Euskal Herria eta II. Errepublika (1930–1939): laburpena eta gakoak

Testuingurua eta alderdi politikoak

• Nazionalismoa — EAJk (J. A. Agirre, Getxoko alkatea), katolikoa eta kontserbadorea, indartsu egon zen Bilbon eta Gipuzkoa eta Bizkaiko nekazal inguruneetan. EAE alderdi txiki bat zen oraindik, EAJren ezkerretik jaioa.
• Karlismoa (Comunión Tradicionalista) — Eskuineko indar nagusia zen Euskal Herrian, batez ere Nafarroan eta Araban.
• Ezkerreko alderdiak (PSOE, CNT eta PCE) — Bilbon, Eibarren eta beste herri industrialetan, eta Nafarroako Erriberan indartsu ziren.

Lizarrako proiektua

1. J. A. Agirrek autonomiaren aldeko mugimendua sustatu zuen. EAJko udal ordezkariek eta udal ordezkari karlistek sostengatutako mugimendu honek, Eusko Ikaskuntza-ri eta Eusko Ikaskuntzaren estatutu aurreproiektuan lau probintziek osatutako konfederazioak eskumen zabalak zituen eta ikuspegi laikoa zuen. Madrilera bidali aurretik, Lizarran bertan EAJko ordezkariak eta ordezkari karlistak proiektuari zuzenketa oso kontserbadoreak egin zizkioten: estatutua foruekin eta eskubide historikoekin lotzea; Eliza eta Estatua harremanetan Vatikanoarekin konkordatua negoziatzeko eskubidea jasotzea; etorkinek botoa emateko hamar urtez gutxienez bertan bizi izan zirela frogatu beharra…

2.

Kudeaketa-batzordeak eta hasierako gatazkak

Gobernuak segurtatu nahi zuen estatutua Konstituzioko espiritu laikoan eta demokratikoan oinarrituko zela. Batzar Kudeatzaileen kide gehienak ezkerrekoak baitziren. Karlistek estatutuarekiko zuten jarrera aldatuko zela uste zuten, beren ordezkariek Iruñean bilduko zen udal-ordezkarien batzarrean proiektu honen aurkako botoa emango zutela adierazi zutenean. Nafarroa, autonomiatik kanpo geratu zen.

Euskal nazionalistak, ideologikoki desberdinak izan arren, errepublikarrekin kolaboratzen hasi ziren, autonomia lortzea espero baitzuten. Prozedura honela zen: batzordeek prestatu, udalek onartu, herriek botoen bidez berretsi, eta azkenik Gorteek onartu behar zuten. Hiruki probintzien udalek onartu ondoren, 1933ko azaroan onartua izan zen herritarren artean erreferendum bidez; nahiz eta Araban emaitzak bestelakoak izan, probintzia horretan karlisten indarra nabarmena baitzen. Lerrouxen gobernua iristean estatutuaren prozesua bertan behera gelditu zen, soilik Arabako emaitzak hartu zituztelako kontuan.

1930: Monarkiaren krisia eta 'dictablanda'

1930ean Primo de Riverak dimisioa aurkeztu zion Alfonso XIII erregeari. Erregeak beste jeneral bati eman zion aginpidea, Dámaso Berengueri, eta horrela hasi zen «dictablanda» deritzona, baina ez zuen espero zen normalitaterik berreskuratu zen arrazoiengatik:

1. "Donostiako Ituna" (1930ko abuztua): sozialistak, errepublikazaleak, nazionalista galiziarrak eta kataluniarrak monarkia kentzeko eta errepublika ezartzeko indarrak bateratzera konprometitu ziren.
2. Militarren altxamenduak errepublikaren alde: Jacako altxamendua eta Cuatro Vientos aerodromokoa (Ramón Franco); biak porrot egin zuten.
3. 1931ko apirileko udal hauteskundeak monarkiaren aldeko ala kontrako erreferendum bihurtu ziren, eta emaitzen ondorioz errepublika ezarri zen.

Behin-behineko Gobernua (1931)

1931ko apiriletik abendura; Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako Presidentea eta Manuel Azaña gobernu burua izan ziren. Behin-behineko Gobernuaren zeregin garrantzitsuena Gorte Konstituziogileetarako deialdia egitea izan zen. 1931ko Konstituzioak jasotzen zuen nagusienetako batzuk:

• Estatu mota: Errepublika Demokratikoa.
• Estatu laikoa: sinesmen askatasuna eta Estatua eta Elizaren arteko banaketa ezarri ziren; Elizari Estatutik ematen zitzaion finantzaketa kendu zitzaion.
• Estatu batasuna: estatu bat eta integrala, baina probintziei edo batzuei autonomia emateko aukera kontuan hartuta.
• Botereen banaketa: Ganbara bakarra (Kongresua) eta herritarrek hautatuak.
• Sufragio orokorra: emakumezkoena barne; beraz, lehenengo aldiz sufragio unibertsala ezarri zen.
• Jabetza pribatua: interes publikoaren menpe jarri zen, eta horrek balizko desjabetzeak justifikatzen zituen.
• Eskubideak: biltzeko eta elkartzeko eskubidea, adierazpen askatasuna, eta abar.

Biurteko errepublikano-sozialista eta erreformak (1931–1933)

Errepublikaren lehen urteetan munduko krisia iritsi zen. Erreformek gastu handiak ekarri zituzten eta egoera ekonomikoa ez zegoen ona. 1931ko Konstituzioa onartu ondoren, Niceto Alcalá-Zamora Manuel Azañari eskatu zion hainbat erreforma egiteko, besteak beste:

• Hezkuntzaren erreforma: hezkuntza laiko eta doakoa egitea, eskubide unibertsal bihurtuz, analfabetismoarekin amaitzeko.
• Erreforma militarra: armada modernizatzea eta ofizial kopurua gutxitzea.
• Nekazaritza erreforma: latifundio handiak murriztu eta lurra modu justuagoan banatzea; 1932ko irailaren inguruan nekazaritza-erreforma onartu zen, helburuekin: modernizazio teknikoa, latifundismoa amaitzea eta jabetzak modu bidezkoagoan banatzea, desjabetutako lurretan nekazariak kokatuz.
• Autonomia-estatutuak: Kataluniak bere autonomia berritu zuen eta hizkuntza ofizialaren egoerari buruzko neurriak planteatu ziren.
• Gizarte laikoaren legeak: ezkontza zibila, dibortzioaren aitortza, hilerri zibilen ezarria, eta antzeko neurriak.

Arazoak:

• Sanjurjo jeneralaren estatu-kolpe saiakera (1932ko abuztua), eskuindarren haserrearen isla.
• Gizarte gatazkak: anarkisten matxinadak Katalunian eta Andaluzian (Casas Viejas), non langile eta nekazari desadostasuna agerian geratu zen; espero ziren hobekuntzak ez ziren heltzen.
• Eskubiko taldeek errepublikaren arazoak aprobetxatu zituzten, beren elkarte eta alderdi berriak (CEDA, Renovación Española, Falange Española, JONS...) sortuz edo indartuz.

Biurteko erradikal-zedista eta 1934ko Urriko Iraultza

Alderdi Erradikala eta CEDA 1933–36 garaian; Niceto Alcalá-Zamora presidentea eta Alejandro Lerroux gobernuburua izan ziren.

1933ko hauteskundeetan CEDA elkartuta aurkeztu zen eta irabazi egin zuen. Gobernu berriak aurreko erreforma-politika murriztu, geldiarazi edo ezabatu zuen; Elizak eta militarrek protagonismoa berreskuratu zuten. Elizaren aurkako erreformak gelditu zituzten eta Sanjurjori amnistia eman zitzaion.

1934ko Urriko Iraultza: gobernu erradikalaren neurriekin haserre, ezkertiarren protestak areagotu ziren. 1934ko udaberri eta udan nekazari lurrik gabeen okupazioak eta industrietako langileen grebak horren adibide izan ziren.

Katalunian, Lluís Companys, Generalitateko lehendakaria, nazionalista erradikalen presioaren aurrean Estatut Catalá aldarrikatu zuen Espainiar Errepublika Federalaren barruan. Gobernu zentralak erantzun zuen, Estatutua eta Generalitat baliogabetuz eta bere kideak atxilotuz.

Asturiasen benetako mugimendu iraultzaile bat sortu zen, sozialista, komunista eta anarkistek elkarrekin (U.H.P. - Uníos Hermanos Proletarios). Meatzaldeetako langileak matxinatu ziren, armamentu ugari eskuratu eta Oviedoruntz abiatu ziren, hiriburua kontrolatuz; bertan Batzorde Iraultzaile batek Errepublika Sozialista aldarrikatu zuen.

Biurteko kontserbadorearen amaiera Estraperlo izeneko ustelkeria eskandalu batek azkartua izan zen. Politikari erradikalak inplikatuta zeuden eta Lerrouxek dimititu egin behar izan zuen, gobernuko ministro erradikalekin batera; ondorioz, hauteskundeak konbokatu ziren.

Fronte Populararen garaia (1936–1939)

Eskuindarrak zatituta azaldu ziren. Ezkertiarrek, berriz, koalizio handi batean bilduta (Fronte Popularra) parte hartu zuten. Frontea osatzen zuten: Esquerra Republicana, Unión Republicana, PSOE, UGT, PCE, Partido Sindicalista eta POUM.

Frontearen programa nagusiak honako hauek ziren: amnistia 1934ko matxinatuentzat eta eskuineko gobernuaren zapalkuntzaren biktimentzat; nekazaritzaren erreforma jarraitzea; 1931–33ko legedia berreskuratzea; justizia sistema eraberritzea eta epaileen independentzia bermatzea; konstituzioa errespetatzea; zergetan erreforma moderatua; nekazari txikien eta merkatari ez aberatsen baldintzak hobetzea; eta bankuen funtzionamendua arautzea.

Fronteak irabazi zuen baina eskuina oso indartsu geratu zen. Gobernua alderdi errepublikazaleek bakarrik osatu zuten, eta Fronte Popularreko gainerako alderdien babesa izan zuen Gorteetan. Azaña hautatu zuten Errepublikako lehendakari eta Casares Quiroga (ORGAkoa) gobernu burua.

Lehen neurriak izan ziren: amnistia, Kataluniako Autonomia Estatutua berriro indarrean jartzea, Falangea legez kanpo jartzea, eta antzeko neurriak. Hala ere, zatiketa politikoak ez ziren desagertu: ezkerreko sektoreek iraultza proletarioa nahi zuten eta gobernuari geroz eta presio handiagoa egiten zioten; eskuindarrek, aldiz, Espainia marxismotik salbatzeko kontrairaultza baten beharra aldarrikatzen zuten eta militarrekin batera estatu kolpe bat prestatzen hasi ziren.

Muturrekoek indarkeria etengabe erabili zuten eta hilketak gertatu ziren. Azkenean estatu kolpea martxan jarri zen. Nafarroa izan zen konspirazio nagusietakoa; Mola jenerala izan zen matxinadako buruetako bat. 1936ko uztailaren 17an Marokon eta 18an penintsulan hasi zen «Altxamendu Nazionala». Altxamendu hark Gerra Zibila ekarri zuen, eta ondoren Francoren diktadura ezarri zen.