarri zuen, Antonio Canovas del Castilloren uztailaren 21ko legearekin: (testu iruzkina)

• Soldaduska egitea.

• Estatuko gastuetan parte hartzeko betebeharra.

• Aldundiak desegin zituen desobedientziagatik.

KONTZERTU EKONOMIKOAK (1878)

• Aldundi berriek autogobernua eta baliabideak kudeatzeko gaitasuna sendotu zuten kontzertu ekonomikoak ezartzean.

• Estatuari zergak ordainduko zaizkio. Diputazioak ogasunari kupo bat emanen dio.

• Indarrean egon zen 1937 arte. Frankok Bizkaia eta Gipuzkoa probintzia traidoretzat hartu arte.

• Trantsizio garaian Gernikako Autonomia Estatutua (1979) aldarrikatuko da eta 1981ean kontzertu ekonomikoak berreskuratuko dira.

4. GAIA: ERRESTAURAZIOKO SISTEMA POLITIKOA (1875-1923):

ERRESTAURAZIO GARAIKO ERREGIMEN POLITIKOA

Seiurteko irautzailea eta gero errepublika finkatu saiatu, 1874aren amaieran, Borboitarren manarkia ezarri zen berriro; Alfontso XII.A errege (Isabel II.Aren semea).

KATEA:

• Alfontso XII.A (1875-1885)

• Mª Kristina erreginaordea (1885-1902)

• Alfontso XIII.A (1902-1923)

Bultzatzaile nagusia: Cánovas del Castillo

Sandhursteko Adierazpenean, zehaztuak utzi helburuak.

SISTEMAREN OINARRIAK: 1876KO KONSTITUZIOA ETA KAZIKISMOA

1876Ko KONSTITUZIOA:

Printzipio nagusiak:

• Borboitar monarkia.

• Subiranotasuna erregearen eta Gorteen artean zatitutz; biek zuten botere legegilea.

• Erregeak ministroak izendatu, Gorteak deitzen zituen, hauek desegiteko eta legeei betoa jartzeko boterea zuen.

• Gortetan, bi ganbara: Senatua eta Kongresua.

• SENATUA: Pribilegiatuak, berezko eskubidea zuten. (Berzko eskubidea edo erregeak aukeratutakoa)

• KONGRESUA: Sufragioz aukeratu.

• Estatuaren erlijio ofiziala: Katolikoa

• Estatu zentralista

(Erregea: beto eskubidea. Konstituzio kontserbadorea da: Koroa, eliza eta familiaren aldeko defentsa.)

TXANDAKATZEA ETA BI ALDERDIKO SISTEMA

Cánovasek sistema diseinatuko zuen eta ezarri.

Bi alderdi eta ezaugarriak:

• Alderdi Kontserbadorea: Cánovas buru.

• Alderdi Liberala: Praxede buru.

Sistema horien kanpotik: 

• Ezkertiarrak -errepublikazaleak eta sozialistak- 

• Eskuindarrak -karlistak, katolikoak, tradizionalistak eta nazionalistak-

JAUNTXOKERIA

Txandakatze sisteman, txandakatzea hauteskunde iruzurrean (tranpatan) oinarritzen zen.

Nezakari oligarkiakoak, jauntxoek kontrolatzen zituzten beraien bozkak.

hauteskundeak zuzenean mapnipulatuz, PUTXERAZOA.

Berrezarkuntzaren sistema:

Oinarriak:

• 1876ko konstituzioa

• Bi-alderditasuna/Biparditismoa: Alderdi Kontserbadorea eta Liberala

• Txandaketa: Kazikismoa eta Putxerazoa

ERREGIMENAREN BILAKAERA

ALFONTSO XII.Ren ERREGEALDIA

1875-1881: Alderdi Kontserbadorearen gobernuan:

Ezaugarriak:

• Orden publikoa mantentzea

• Zentralizazio administratiboa

• Askatasun publikoen garapen mugatua

Hainbat lege indarrean. Zetralizazio agerian gelditu (1876ko Foruak deuseztatu). Koloniekin arazoak (Kuba). Batzar orokorren eta Foruen ordez Probintzi-diputazioak ezarri. Arazo batzuengatikdekretu bat eman zen, lege horrek euskal probintziei zerga-erregimen berrezia eskaini (Kontzertu ekonomikoak ezarri 1878an). Garapen ekonomikoa bultzatu zen. 

Alderdi liberalaren (progresista) gobernuaa (1881-1883)

1881ean txandakatzea hasi. Sagastak proiektu erreformistak proposatu zituen, ekonomian liberalizazio politika bideratu nahi zuen; eta langileen interesei arreta eman nahi zien, alderi sozialean. Katedra, elakrate eta adierazpen askatasunak zabaldu zituen.

MARIA KRISTINAREN AGINTALDIA (1885-1902)

Alfontso XII.A hil (1885ean), Maria Kristina (erreginordea), Alfontso XIII.Az haurdun zegoen. Cánovasek eta Sagastak txandakatze politikoari jarraipena ematen jarraitu. Pardoko Ituna (1885).

Gobernu liberalaren jarduerak (1885-1890)

Sagastak gobernua eskuratu. 

Ezaugarriak/Ideiak:

• Elkarteen legea

• Epaimahai bidezko epaiketa ezarri

• 1890ean gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri, hauteskunde lege berria onartu

• Ekonomiaren hazkundea eta burdinbidearen zabalkundea sistatzeko lege liberalak ezarri

Krisia, bi alderdi:

• Nekazaritza eta abeltzaintzan 

• Nekazaritza esparruan gizarte-gatazkak

Oposizioaren egoera politikoa

Garai honetan:

• Errepublikanoen gainbehera etorri zen

• Karlismoak euskal herrialdetan zuen indarrari eutsi zion

• Gizarte mugimendu berriak sortu ziren: sozialismoa eta euskal nazionalismoa

Krisialdi asko egon ziren.

ALFOTSO XIII.ERREGEALDIA (1902-1923)

1902an Alfontso XIII.Aren erregenaldia hasi zen. Arazo ekonomikoak, sozialak eta politikoak zeuden Espainian. 

Sindikatuen egindako greba orokorra altxamndua bilakatu zuen:

• Elizak erre, barrikada altxatu

• Hildakoak

Horren ondoren, Maurak kargua utzi eta Alderdi Liberala agintea jarri berriz.

1923ko irailean, Miguel Primo de Riverak estatu kolpea eman, Errestaurazioari amaiera eman.

Errestaurazioa sistemaren krisia: 

Cánovasen sistema 1923 arte iraun zuen.

5.GAIA: EUSKAL HERRIKO INDUSTRIALIZAZIOA ETA LANGILE MUGIMENDUA (1875-1923)

INDUSTRIALIZAZIOA

Klase-gizartea:

• Burgesia: Euskal nazionalismoa

• Langilea: Langile mugimendua 

SARRERA:
Industria garatzeko prozesua. Industriak garatzea hasi zirenean eta langilek esplotatzen zituzten (umeak, emakumeak eta gizonak).

Euskal herrian Bizkaian kokatu zen industrializazioa (Bilbon), portuetatik gertu errezagmerkataritzan ibiltzeko. 

Bi industri mota:

• Burdin meatzaritza 

• Siderurgia

Beste batzuk garrantzia izan zutena Euskal Herrian:

• Meatzaritza nagusitu 

• Ontzigintza 

• Papelgintza

• Metalurgia 

Lan baldintza txarrak (Lanaldi luzeak (16h), lantegietan eta meategietan segurtasun baldintzak oso txarrak, eta mediku, langabezia edo zahartzaro asegurua ez, soldata). Greba asko eta gogorral egin ziren, baldintza batzuk lortzeko (Igandean jai).

Euskal Nazionalismoa: Berrikuntza politiko bat izan zen.

BIZKAIKO IDUSTRIA-IRAULTZA ETA GIPUZKOAKO INDUSTRIALIZAZIO-PROZESUA

Industrializazio lehen fasean industra modernoa hainbat ektoretan zabaldu zen:

• Bizakaian: industria siderurgikoa (Santa Ana de Bolueta 1841ean eta este asko).

Beste batzuk: Paper lantegiak, ehungntza industra, armagintza industria, burdin meateen ustiaketa kapitalista.

Euskal finintza sistema berria: Banco de Bilbao sortu (1857)

Ezaugarriak (Bizkaiko eta Gipuzkoako idustrializazioan):

Bizakaian

• Bizaian industria kontzentratua egongo da

• Bilboko itsasadarrearen igurutan

• Biztanle tasa igo eta demografi hazkunde handia

Gipuzkoan

• Industria bailaka sakabanatua

• Jendea sakabanatuago bizi, industri eremutan

Araban eta Nafaroan beraduago hasi zen industrializazio prozesua (nekazaritza industria gehienbat).

Ezaugarri amankomunak Euskal Herrian:

• Bizkaiko nagusitasun ekonomikoa

• Siderurgia sektore nagusitu (Bizakian gehienbat)

• Espainiako merkatuaren menpeko egitura ekonomikoa izatea

• Kanpoko lan eskuaren erabilpena

Industrializazioaren eta kapitalismoaren garapena (1876-1923):

• 1876ko 3.Gerra karlista amaitu ondoren, industrializazio garapen handiena eman zen.

• Garrantzia: siderurgia (Bessemer-en aurkikuntza).

• Burdin mota jakin bat: fosforiko ez zen burdina. Bi lekutan aurkitu: Suedian eta Bizkaian. 

• XX.Mendearen bukaeran, altzairu ekoiteko teknologia berria agertu

• Euskal Herriaren garapena XIX.Mendearen azken laurdenean hasi

Industrializazioaren bilakaera Errestaurazio garaian:

• Meatzaritza eta siderurgia: Industrializazio eta kapitalismoa= esportazioa, nazioarteko lan banaketa, inportazioa ekarri zuen.

• Merkataritza: Kanpoko merkataritzaren balumena igo.

• Beste industria batzuk: Ehungintza, nezakaritza (elkagaiak).

• Garraioak: Trenbideak

• Ontzigintza: Garaiz hasi Bizkaiko eta Gipuzkoak itsasbazterrean itsasontziak egiten.

Bi tokitan garatu (XIX.Mendean):

• Bilboko itsasadarren

• Pasaian

• Industria elektrikoa: Bilboko burgesiak bultzatu zuen sektore elktrikoa Euskal Herrian eta Espainian.

• Banka: Industrializazioarako erabilitako kapitalak, 3 sorburu.

• Enpres irabazia

• Mailegua

• Balore Burtsa

• Ppergintza: Gipuzkoan sektore garrantzitsua izan zen.

INDUSTRIALIZAZIOAREN ONDORIO DEMOGRAFIKOAK ETA SOZIALAK

Ondorio demografikoak:

Araban eta Nafarroan motel hazi biztanleria, Gipuzkoan eta Bizkaian biztanle hazkundea ikaraggari igo.

Langileen bizi baldintzak:

• Bizitza eta lan-baldintzak txarrak

• Kontzentrazio demografikoa altua (herri eta auzoetan)

• Barrakoien erabilera (meatzetan), lanile asko pilatzen ziren eta baldintzak txarrak ziren

• Enpresen kantinetan erostea beharrezkoa zen (elikagaiak kalitate txarra)

• Nutrizio kaxkarra

• Ln ordua masiboak (eguskia ateratzetik eta sartzen zen arte)

Langileen mugimedua:

Jabetzak araututako gizartean egoera hobetzeko eta eskubideak babesteko langileen eta nekazarien jardun politiko eta soziala. (Errestaurazioa garaian indartu)

2 joera nagusi:

• Joera sozialista: Marx eta Engels alemaniarrek sortzaile. Langileak agintera heltzeko beharrezkoa da ondo eratzea partidu edo erakunde sendoetan (Lehengo Internazionala eta partidu sozialistak sortu (PSOE)). Agientea lortu nahi zuten. Patridu eta sindikatu senadoak sortu.

• Joera anarkista: sozialismoaren helburu berdinak lortu. Gizarte librea. Sindikatua (C.N.T.).

Industrializazioak ingurugiroan izan zituen ondorioak:

• Ingurugiroan eta atmosferan eragin handiak (errekak kutsatu, atmosfera frabrikek botatzen zuten gas eta CO2a….)

6:GAIA: LANGILE MUGIMENDUAK ETA EUSKAL NAZIONALISMOA

SARRERA
Industrializazioak eraginarekin, bi mugimendu sortu:

• Langile mugimendua 

• Nazionalismoa

LANGILEEN MUGIMEDUA EUSKAL HERRIAN

Langileek eragindako ekintza-multzoa beraien eskubideak defendatzeko eta lan baldintzak hobetzeko. (Lan baldintza txarrak).

SOZIALISMOA EUSKAL HERRIAN

1879an PSOE sotu.

Facundo Perezagua Bizkaiar joan sozialismoa zabaltzea.

1868an Bilbo elkarte sozializta sortu.

1890an Bizkaiko Federazio sozialista sortu.

Biboko itsasadarrean, Donostian eta Eibar, indarra hartu Sagasta elkarte legeri esker, 1888an UGT sortu.

UGT ez zuen lehiarik. Bide sindikalak, politikoa baino hindar gehiago izan zuen.

Udal hauteskundetan parte hartu.

1890ean GREBA OROKORRA

• Maiatzaren 1eko mobilizazioaren antolatzaileak meategi epresak kanporatu izanagatik.

• Eskakizunak kanporatuak onartu, 10h lanaldia eta kantina/barrakoi sistema desegitea

• Pacto de Loma: Eskakizunak onartu, baina es ziren bete 

• Ideia sozialistak hedatzeko aldizkariak erabili:

• La huelga de clases (Tomas Meaba sortu)

• El lineral (Unamunok idazten zuen)

PEREZAGUAREN GAINBEHERA

Kanporatua PSOE-tik 

Pablo inglesia banako politika lehenesteko baino ez zegoen ados.

• Langileak 8h (haserretu)

• Perezague 9h30min onartu (Donota)

INDALECIO PRIEROREN ETAPA

Pablo igesiarekin ados, banako polirika lehenestea.

Helubrua: Gorteetan ordezkatitza hadiena lortu eta langileen aldeko legeak onartzea.

Sozioalismoaren zatiketa, 1921an batzuk alderdia utzi. PCE sortu.

PCE.Ak meatze arloa arrakasta izan.

Dolores Ibarruri “pasionaria”. Leloa: “Ez dira pasako”.

1923-1930

Primo de Riverraen diktadura komunistak, anarkistak eta nazionalistal batzuk legez kanpo geratu. PSIE eta UGT ez. Hauek diktadurarekin landiketza bat onartu.

OGN: langileen eta enpresaburuen ardezkariak bildu.

UGT-ek bertan parte hartu, zatiketa sazialismoan eman.

EUSKAL SINDIKAGINTZA:

• ELA 1911a sortu

• Hasieran abertzalea, katolikoa eta sozialismoare aurka.

• Lehen urtetan miting egin, grebak ez.

• Afilatuen artean laguntza

• Langile euskaldunak biltzea izan zen helburua (euskal Kultura galdu) -kanpotarrak/migranteak kendu-

• Hedapen azkarra. Bizkai eta Gipuskoan. Nafarroan eta Araban motela.

• 10 urte pasa. UGT-ren nagusitasuna amaitu.

• Gaur egun laikoa.

EUSKAL NAZIOANALISMOA

XIX.Medean sortu.

Euskal nazionalismoa sortu baino lehen:

• Foruak: 1876ko uztailaren 21eko legeak indargabetu

• Bi joera: Amore eman edo Foruak berreskuratzeko borroka.

Eukal Herria elkartea sortu.

Sabrino Arana (euskal nazionalismoaren sortzailea).

EAJ-ren IDEOLOGIAREN OINARRIAK:

1993an Sabrinok bere ideologia euskeztu zuen larrazaalgo hitzaldia:

• Oinarria: euskal arraza, euskera, foruak eta erlijioa

• Leloa: jaungoikoa eta legezarra

• Foruak berrezari eta independentzia ezinbestekoa

• Arraza garbia (inmigrante aurkako joera)

• Eredu konfederala defendatu

EAJ-ren IDEOLOGIAREN BILAKAERA:
1894ea ikurria sortu zuten Arana Goiri anaiak. Batzokiak ere sortu.

1895: EAJ

1898: euskalerri elkartekoak EAJn sartu eta alderdia asko hazi zen

1903 an Sabrino Arana hil egin zen. (Independistak: espainiatik kanpo eta autonomistak: espainia barruan)

1906: Bi joeren arteko gatazka

1908-1915: Luis Arana eta aberritarren nagusitasuna: EAJ Bizkaian eta Gipuzkoan fikatu zen eta barne egituraketa gauzatu zen.

• Probintzietako konteiluak

• Kontzeilu Nazionala (Euskadi Buru Batzarra)

• Biltzeko tokiak sortu (batzokiak)

• Sindikatu bat fundatu (ELA STV 1911an)

• Egunkari bat argitaratu (Euzkadi)

• Sinbologia nazionalista sortu

1916an Luis Arana zuzendaritzatik aldendu

1921ean barne zetiketa eta gatazka eman

Primo de Riveraren diktadura garaia (1923)

1930ean nazionalismoa 2 alderdi elkartu eta EAJ berritua sortu

1930an Donostian ituna sinatu

1036ko hauteskundetan aparte aurkeztu 

1930ean Eusko Abertzale Ekintza (ANV) ezkerreko alderdi nazionalista sortu.

• Errepublikaren aldekoa

• Abertzalea eta ezkerrekoa

• Akonfesionala (EAJ-rekiko erabateko haustura)

• Euskadiren batasunaren alde eta irekia etorkinekin

• 1931n errepublikanoekin eta sozialistekin bat egin  monarkiaren aurkako blokean. Industria eta hiri guneetan izan zuen garrantzi handiena.

• 1936an Fronte Popularrean parte hartu

Godoy eta Karlos IV.A aurka ibili ziren. Alderdi fernandikoa sortu (Nobleak eta elizgizonak fernandorean aldekoak).

1808an Krisia areagotu, Aranjuezeko Altxamenduarekin. Godoyk kargua utzi, ihes egin. Karlos IV.Ak semearem alde abdikatu zuen. 

Espainiar monarkiaren krisia areagotu (Godoyk eta Karlos IV.Aren botere galtzearekin). Napoleon tropak espanian zeren.

FRANTZESEN AURKAKO ALTXAMENDUA:

1808ko maiatzaren 2an,Madrilgo herritarrek altxmendua egin zuten frantses tropen aurka. Errepresioa bortitza izan zen eta hildako asko egon ziren. 

Baionan, Napoleonek tronuari uko egiteari behartu zituen Karlos IV.A  eta Fernando VII.A, bere anaia Jose Bonaparte alde (Espainiako Josef I.A bihurtu zen). Baionako abdikazioan ikusi zen zer nolako asmo zituen enperadoreak Espainiarekiko.

Junten eta bandoetan nazio, aberria, erregea eta erlijioa ohiko aipamenak ziren.

GERARENN BILAKERA:

Espainiaren okupazioa ez zen Napoleonek uste bezain azkarra izan. Espainiako tropak garaile izan ziren Bailéngo Guduan eta horrek mirespen handia sortu zuen Europan. 

• Josef I.Ak Madrildik ihes egin 

• Frantzes tropek atzera egin zuten

Azaroan, Napoleon bera armadako buru zela sartu ziren Espainian, eta abenduaren 2an Madrilera iritsi ziren. Josef I.A erregea ere erresumako hiriburura itzuli zen.

Armada ingelesa (Wellesley Wellingtongo dukea buru, jenerala), portugaldarrek lagundu. Orduan, penintsularen ipar-mendebaldea bihurtu zen gerraren eremu nagusia. Espainiako armadak ingles armadari lagundu zion.

1809ko urrian, frantzesak garaile izan ziren. Horrela Napoleonek ia Espainia osoa okupatua zuen. Cadiz eta penistsularen ekialdea izan ezik. 1810etik 1812ra, Napoleonen tropek inoiz lortutako kontrolik handiena izan zuten penintsulako lurraldeetan.

Ordutik aurrera, gerraren egoera angloespainiar tropen aldekoa izan zen. Gasteizko Guduan frantsez tropak galtzaile izan ostean (1813ko ekaina), Jose I.Ak Espainiatik ihes egin zuen. Urrian Wellingtonen tropak garaile izan ziren San Martzialen eta Jose I.Aren tropek Espainia utzi zuten.

Napoleon ia garaitua zuten Europan; horregatik, abenduan Valençayko Ituna sinatu zuen Fernando VII.Arekin. Haren bidez, amaituzat eman zen gerra eta tronua itzuli zioten

CADIZKO GORTEEN LAN IRAULTZAILEA:

Gerran hasitako prozesuak, Gorte nagusietarako deia egitea aurreikusi zuten. Ekimen hori Junta Zentralak sustatu zuen, baina erregeordetzak izan zuen aurrera eramateko ardura; erregeordetzak 1810an ordezkatu zuen Junta Zentrala.

GORTEEN OSAERA ETA FUNTZIONAMENDUA:

Diputatuak hautatzeko oztopo handiak izan ziren. Diputatuen artean, gizarteko gainerako sektoreetan bezala, hainbat ikuspegi zeuden:

Talde batek bere horretan eutsi nahi zion sistema politiko absolutistari, inolako aldaketarik egin gabe.

Beste talde batek, besteak beste Jovellanos ilustratuak, tarteko erregimen bat ezarri nahi zuen, absolutismoaren eta nazioaren subiranotasunean oinarritutako eredu konstituzionalaren artekoa.

Liberalek subiranotasun nazionalaren jabe izango zen ganbera bakarra eratu nahi zuten, eta ganbera horrek Frantziako Iraultzan sortutako berrikuntzak jasotzea.

Azken ikuspegi horrek izan zuen arrakasta. Izan ere, diputatu askok ezin izan zuten deialdian parte hartu, eta Cadizen zeuden beste diputatu batzuk joan ziren haien ordez. Cadiz garai hartan, merkataritza gune garrantzitsua zen, eta Espainiako hiri ireki eta aurreratuenetariko bat; han, liberalek eragin handia zuten.

Cadizen parte hartu zuten diputatuak hainbat gizarte-taldetakoak ziren, eta horrek agerian jartzen zuen gizartearen egoera konplexua.

Gorteak Cadizen bildu ziren, hiri hura defendatzea errazagoa baitzen, eta ez zegoe frantzesen mende. Errefuxiatuz betetako setiatutako hiria zen, eta bizitza sozial handia zuen, horrek adorea eman zien diputatuei, eta jarduera legegile hura Espainiaren atzerapena eta eraginkortasunik eza gainditzeko aukera zela pentsatu. (1814ean Ohiko Gorteak Madrilen ezarri zituzten).

Bi alderdi handi sortu: absolutista eta liberala.

GORTEEN JARDUERA LEGEGILEA

Cadizeko Gorteen jarduera legegilea aberatsa izan zen eta ordura arte indarrean egondako printzipioekiko haustura erradikala ekarri zuen.

Gorteen lehen dekretuan (1810eko irailaren 24koa) jada ezarri zen subiranotasuna nazioari zegokiola, eta Gorteek beren gain hartzen zutela haren ordezkaritza. Erregea jada ez zen subiranotasunaren subjektu, Espainiako nazioko herritarrak baizik; gizarteak Gorteen esku uzten zuen subiranotasuna; horregatik, Jaun eta Maiestate esaten zitzaien.

Legearekiko berdintasuna ere aldarrikatu zuten. Horrek gizarte estamentaleko eredua, desberdintasun juridikoan oinarritua, gainditzen zuen. Horrez gain espainiarren eta amerikarren arteko berdintasuna aldarrikatu zen, Ameriketako kolonietan sortzen ari ziren lehenengo mugimendu independentistei erantzuteko.

Erreforma multzo bat proposatu zuten: inprenta askatasuna onartu zen, tortura, Inkisizioa, jaurerriak eta antzinako kontseiluak deuseztatu ziren, kleroaren ondasunak desamortizatu ziren, beste probintzia-banaketa bat egin zen, probintzia diputazioak sortu ziren, ogasuna erreformatu zen eta merkataritza nahiz industria askatasuna ezarri zen.

1812ko KONSTITUZIOA

1810eko abenduaren 23an, konstituzioaren proiektua egiteko batzordea eratu zen. Konstituzioaren eta monarkiaren ereduari buruzko eztabaida bizia izan zen. Urte eta erdiz eztabaidan aritu ostean, 1812ko martxoaren 19an konstituzioa berria aldarrikatu zen: konstituzio horri La Pepa esaten zaio gazteleraz, San Jose eguna zelako.

(Espainiako lehen konstituzioaz artu da)

Hauek izan ziren 1812ko Konstituzioaren printzipioak:

Subiranotasun nazionala.

Monarkia konstituzionala (Fernando VII).

Gorteak ganbara bakarrekoak.

Botere banaketa.

Gizonezkoen sufragio unibertsala.

Estatuaren eredu zentralista.

Oinarrizko eskubideak bermatzen.

Prentsa eta adierazpen askatasuna.

Estatu konfesionala: Erlijio ofiziala, Katolikoa.

Ondorioa: Frantzesek ez zuten Konstituzioa onartu, Cadizera mugatu zen. Fernando VII.A itzultzean Konst. Bertan behera geratuko da absolutismoa itzulia.

3.GAIA: Foruak eta liberalismoa: Karlistadak eta foruak indargabetzeko prozesua (1833-1876):

LEHENENGO KARLISTALDIA:

Gerra zibil hartan, Karlos Mª Isidro infantearen jarraitzailek (karlistak), batetik, eta, bestetik Isabel II. Jarraitzaileak (liberalak) aritu ziren aurrez aurre :

1.- Karlistak:

Absolutismoa monarkikoa, katolikotasuna eta foru tradizionalak defendatu.

Leloak: Jainkoa, Aberria eta Erregea ziren. FORUAK Hego Euskal Herrian.

Apaizteria, nekazal munduko noble txiki lurjabeak eta nekazariak oinarri.

2.- Isabeldarrak edo kristinoak (liberalak)

Liberalismoaren aldekoak, legeak bateratze eta zentralizazioaren aldekoak.

Euskal sistema tradizionalaren kontra.

Burguesia, funtzionarioak, armada, goi mailako noble asko eta hirietako herritar gehienak.

Karlismoaren aldekoak: bizimodu tradizionalean emandako aldaketak nekazarien egoera

zailagoa bihurtuko zuen, ondorioz nekazariak izango ziren karlismoaren zutabe nagusia.

Herri lurren desamortizazioa, bakarrik noble lurjabedunei eta burges aberatsei ekarri zien onura, lurrak erosteko aukera zuten bakarrak zirelako.

Maiorazkoaren abolizioa, lurren zatiketa ekarriko du.

Aduanak kostaldera eramatea, prezioen garestitzea eragingo du.

Eliza izango da beste oinarri garrantzitsua, hortan desamortizazioak eragin hand

ia izango zuen.

Liberalen aldekoak:

Hirietako burgesia, onura aterako zuena aduanen lekualdatzetik.

Nekazaritzako jaun handiak eta herritar asko desamortizazio eta Isabel II.Ari sostengu ematearen onurez jabetzen hasiko dira. Hauetako asko foru erregimenarekin batera liberalismoa moderatua aldekoak izango dira.

GERRAREN BILAKAERA:

1.- Lehenengo fasea (1833-1835)

Gerraren lehenengo fasea 1833-1835 bitartean gertatu zen, eta batez ere Euskal herrian garatu zen. Tomas Zumalakarregi izan zuen protagonista nagusia.

Karlistak fase honetan Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroan nagusitu ziren,

hiriburuetan izan ezik, eta 1834an Karlos Mª Isidro bere erregeak foruak betetzea zin egin zuen (legeak eman, zigor-kodea aldarrikatu eta Oñatiko Unibertsitatea bultzatu zuen). Baina

nazioarteko onarpen eza eta ekonomia-defizitak eragotzi zuten bere gobernua.

Zumalakarregiren helburu nagusia Bilbo konkistatzea izan zen, nazioarteko onespena

lortzeko, baina Zumalakarregi setioan zauritua izan zen eta handik gutxira hil egin zen. 

Espartero jeneral liberalak hiriaren setio

a apurtu zuen.

2.- Bigarren fasea (1835-1837)

Zumalakarregin hil zenean hasi zen, karlistek hegoaldera jo zuten: Gomez jenerala Andaluziaraino heldu zen eta Don Karlos buru zuen talde bat Madrid hartzen saiatu zen; estrategia aldaketa ez zuen onik egin karlistei.

Etapa honetan Bilbo setiatuta egon zen, baina Esparterok Lutxanako Guduan (1836) irabazi zuenean, amaiera emango zion setioari.

3.- Hirugarren fasea (1837-1839)

Estrategia aldaketa emango da fase honetan, Gerra Espainiara zabaltzea helburu.

1837tik aurrera, armada liberala indartzen joan zen, 1836an Mendizabalek aurrera eramandako elizaren desamortizazioarekin eskuratutako diruari esker. Horrela nahiz eta Madrilgo sarrerara heldu, armada liberalak Espartero buru zela, atzera egitea lortuko zuen.

Bestetik 1837an egindako Konstituzioak foruen abolizioa ekarri zuen.

1839ko abuztuan gerraz nekatuta, bi taldeak bat etorri ziren, Maroto general karlistak eta Espartero liberalak, Bergarako hitzarmena sinatu zuten.

BERGARAKO HITZARMENA (1839):

Marotok erregina izateko eskubidea aitortu zion Isabel II.Ri. Esparterok (liberalen ordezkaria): 

Onartu zuen militar karlista bizkaitar eta gipuzkoarrak kategoría gordetzea.

Euskal lurraldeen foru-erregimena errespetatuko zuela.

Don Karlosek Espainiatik alde egin behar zuen.

ESPARTEROren ERREGEORDETZA (1840-1843):

Nafarroan: negoziazio partikularrei esker, Lege Hitzartua sinatu zen 1841an, legearen arabera:

Nafarroak erresuma izateari utzi zion.

Aduanak bere lurralde mugan ezarri zituzten (Pirinioak).

Gazteek soldadutzea egin beharko zuten.

Urtero 300.000 errealeko kupoa ordainduko zuen, baina autonomia osoa izango zuen zerga bilketan.

Horren ordez, Nafarroari autonomia handia eman zioten administrazioan.

Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban: Ezarri zen baita legedi progresista:

Foru pasea edo baimena , Foru- aldundiak eta Batzar Nagusiak kendu ziren.

Aduanak portu eta mugetara eraman ziren.

Egitura judiziala beste probintzien pareko bihurtu zen.

Baina honek ondorioak ekarriko ditu: Matxinada sortu zen euskal probintzietan. Parte hartu zutenak:

▪ Liberalismo progresistaren kontrako sektoreak.

▪ Foruzaleek

▪ Karlistek

▪ Maria Kristinaren aldeko liberal moderatuak.

Erantzuna: Esparterok gogor zapaldu zuen altxamendua, Donostiako liberal burgesen laguntzarekin eta dekretu hau eman zuen, 1841eko urriko legea.

Hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen mailan zeuden: administrazioari, arlo juridikoari eta muga zergei zegokionez.

▪ Foru pasea deuseztatu zen.

▪ Aduanak mugara eraman ziren.

ISABEL II.Ren ERREGINALDIA (1843-1868):

Hamarkada moderatua: 1844-1854

▪ Batzar Nagusiak eta Foru-Aldundiak berreskuratu ziren.

▪ Foru-baimena eta barrualdeko zergak ez ziren berrezarri.

Euskal Herrian foruzaletasuna gero eta erro sakonagoak egiten joan zen liberal noderatuen eta progresisten artean. Bai burgesentzat, bai lurjabe aberatsentzat, oso

mesedegarri zirelako foruetatik eratortzen ziren autogobernu eta zerga arloko berezitasunak.

1868ko altxamendu militarrak Isabel IIa tronotik botako du eta Isabel IIak erbestearen bidea hartuko zuen.

Hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen mailan zeuden: administrazioari, arlo juridikoari eta muga zergei zegokionez.

▪ Foru pasea deuseztatu zen.

▪ Aduanak mugara eraman ziren.

ISABEL II.Ren ERREGINALDIA (1843-1868):

Hamarkada moderatua: 1844-1854

▪ Batzar Nagusiak eta Foru-Aldundiak berreskuratu ziren.

▪ Foru-baimena eta barrualdeko zergak ez ziren berrezarri.

Euskal Herrian foruzaletasuna gero eta erro sakonagoak egiten joan zen liberal noderatuen eta progresisten artean. Bai burgesentzat, bai lurjabe aberatsentzat, oso

mesedegarri zirelako foruetatik eratortzen ziren autogobernu eta zerga arloko berezitasunak.

1868ko altxamendu militarrak Isabel IIa tronotik botako du eta Isabel IIak erbestearen bidea hartuko zuen.

1868 IRAULTZA eta SEIURTEKO DEMOKRATIKOA:

1868ko Iraultzak amaiera emango zion Isabel IIren erreginaldiari.

Seiurteko demokratikoan (1868 -1874): liberal progresistak, demokratak, eta unionisten

gobernuak iraultza demokratikoa jarriko zuen abian:

1869ko konstituzioa:

▪ Progresista: monarkia demokratikoa ezarriko du: Erregea erregea

da, baina ez du gobernatzen.

▪ Gurtza askatasuna onartzen zuen, honek karlisten haserrea piztu.

▪ Ez zuen foru-erregimena ikutzen.

Amadeo Savoiakoaren erregealdia (1871-1873). Haren monarkia demokratikoak huts egin zuen, ez zuelako apoiorik izan, eta oposizioa gero eta indartsuago zelako. 

Lehen errepublika (1873-1874): Errepublika federala ezartzeko Espainiako lehenengo saioak, porrot egingo du errepublikazaleen zatiketaren ondorioz, eta beste indarren oposizioagatik.

FORU SISTEMA ESTATU LIBERALEAN TXERTATZEA ETA FORUZALETASUNA:

FORU SISTEMA:

Euskal lurraldeak foruen bidez gobernatzen ziren. Hauek osatzen zuten euskal lurraldeen

ordenamendu juridikoa eta politikoa. Foruak ohituran zuten jatorria; hau da, lurralde bakoitzaren usadio-ohituretan oinarritzen ziren. Lege izaera zuten, erregeak on

artzen zituelako.

Amadeo Savoiakoaren erregealdia (1871-1873). Haren monarkia demokratikoak huts egin zuen, ez zuelako apoiorik izan, eta oposizioa gero eta indartsuago zelako. 

Lehen errepublika (1873-1874): Errepublika federala ezartzeko Espainiako lehenengo saioak, porrot egingo du errepublikazaleen zatiketaren ondorioz, eta beste indarren oposizioagatik.

FORU SISTEMA ESTATU LIBERALEAN TXERTATZEA ETA FORUZALETASUNA:

FORU SISTEMA:

Euskal lurraldeak foruen bidez gobernatzen ziren. Hauek osatzen zuten euskal lurraldeen ordenamendu juridikoa eta politikoa. Foruak ohituran zuten jatorria; hau da, lurralde bakoitzaren usadio-ohituretan oinarritzen ziren. Lege izaera zuten, erregeak onartzen zituelako.

Sistema politikoa: Autogobernu mugatua

Foruek subiranotasun partekatu (erregea eta lekuko erakundeak). 

Erregeak foruen zina egin behar zuen. 

Foru-Baimena: Gaztelako erregeak legeren bat foruen kontrakoa bazen, bete gabe utzi zitekeen. 

Korrejidorea: erregearen ordezkaria. Batzar nagusietan parte hartzen zuen.

Batzar Nagusiak: Biltzar probintzialak ziren. Legeak egin, administrazioa zuzendu eta aldundiak izendatzen zituzten.

Aldundiak: Batzar Nagusietakoa gauzatu eta legeak betearazten zituzten.

Nafarroan: Gorteak eta diputazioa zeuden.

Batzar Nagusiak: biltzar probintzialak ziren, lurralde bakoitzean antolatzen ziren.

Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba. Herri, hiri eta eskualdeen ordezkariaz osatua zegoen.

Euskal probintzietako legeak egin, administrazio jarduera zuzendu eta aldundiak izendatzen

zituzten. Pase-forala bere esku zegoen. Batzarkideek zenbait baldintza bete behar zituzten:

▪ Gaztelaniaz irakurtzen eta idazten jakitea.

▪ Nolabaiteko aberastasun maila izatea, etab.

Aldundiak: Batzar Nagusietan onartutakoa gauzatu eta legeak betearazten zituzten.

Nafarroan: Gorteak zeuden.

Bereizgarriak (Ondorioak):

▪ Zerga arruntak ordaindu beharrik ez izatea.

▪ Bizitza politikoan parte hartzeko eskubidea.

▪ Berdintasun juridikoa: denek pribilegioak.

FORUAK ETA ERREGIMEN LIBERALA AURREZ AURRE

Erregimen liberala ez zegoen foruak mantentzearen alde eta foruak deuseztatzeko saiakera ezberdinak egingo ditu.

CADIZko GORTEAK (1810-1814)

Euskal Herriak ere, bere diputatuak bidali zituen Gorte hauetara. Lehenengo aldiz

gertatu zen horrelakorik, eta konstituzio berria onartu zuten.

Nahiz eta konstituzioak foruei buruzko aipamenik ez egin, foruen kontrako legedia zen

hauek Erregimen Zaharraren adierazlea zirelako:

Gorteak ziren, erregearekin batera, legeak egiteko erakunde bakarra.

FERNANDO VII (1814-1833)

Seiurteko absolutistan:

Cadizko konstituzioaren indargabetzearekin, euskal foruak erabat indarrean jarriko dira.

Hirurteko Liberalean:

Foruak berriro abolituko dira.

Hamarraldi gaitzesgarrian:

Foruak berrezarriko ziren.

(karlistaldiko gerra zibileko protagonista izan ziren 1833an)

ISABEL II (1833-1868)

- Mª Kristinaren erreginaordetza (1833-1840)

- Esparteroren erregeordetza (1840-1843)

- Isabel II.Ren erreginaldia (1843 –1868)

Mª KRISTINAREN ERREGINAORDETZA (1833 – 1840)

Fernando VII.A hil zenean, gerra zibila sortu zen absolutisten eta liberalen artean.

Gerraren leh

enengo fasea, 1839.Arte iraun zuen, leku batzuetan eman.

Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba. Herri, hiri eta eskualdeen ordezkariaz osatua zegoen.

Euskal probintzietako legeak egin, administrazio jarduera zuzendu eta aldundiak izendatzen zituzten. Pase-forala bere esku zegoen. Batzarkideek zenbait baldintza bete behar zituzten:

▪ Gaztelaniaz irakurtzen eta idazten jakitea.

▪ Nolabaiteko aberastasun maila izatea, etab.

Aldundiak: Batzar Nagusietan onartutakoa gauzatu eta legeak betearazten zituzten.

Nafarroan: Gorteak zeuden.

Bereizgarriak (Ondorioak):

▪ Zerga arruntak ordaindu beharrik ez izatea.

▪ Bizitza politikoan parte hartzeko eskubidea.

▪ Berdintasun juridikoa: denek pribilegioak.

FORUAK ETA ERREGIMEN LIBERALA AURREZ AURRE

Erregimen liberala ez zegoen foruak mantentzearen alde eta foruak deuseztatzeko saiakera ezberdinak egingo ditu.

CADIZko GORTEAK (1810-1814)

Euskal Herriak ere, bere diputatuak bidali zituen Gorte hauetara. Lehenengo aldiz gertatu zen horrelakorik, eta konstituzio berria onartu zuten.

Nahiz eta konstituzioak foruei buruzko aipamenik ez egin, foruen kontrako legedia zen hauek Erregimen Zaharraren adierazlea zirelako:

Gorteak ziren, erregearekin batera, legeak egiteko erakunde bakarra.

FERNANDO VII (1814-1833)

Seiurteko absolutistan:

Cadizko konstituzioaren indargabetzearekin, euskal foruak erabat indarrean jarriko dira.

Hirurteko Liberalean:

Foruak berriro abolituko dira.

Hamarraldi gaitzesgarrian:

Foruak berrezarriko ziren.

(karlistaldiko gerra zibileko protagonista izan ziren 1833an)

ISABEL II (1833-1868)

- Mª Kristinaren erreginaordetza (1833-1840)

- Esparteroren erregeordetza (1840-1843)

- Isabel II.Ren erreginaldia (1843 –1868)

Mª KRISTINAREN ERREGINAORDETZA (1833 – 1840)

Fernando VII.A hil zenean, gerra zibila sortu zen absolutisten eta liberalen artean.

Gerraren leh

enengo fasea, 1839.Arte iraun zuen, leku batzuetan eman.

Hirurteko Liberalean:Foruak berriro abolituko dira.

Hamarraldi gaitzesgarrian:Foruak berrezarriko ziren.

(karlistaldiko gerra zibileko protagonista izan ziren 1833an)

ISABEL II (1833-1868)

- Mª Kristinaren erreginaordetza (1833-1840)

- Esparteroren erregeordetza (1840-1843)

- Isabel II.Ren erreginaldia (1843 –1868)

Mª KRISTINAREN ERREGINAORDETZA (1833 – 1840)

Fernando VII.A hil zenean, gerra zibila sortu zen absolutisten eta liberalen artean.

Gerraren lehenengo fasea, 1839.Arte iraun zuen, leku batzuetan eman.

AZKEN GERRA KARLISTA ETA FORU-INDARGAETZEA

HIRUGARREN GERRA KARLISTA

Hirugarren karlistaldia – Euskal Herriko Bigarrena – 1872ko apirilean hasi zen, Savoiako

Amadeo atzerritarraren ordez Karlos VII.A errege zilegi izendatu zutenean.

1869 hauteskundeetan parte hartu zuen eta emaitzak onak lortu.

Garaiko karlismoan bi joera emango ziren:

Bata bide parlamentarioaren alde zegoen.

Bestea, altxamendu armatuaren zaleago.

(1872an hasiera emango zaio Euskal Herriko bigarren gerra karlistari)

GERRAREN ARRAZOIAK:

Estatu laikoa ezartzeak, kultoen askatasuna ezarriz, Euskal Herrian erlijio sinesmen kontrako erasotzat hartu zen. 

Katolikotasunaren eta foruzaletasunaren kontrako mugimendutzat hartu zuten liberalismoa, nahiz eta Seiurteko Iraultzailean zorrotz errespetatu foru-erregimena. 

Ez zuten onartuko Amadeo Savoiakoaren erregetza bere hautagaia nahi zutelako errege jarri: Carlos VII.A) ; ezta I. Errepublika ere.

1854-1856 Madozen desamortizazio zibilak, euskal nekazarien egoera kaltetu zuen, herri-lurrak salmentan jarri zirelako eurei lur hoiek erosteko aukerarik eman gabe.

Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea printzipioetan oinarrituta hasiko dira 

eraso militarrak antolatzen.                  

GERRAREN BILAKAERA:

Gerraren hasieran hainbat gudu galdu zituzten Karlistek. Zornotzako Tregoa sinatu zuten Esparterorekin (Amadeoren gobernuko presidentea): Amnistia emanen zuten, armak entregatzearen truke. Batzuk traizionatzat hartu zuten eta Santa Cruz apaiza buru zela, borrokan jarraitzea erabaki zuten.

1873an Karlisten erasoaldia hasi zen Hego Euskal Herrian eta Katalunian, sabotajeak eginez. Euskal lurraldeak Karlisten esku geratu ziren hiriburuak izan ezik. Errepublika aldarrikatzera zihoazenean, bultzada handia izan zuten.

Errepublikako armadari Karlistak nagusituko zaizkio. 24.000 kideko armada mantentzen zuten Hego EHa beren eskuetan zuten. Bilbo 125 egunez setiatuko dute, baina, azkenean amore eman beharra.

Karlistek beraiek menperatutako zonaldean estatu karlista sortu zuten; erakundeak, aduanak, posta zerbitzua, Oñatiko unibertsitatea sortu zuten…

Gatazka militarrak 1876 arte iraun zuten Alfontso XII.A arte. 1876an Lizarra erori zen eta Liberalak garaile. Karlosek ihes egin zuen.

Errestaurazio garaian, Canovasen gobernuak, Foruak deuseztatu zituen (1876).

FORUEN ABOLIZIOA (1876)

Euskal foru erregimenaren behin betiko abolizioa Karlistek 1876ean izandako porrot militarrak ekarri zuen, Antonio Canovas del Castilloren uztailaren 21ko legearekin: (testu iruzkina)

Soldaduska egitea.

Estatuko gastuetan parte hartzeko betebeharra.

Aldundiak deseg

in zituen desobedientziagatik.

GERRAREN ARRAZOIAK:

Estatu laikoa ezartzeak, kultoen askatasuna ezarriz, Euskal Herrian erlijio sinesmen kontrako erasotzat hartu zen. 

Katolikotasunaren eta foruzaletasunaren kontrako mugimendutzat hartu zuten liberalismoa, nahiz eta Seiurteko Iraultzailean zorrotz errespetatu foru-erregimena. 

Ez zuten onartuko Amadeo Savoiakoaren erregetza bere hautagaia nahi zutelako errege jarri: Carlos VII.A) ; ezta I. Errepublika ere.

1854-1856 Madozen desamortizazio zibilak, euskal nekazarien egoera kaltetu zuen, herri-lurrak salmentan jarri zirelako eurei lur hoiek erosteko aukerarik eman gabe.

Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea printzipioetan oinarrituta hasiko dira eraso militarrak antolatzen.                  

GERRAREN BILAKAERA:

Gerraren hasieran hainbat gudu galdu zituzten Karlistek. Zornotzako Tregoa sinatu zuten Esparterorekin (Amadeoren gobernuko presidentea): Amnistia emanen zuten, armak entregatzearen truke. Batzuk traizionatzat hartu zuten eta Santa Cruz apaiza buru zela, borrokan jarraitzea erabaki zuten.

1873an Karlisten erasoaldia hasi zen Hego Euskal Herrian eta Katalunian, sabotajeak eginez. Euskal lurraldeak Karlisten esku geratu ziren hiriburuak izan ezik. Errepublika aldarrikatzera zihoazenean, bultzada handia izan zuten.

Errepublikako armadari Karlistak nagusituko zaizkio. 24.000 kideko armada mantentzen zuten Hego EHa beren eskuetan zuten. Bilbo 125 egunez setiatuko dute, baina, azkenean amore eman beharra.

Karlistek beraiek menperatutako zonaldean estatu karlista sortu zuten; erakundeak, aduanak, posta zerbitzua, Oñatiko unibertsitatea sortu zuten…

Gatazka militarrak 1876 arte iraun zuten Alfontso XII.A arte. 1876an Lizarra erori zen eta Liberalak garaile. Karlosek ihes egin zuen.

Errestaurazio garaian, Canovasen gobernuak, Foruak deuseztatu zituen (1876).

FORUEN ABOLIZIOA (1876)

Euskal foru erregimenaren behin betiko abolizioa Karlistek 1876ean izandako porrot militarrak ekarri zuen, Antonio Canovas del Castilloren uztailaren 21ko legearekin: (testu iruzkina)

Soldaduska egitea.

Estatuko gastuetan parte hartzeko betebeharra.

Aldundiak deseg

in zituen desobedientziagatik.

Karlistek beraiek menperatutako zonaldean estatu karlista sortu zuten; erakundeak, aduanak, posta zerbitzua, Oñatiko unibertsitatea sortu zuten.

Gatazka militarrak 1876 arte iraun zuten Alfontso XII.A arte. 1876an Lizarra erori zen eta Liberalak garaile. Karlosek ihes egin zuen.

Errestaurazio garaian, Canovasen gobernuak, Foruak deuseztatu zituen (1876).

FORUEN ABOLIZIOA (1876)

Euskal foru erregimenaren behin betiko abolizioa Karlistek 1876ean izandako porrot militarrak ekarri zuen, Antonio Canovas del Castilloren uztailaren 21ko legearekin.

Soldaduska egitea.

Estatuko gastuetan parte hartzeko betebeharra.

Aldundiak desegin zituen desobedientziagatik.

KONTZERTU EKONOMIKOAK (1878)

Aldundi berriek autogobernua eta baliabideak kudeatzeko gaitasuna sendotu zuten kontzertu ekonomikoak ezartzean.

Estatuari zergak ordainduko zaizkio. Diputazioak ogasunari kupo bat emanen dio.

Indarrean egon zen 1937 arte. Frankok Bizkaia eta Gipuzkoa probintzia traidoretzat hartu arte.

Trantsizio garaian Gernikako Autonomia Estatutua (1979) aldarrikatuko da eta 1981ean kontzertu ekonomikoak berreskuratuko dira.

4. GAIA: ERRESTAURAZIOKO SISTEMA POLITIKOA (1875-1923):

ERRESTAURAZIO GARAIKO ERREGIMEN POLITIKOA

Seiurteko irautzailea eta gero errepublika finkatu saiatu, 1874aren amaieran, Borboitarren manarkia ezarri zen berriro; Alfontso XII.A errege (Isabel II.Aren semea).

KATEA:

Alfontso XII.A (1875-1885)

Mª Kristina erreginaordea (1885-1902)

Alfontso XIII.A (1902-1923)

Bultzatzaile nagusia: Cánovas del Castillo

Sandhursteko Adierazpenean, zehaztuak utzi helburuak.

SISTEMAREN OINARRIAK: 1876KO KONSTITUZIOA ETA KAZIKISMOA

1876Ko KONSTITUZIOA:

Printzipio nagusiak:

Borboitar monarkia.

Subiranotasuna erregearen eta Gorteen artean zatitutz; biek zuten botere legegilea.

Erregeak ministroak izendatu, Gorteak deitzen zituen, hauek desegiteko eta legeei betoa jartzeko boterea zuen.

Gortetan, bi ganbara: Senatua eta Kongresua.

SENATUA: Pribilegiatuak, berezko eskubidea zuten. (Berzko eskubidea edo erregeak aukeratutakoa)

KONGRESUA: Sufragioz aukeratu.

Estatuaren erlijio ofiziala: Katolikoa

Estatu zentralista

(Erregea: beto eskubidea. Konstituzio kontserbadorea da: Koroa, eliza eta familiaren aldeko defentsa.)

TXANDAKATZEA ETA BI ALDERDIKO SISTEMA

Cánovasek sistema diseinatuko zuen eta ezarri.

Bi alderdi eta ezaugarriak:

Alderdi Kontserbadorea: Cánovas buru.

Alderdi Liberala: Praxede buru.

Sistema horien kanpotik: 

Ezkertiarrak -errepublikazaleak eta sozialistak- 

Eskuindarrak -karlistak, katolikoak, tradizionalistak eta nazionalistak-

JAUNTXOKERIA

Txandakatze sisteman, txandakatzea hauteskunde iruzurrean (tranpatan) oinarritzen zen.

Nezakari oligarkiakoak, jauntxoek kontrolatzen zituzten beraien bozkak.

hauteskundeak zuzenean mapnipulatuz, PUTXERAZOA.

Berrezarkuntzaren sistema:

Oinarriak:

1876ko konstituzioa

Bi-alderditasuna/Biparditismoa: Alderdi Kontserb

adorea eta Liberala

Txandaketa: Kazikismoa eta Putxerazoa

4. GAIA: ERRESTAURAZIOKO SISTEMA POLITIKOA (1875-1923):ERRESTAURAZIO GARAIKO ERREGIMEN POLITIKOA

Seiurteko irautzailea eta gero errepublika finkatu saiatu, 1874aren amaieran, Borboitarren manarkia ezarri zen berriro; Alfontso XII.A errege (Isabel II.Aren semea).

KATEA:

Alfontso XII.A (1875-1885)

Mª Kristina erreginaordea (1885-1902)

Alfontso XIII.A (1902-1923)

Bultzatzaile nagusia: Cánovas del Castillo

Sandhursteko Adierazpenean, zehaztuak utzi helburuak.

SISTEMAREN OINARRIAK: 1876KO KONSTITUZIOA ETA KAZIKISMOA

1876Ko KONSTITUZIOA:

Printzipio nagusiak:

Borboitar monarkia.

Subiranotasuna erregearen eta Gorteen artean zatitutz; biek zuten botere legegilea.

Erregeak ministroak izendatu, Gorteak deitzen zituen, hauek desegiteko eta legeei betoa jartzeko boterea zuen.

Gortetan, bi ganbara: Senatua eta Kongresua.

SENATUA: Pribilegiatuak, berezko eskubidea zuten. (Berzko eskubidea edo erregeak aukeratutakoa)

KONGRESUA: Sufragioz aukeratu.

Estatuaren erlijio ofiziala: Katolikoa

Estatu zentralista

(Erregea: beto eskubidea. Konstituzio kontserbadorea da: Koroa, eliza eta familiaren aldeko defentsa.)

TXANDAKATZEA ETA BI ALDERDIKO SISTEMA

Cánovasek sistema diseinatuko zuen eta ezarri.

Bi alderdi eta ezaugarriak:

Alderdi Kontserbadorea: Cánovas buru.

Alderdi Liberala: Praxede buru.

Sistema horien kanpotik: 

Ezkertiarrak -errepublikazaleak eta sozialistak- 

Eskuindarrak -karlistak, katolikoak, tradizionalistak eta nazionalistak-

JAUNTXOKERIA

Txandakatze sisteman, txandakatzea hauteskunde iruzurrean (tranpatan) oinarritzen zen.

Nezakari oligarkiakoak, jauntxoek kontrolatzen zituzten beraien bozkak. Hauteskundeak zuzenean mapnipulatuz, PUTXERAZOA.

Berrezarkuntzaren sistema:

Oinarriak:

1876ko konstituzioa

Bi-alderditasuna/Biparditismoa: Alderdi Kontserb

adorea eta Liberala

Txandaketa: Kazikismoa eta Putxerazoa

TXANDAKATZEA ETA BI ALDERDIKO SISTEMA

Cánovasek sistema diseinatuko zuen eta ezarri.

Bi alderdi eta ezaugarriak:

Alderdi Kontserbadorea: Cánovas buru.

Alderdi Liberala: Praxede buru.

Sistema horien kanpotik: 

Ezkertiarrak -errepublikazaleak eta sozialistak- 

Eskuindarrak -karlistak, katolikoak, tradizionalistak eta nazionalistak-

JAUNTXOKERIA

Txandakatze sisteman, txandakatzea hauteskunde iruzurrean (tranpatan) oinarritzen zen.

Nezakari oligarkiakoak, jauntxoek kontrolatzen zituzten beraien bozkak. Hauteskundeak zuzenean mapnipulatuz, PUTXERAZOA.

Berrezarkuntzaren sistema:

Oinarriak:

1876ko konstituzioa

Bi-alderditasuna/Biparditismoa: Alderdi Kontserbadorea eta Liberala

Txandaketa: Kazikismoa eta Putxerazoa

ERREGIMENAREN BILAKAERA

ALFONTSO XII.Ren ERREGEALDIA

1875-1881: Alderdi Kontserbadorearen gobernuan:

Ezaugarriak:

Orden publikoa mantentzea

Zentralizazio administratiboa

Askatasun publikoen garapen mugatua

Hainbat lege indarrean. Zetralizazio agerian gelditu (1876ko Foruak deuseztatu). Koloniekin arazoak (Kuba). Batzar orokorren eta Foruen ordez Probintzi-diputazioak ezarri. Arazo batzuengatikdekretu bat eman zen, lege horrek euskal probintziei zerga-erregimen berrezia eskaini (Kontzertu ekonomikoak ezarri 1878an). Garapen ekonomikoa bultzatu zen. 

Alderdi liberalaren (progresista) gobernuaa (1881-1883)

1881ean txandakatzea hasi. Sagastak proiektu erreformistak proposatu zituen, ekonomian liberalizazio politika bideratu nahi zuen; eta langileen interesei arreta eman nahi zien, alderi sozialean. Katedra, elakrate eta adierazpen askatasunak zabaldu zituen.

MARIA KRISTINAREN AGINTALDIA (1885-1902)

Alfontso XII.A hil (1885ean), Maria Kristina (erreginordea), Alfontso XIII.Az haurdun zegoen. Cánovasek eta Sagastak txandakatze politikoari jarraipena ematen jarraitu. Pardoko Ituna (1885).

Gobernu liberalaren jarduerak (1885-1890)

Sagastak gobernua eskuratu. 

Ezaugarriak/Ideiak:

Elkarteen legea

Epaimahai bidezko epaiketa ezarri

1890ean gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri, hauteskunde lege berria onartu

Ekonomiaren hazkundea eta burdinbidearen zabalkundea sistatzeko lege liberalak ezarri

Krisia, bi alderdi:

Nekazaritza eta abeltzaintzan 

Nekazaritza esparruan gizarte-gatazkak

Oposizioaren egoera politikoa

Garai honetan:

Errepublikanoen gainbehera etorri zen

Karlismoak euskal herrialdetan zuen indarrari eutsi zion

Gizarte mugimendu berriak sortu ziren: sozialismoa eta euskal nazio

nalismoa

Krisialdi asko egon ziren.

Hainbat lege indarrean. Zetralizazio agerian gelditu (1876ko Foruak deuseztatu). Koloniekin arazoak (Kuba). Batzar orokorren eta Foruen ordez Probintzi-diputazioak ezarri. Arazo batzuengatikdekretu bat eman zen, lege horrek euskal probintziei zerga-erregimen berrezia eskaini (Kontzertu ekonomikoak ezarri 1878an). Garapen ekonomikoa bultzatu zen. 

Alderdi liberalaren (progresista) gobernuaa (1881-1883)

1881ean txandakatzea hasi. Sagastak proiektu erreformistak proposatu zituen, ekonomian liberalizazio politika bideratu nahi zuen; eta langileen interesei arreta eman nahi zien, alderi sozialean. Katedra, elakrate eta adierazpen askatasunak zabaldu zituen.

MARIA KRISTINAREN AGINTALDIA (1885-1902)

Alfontso XII.A hil (1885ean), Maria Kristina (erreginordea), Alfontso XIII.Az haurdun zegoen. Cánovasek eta Sagastak txandakatze politikoari jarraipena ematen jarraitu. Pardoko Ituna (1885).

Gobernu liberalaren jarduerak (1885-1890)

Sagastak gobernua eskuratu. 

Ezaugarriak/Ideiak:

Elkarteen legea

Epaimahai bidezko epaiketa ezarri

1890ean gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri, hauteskunde lege berria onartu

Ekonomiaren hazkundea eta burdinbidearen zabalkundea sistatzeko lege liberalak ezarri

Krisia, bi alderdi:

Nekazaritza eta abeltzaintzan 

Nekazaritza esparruan gizarte-gatazkak

Oposizioaren egoera politikoa

Garai honetan:

Errepublikanoen gainbehera etorri zen

Karlismoak euskal herrialdetan zuen indarrari eutsi zion

Gizarte mugimendu berriak sortu ziren: sozialismoa eta euskal nazionalismoa

Krisialdi asko egon ziren.

Garai honetan:

Errepublikanoen gainbehera etorri zen

Karlismoak euskal herrialdetan zuen indarrari eutsi zion

Gizarte mugimendu berriak sortu ziren: sozialismoa eta euskal nazionalismoa

Krisialdi asko egon ziren.

ALFOTSO XIII.ERREGEALDIA (1902-1923)

1902an Alfontso XIII.Aren erregenaldia hasi zen. Arazo ekonomikoak, sozialak eta politikoak zeuden Espainian. 

Sindikatuen egindako greba orokorra altxamndua bilakatu zuen:

Elizak erre, barrikada altxatu Hildakoak

Horren ondoren, Maurak kargua utzi eta Alderdi Liberala agintea jarri berriz.

1923ko irailean, Miguel Primo de Riverak estatu kolpea eman, Errestaurazioari amaiera eman.

Errestaurazioa sistemaren krisia: 

Cánovasen sistema 1923 arte iraun zuen.