Historia da Península Ibérica: Do Neolítico ao Reino Visigodo

O Neolítico: A Revolución Agrícola e os Seus Cambios

O Neolítico é unha etapa da Prehistoria caracterizada polo inicio dunha serie de transformacións revolucionarias que permitiron superar o Paleolítico, un proceso coñecido como a Revolución Neolítica.

A Economía Agrogandeira e o Sedentarismo

Durante este período, o ser humano foi quen de producir os seus propios alimentos, pasando dunha economía depredadora a outra de tipo agrogandeira. O ser humano comezou a seleccionar plantas e animais para domesticalos co fin de garantir o seu sustento. Desenvolveuse:

• A agricultura de trigo, cebada e leguminosas.
• A domesticación de gando bovino, caprino e porcino.

Estes cambios económicos permitiron ás comunidades humanas asentarse en poboados fixos, abandonando o nomadismo.

Innovacións Tecnolóxicas e Sociais

Pasouse da pedra tallada do Paleolítico á pedra puída. Xurdiron os muíños de man para transformar o gran en fariña e a fabricación de recipientes para almacenar o excedente, dando pé á aparición da cerámica. Ademais, xurdiu a actividade téxtil para elaborar os primeiros tecidos.

As primeiras comunidades neolíticas estaban estruturadas arredor de clans familiares. Co tempo, xa na denominada Idade dos Metais, os excedentes agrícolas permitiron unha especialización en determinados traballos, aparecendo unha primeira división social. A necesidade de defender os recursos implicou a creación dunha casta guerreira que, pola importancia da súa función, comezou a distinguirse dos demais membros da comunidade.

A Arte Rupestre Levantina

Os restos da súa actividade cultural teñen que ver coa pintura rupestre, coñecida como arte rupestre levantina, que se desenvolveu na zona mediterránea nos inicios do Neolítico. Son pinturas de tipo esquemático, practicamente monocromas, con figuras humanas e animais formando escenas variadas cun claro sentido narrativo. Estas pinturas contrastan co naturalismo da etapa anterior, no Paleolítico Superior, da que se coñece como arte rupestre cantábrica (con figuras polícromas e illadas de animais pintadas no interior de covas como a de Altamira).

Fases do Neolítico

• Neolítico Inicial: Os principais asentamentos atópanse en covas da costa mediterránea.
• Neolítico Pleno: Nesta etapa xurdiron verdadeiros poboados en zonas chás e axeitadas para o cultivo. Paralelamente, a estrutura social fíxose máis complexa e a aparición de obxectos de prestixio nalgunhas tumbas indica certa xerarquización social, rompendo o igualitarismo asociado ao Paleolítico.

A Idade de Ferro e a Influencia Colonizadora

Na Idade de Ferro, a chegada de pobos mediterráneos e indoeuropeos influíu na evolución das diversas culturas autóctonas.

Pobos Colonizadores e Tartessos

Os pobos colonizadores do Mediterráneo oriental, que viñeron buscando materias primas como o estaño, fundaron enclaves comerciais costeiros e actuaron como transmisores de elementos culturais e tecnolóxicos máis avanzados. Estes restos indican un elevado grao de riqueza e sofisticación social.

Politicamente, Tartessos non constituíu unha unidade, senón que existiu unha pluralidade de centros de poder, aínda que os textos gregos fan referencia a reis como Argantonio. Unha combinación de elementos externos e internos provocou a decadencia desta cultura (aproximadamente no século VI a. C.).

A Cultura Ibera

A cultura ibera formouse polo impacto dos pobos colonizadores sobre o substrato indíxena. A súa organización política estaba bastante desenvolvida debido á influencia do modelo de cidade-estado, traído por fenicios e gregos. Cada estado podía comprender varias cidades cos seus territorios circundantes.

É xeralmente aceptado que a súa sociedade dividíase en tribos organizadas en clans unidos por lazos familiares, con certa xerarquización social na que predominaba unha casta guerreira. Falaban linguas indoeuropeas e non coñecían a escritura.

A Cultura Castrexa no Noroeste

No noroeste atopamos a cultura castrexa, unha cultura indíxena influenciada polos celtas, que habitaba os castros. Os castros eran asentamentos fortificados prerromanos formados por casas de tipo circular ou elípticas, situados nunha área de fácil defensa.

A Conquista Romana e a Romanización de Hispania

A conquista romana foi o proceso histórico de dominio e control militar do territorio da Península Ibérica por parte de Roma. Este proceso foi bastante dilatado no tempo (desde o ano 218 a. C. ata o 19 a. C.), e terminou coa total integración e asimilación do territorio hispánico no Imperio Romano.

Fases da Conquista

A presenza militar romana iniciouse no ano 218 a. C., tras a toma de Sagunto polos cartaxineses, feito que se converteu en casus belli da Segunda Guerra Púnica. Co tempo, o mapa provincial foi reformado e ás anteriores provincias engadíronselles a Cartaginense, Gallaecia e, máis adiante, a Balearica.

Infraestrutura e Legado Cultural

Para isto era necesario dotar ao territorio dunha serie de núcleos urbanos reitores e unha rede de calzadas. Para o bo funcionamento do sistema era vital ter ben comunicados os diferentes territorios do imperio con Roma, para o que os romanos crearon unha excelente rede viaria baseada nas calzadas.

O proceso da conquista foi acompañado pola romanización destes territorios, é dicir, a paulatina adopción polos pobos peninsulares do modo de vida e da cultura de Roma.

Respectáronse as crenzas locais, pero a relixión utilizouse como medio de integración política, sendo obrigado o culto ao emperador e aos deuses que simbolizaban o poder de Roma.

As obras públicas constitúen exemplos do patrimonio artístico herdado de Roma:

• Pontes (como a de Alcántara).
• Acuedutos (como o de Segovia).
• Edificacións (teatros e templos).

A pervivencia de moitos destes elementos mostra a importancia determinante do legado cultural romano na historia da Península Ibérica.

A Crise do Século III e o Reino Visigodo

A crise do século III provocou a debilidade da defensa do Imperio Romano, o que levou á invasión de pobos veciños. Os emperadores víronse obrigados a dividir o Imperio e a pactar con estes pobos ou vinculalos como aliados.

Asentamento Visigodo na Península

Para frear as invasións, o Imperio Romano pactou un acordo cos visigodos, un pobo xermánico, que remataron coa presenza de alanos e vándalos, quedando os suevos na Gallaecia.

Ao caer o Imperio Romano de Occidente, os visigodos asentáronse no sur de Francia, onde crearon un reino con capital en Tolosa (Toulouse). A comezos do século VI, unha vez desaparecido o Imperio Romano, os visigodos foron derrotados polos francos, deberon abandonar Francia e asentáronse definitivamente na Península, creando un reino independente con capital en Toledo.

A Monarquía Visigoda e a Unificación

Os visigodos en Hispania, a pesar de contar co poder político, eran unha minoría social de guerreiros conquistadores que dominaban unha poboación hispano-romana moito máis numerosa. Os sucesivos intentos de converter a monarquía nunha institución hereditaria para evitar esa febleza e consolidar unha dinastía fracasaron.

Os obxectivos principais da monarquía visigoda foron:

1. Unificación Territorial: Buscando situar baixo o seu dominio toda a península.
2. Unidade Relixiosa: Os visigodos seguían a doutrina ariana, considerada unha herexía polo catolicismo. Isto resolveuse coa conversión ao catolicismo do rei Recaredo no III Concilio de Toledo.
3. Unidade Xurídica e Social: Favoreceuse a integración da minoría dominante visigoda coa poboación hispano-romana ao establecer a igualdade entre ambas e permitir os matrimonios mixtos.

Institucións de Goberno

O Concilio de Toledo tiña carácter consultivo e xurdiu para auxiliar ao rei nas tarefas de goberno, elaborar as leis e impartir a xustiza. Nunha etapa na que a relixión era un importante instrumento ao servizo do poder político, este órgano de tipo eclesiástico servía para orientar as decisións políticas e lexislativas.

O Fin do Reino Visigodo

A división interna (disputas sucesorias entre os partidarios de Rodrigo e os fillos de Witiza) favoreceu a inmediata chegada dos musulmáns no ano 711, xa que os fillos de Witiza solicitaron a Muza, gobernador musulmán do norte de África, axuda militar para derrotar a Rodrigo.

A chegada das forzas musulmás non sería circunstancial, senón que aproveitaron este enfrontamento interno visigodo para iniciar unha campaña de conquista que abriría unha nova etapa histórica na Península Ibérica.