Frankismoaren Bilakaera: Autarkiatik Krisira (1939-1975)

Erregimen frankistaren finkapena eta krisialdia (1959-1975)

1960ko urteetan hazkunde ekonomiko handia ezagutu zuen Espainiak (“Desarrollismoa” izenekoa) eta, horrekin batera, gizarte-eraldaketa ere bai. Ekonomia- eta gizarte-aldaketek, ordea, ez zuten erregimenaren demokratizazioa ekarri, irekitasunaren aldeko neurri batzuk eman arren.

Ekonomia-garapena eta gizarte-aldaketa

Garapen ekonomikoaren abiapuntua Opus Deiko teknokratek ezarritako Egonkortze Plana izan zen. Hazkunde ekonomikoa Estatuak ezarritako garapen-planen bidez egin zen eta bi helburu nagusi izan zituen: nekazaritza modernorako igarobidea eta hazkunde industriala. Azken helburu hori lortzeko, honako estrategia hauek erabili ziren:

• Ohiko guneen bigarren industrializazioa (Katalunia, Euskal Herria, Madril).
• Garapen-polo berriak: Estatuak azpigaratutako zonalde batzuk aukeratu zituen eta bertan industriak kokatzeko laguntza ekonomikoak eta pizgarri fiskalak eman zituen.

Hala ere, Espainiako ekonomiaren arazoak eta desorekak ez ziren guztiz gainditu. Hazkunde ekonomikoaren ondorioz, gizarte-eraldaketa prozesua gauzatu zen: Espainiak landatar izateari utzi zion eta gizarte industrial, hiritar eta moderno bihurtu zen. Honek guztiak oposizioaren indartzea eta erregimenaren deslegitimatzea eragin zituen, diktaduraren betirakotzea galarazteko erabakigarria izanik.

Barne-politika: Inmobilismoa eta erakundetzea

Diktadura iraunaraztea xede zuen irekitasunaren aldeko neurri batzuk eman arren, liberalizazioak ez zuen ekarri diktadura frankistaren aldaketa politikoa, eta erregimenak aurrera segitu zuen erakundetzea prozesuarekin. Azken Funtsezko Legeak ezarri ziren:

• Mugimendu Nazionalaren Funtsezko Printzipioen Legea (1958).
• Estatuaren Lege Organikoa (1967), Espainiako Estatuko erakundeen funtzioak zehaztu zituena.

Franco gabeko frankismoa prestatzen hasi ziren. Horretarako, Juan Carlos Borboikoa etorkizuneko estatuburu (1969) eta Carrero Blanco gobernuburu (1973) izendatu zituen Francok.

Kanpo-politika: EEErekiko harremanak

Europako Ekonomia Erkidegoarekiko (EEE) harremanei dagokienez, diktadura frankistak 1962an egin zuen sartzeko eskaera ofiziala, baina Europako Parlamentuak ezetza eman zion, baldintza politikoak betetzen ez zituelako. Dena den, 1970ean Lehentasunezko Akordioa sinatu zuten bi aldeek.

Oposizioaren indartzea

1960ko urteetako aldaketa sozialek oposizioaren berrindartzea eragin zuten:

• PCE eta CCOOen protagonismoa: Langile-mugimendua berpiztu zen. Langile Batzordeena (CCOO) antolakuntza-mota berria izan zen, entrismoa erabiliz.
• Municheko bilera (“Contubernio”, 1962): Espainiako barne-oposizio moderatua (Gil-Robles...) erbesteko oposizioarekin (PCE gabe) bildu zen, Espainian sistema demokratikoa ezartzea ezinbesteko baldintza zela aldarrikatuz.
• Nazionalismo periferikoak: Berrantolaketa eta borroka armatuaren sorrera (ETA, 1959).
• Eliza Katolikoa: Vatikano II. Kontzilioaren ondorioz aire berritzaileak iritsi ziren, Estatuaren eta Elizaren arteko harremana kolokan jarriz.
• Alderdien elkarketa: JUNTA (PCE) eta PLATAFORMA (PSOE) batu ziren, “Platajunta” sortuz.

Oposizioaren kontrako errepresioa ez zen eten.

Diktaduraren krisia eta eragileak

1960 eta 1970eko urteetako aldaketa sozialek diktadura deslegitimatu eta oposizioa indartu zuten. Gainera, frankisten artean tentsioak eta ustelkeria-eskandaluak agertu ziren. Carrero Blancoren heriotzak frankismoaren jarraipena kolokan jarri zuen. Nazioartean ere presioa areagotu zen. Krisia diktadorearen heriotzarekin sakondu zen, frankismoaren biziraupena ezinezko bihurtuz.

Nazio-intereseko industriak babesteko legea (1939-10-25)

Aztergai dugun dokumentu hau lehen mailako agiria da; formari dagokionez juridikoa da eta eduki ekonomikoa du. Testu honen egilea Francisco Franco da. Legea denez, hartzailea orokorra da, baina zehazki burgesia kapitalistari zuzenduta dago; beraz, testu publikoa da. 1939ko urriaren 25ean BOEn argitaratu zen, erregimen frankistaren lehen uneetan, politika autarkikoaren hasieran. Testuaren helburua industria-arloan autarkia ekonomikoa garatzeko neurriak ezartzea da.

Legearen edukia eta artikuluak

Testuaren ideia nagusia industria-sektorean buruaskitasuna ahalbidetzea da. Testua bi zatitan banatuta dago: sarrera eta artikuluak. Lehenengo hiru paragrafoetan autarkiaren justifikazioa egiten da, gerra irabazteko lehengaiak eta industriak bertan izateak duen garrantzia azpimarratuz. Helburuak inportazioak murriztea eta laguntzak ematea dira. Artikuluetan honako hau zehazten da:

• 1. artikulua: Sektore estrategikoak “nazio-intereseko” deklaratzeko aukera.
• 2. eta 3. artikuluak: Estatuak emango dituen laguntzak (gehienez 15 urterako): lurren desjabetzea, pizgarri fiskalak (%50eko murrizketa), gutxieneko etekinak ziurtatzea (%4) eta aduana-eskubideen murrizketa. Trukean, Estatuak enpresaren kontrola izango du (kontu-eramailea eta beto-eskubidea).
• 6. artikulua: Enpresak egonkortzean, etekinei uko egiteko eta Estatuaren kontrola baztertzeko aukera.

Testua ulertzeko, “Gurutzada loriatsua” kontzeptua aipatu behar da, frankistek Gerra Zibila izendatzeko erabiltzen zutena.

Politika autarkikoa eta gizarte-ondorioak

Gerra Zibilak eragindako hondamendiaren eta isolamenduaren ondorioz, buruaskitasuna eta estatu-interbentzionismoa aukeratu ziren:

• Politika ekonomikoa: Nekazaritzan kontrol estatala ezarri zen. Industrian, nazio-intereseko politika sustatu zen eta INI (Instituto Nacional de Industria) sortu zen, holding publikoak eratuz: Iberia (1941), ENDESA, SEAT...
• Gizarte-politika: Sindikatu bertikalaren eraketa eta langile-enpresaburu harremanen kontrol zorrotza.

Eredu autarkikoak arazo handiak izan zituen: lehengai eta erregai falta, defizita eta atzerakada ekonomikoa. 1952ra arte ez zen berreskuratu 1935eko BPGa. Honek gizarte-kostu handia ekarri zuen: gosetea, eskasia, miseria eta errazionamendu-liburuxkak. Merkatu beltza (estraperloa) eta lan-baldintzen okerragotzea ere gertatu ziren.

Ondorioa: Autarkiaren muga

1950eko hamarkadan, liberalizazio-prozesua hasi zen teknokraten eskutik. Testu hau garrantzitsua da frankismoaren hasierako ardatzak (interbentzionismoa eta kontrola) erakusten dituelako. Legea INIaren aurrekaria da, baina autarkiaren mugek (lehengai eta teknologia falta) garapen ekonomikoa oztopatu zuten.