Hirugarren gerra karlista

2.GAIA: ESTATU LIBERALAREN ERAIKUNTZA ETA FINKAPENA (1833-187

Isabel II.Aren erregealdian Espainian Estatu Liberala eraiki eta finkatu egin zen, Erregimen Zaharra betiko baztertuz. Garai honetan, sistema ideologiko politiko berria ezarri zen, LIBERALISMOA. Printzipio hauek zituen: norbanako eskubideen defentsa (askatasuna, berdintasuna, jabegoa…); bakoitzaren ahalmena eta lanaren araberako hierarkia soziala; zoriontasuna aberastasunarekin identifikatu; subiranotasun nazionalaren aldarrikapena Konstituzio batean oinarritutako sistema parlamentario baten bidez…Garai honetan aurreko erregealdiko arazo ekonomikoak larritu egin ziren, kolonien independentzia eta Estatuko Ogasun defizitaren ondoriozOndorengotza arazoa ere bazegoen. Fernando VII.A hil zenean, Isabelek hiru urte besterik ez zituenez, bere amak, Maria Kristinak, hartu zuen erregeordetza. Karlos, Fernandoren anaia, ez zuen lege salikoa indargabetzea onartu eta absolutistak bere alde egotea lortu zuen, honela koroa lortzeko. Karlosen alde zeudenek gero eta indar gehiago zuten eta gerrarako prest zeuden. Maria Kristina bere alaba erregina izateko babesa behar zuela pentsatu zuenez liberalen alde egin zuen honela tronua lortuz eta erregimen liberala ezarriz. Hala ere, Karlosen aldekoak ez ziren geldik gelditu eta 1833-1839 urteen bitartean lehen gerra karlista gertatu zen; Karlisten (absolutistak) eta Isabelinoen (liberak) artean.

ISABEL II.AREN ERREGEALDIA (1833-1868)

ERREGEORDETZAK (1833-1843)

Mª Kristina (1833-1840)

Fernando VII.A hiltzean, Urriaren 4an manifestua plazaratu zuen ondorengo estatuaren antolaketa adieraziz. Politika eredua absolutismoa izango zen, botere gehiena erreginak izango zuen. Javier de Burgosek, foruen aurka eginez eta zentralismoa defendatuz, lehen probintzien banaketa egin zuen, bakoitzean gobernari bat ezarriz. Hala ere, manifestu hau oso moderatua zenez, liberalak ez ziren konformatu eta 1834an Mª Kristinak liberalen laguntza mantendu nahian Estatutu Erreal aedo “Emandako gutuna” onartu zuen, herritarrei eskubide batzuk onartuz. Martinez de la Rosa ministro liberal moderatuak bultzatu zuen eta indarrean egon zen 1834tik 1836ra. Sistema parlamentario bat onartu zuen, eta liberala izan arren oso kontserbadorea zen. *Subiranotasuna Gorte eta Erregearen artean banaturik. Ez zen nazionala. Erregeak zuen botere gehien.* Bi ganbaretako gorteak: Goi ganbara: noblezia, goi kleroa eta lurjabedun handiek harten zuten parte. Behe ganbara: hauteskunde demokratikoen bidez hautatutakoak, hala ere, sufragio zentsitarioa (%0,12 boto eskubidea). Gorteen funtzioa aholkatzea era eskatzea zen.* Gizabanakoen eskubideak ez ziren jasotzen.

Liberal batzuk estatutu honekin konformatzen ziren erregeordeari laguntzeko, baina veste batzuk ez zuten uste nahikoa zela; ondorioz, liberalen arteko banaketa gertatu zen: alde batetik, moderatuak, eta bestetik, progresistak.Moderatuak oso gertu zeuden  absolutismotik eta hemen Mª Kristina kokatzen zen.Gizartean ezinegon handia zegoen eta progresistek altxamendu asko gertatu ziren.   

Beraz, Mª Kristina ados egon ez arren, Mendizabal pregresista izendatu zuen gobernuburu. Espainiako egoera ikusita desamortizazio programa prestatu zuen egoera ekonomikoa hobetzeko eta sistema liberala finkatzeko,  baina moderatuek ez zutenez onartu bertan behera geratu ziren bere proposamenak. “La Granja” (1836-1838) pronuntziamenduaren bitartez progresisten menoe geratu zen gobernua eta Mendizabal Ogasub buru bezala ipini zuten. Aurretik planteatutako desamortizazioa martxan jarri zuen. Mendizabalen desamortizazioaren Dekretuaren ondorioz, Elizen ondasunak soilik sartu ziren prozesuan. Kleroen ondasunak Estatuarenak bihurtu ziren, eta ondoren, enkanteetan lortutako diruarekin gerra karlistako gastuak ordaindu eta zorra murriztu zuten. Maiorazkoak, jauntxoen erregimena eta hamarrenak desagertu ziren Estatu Erreala moderatuegia zelako, 1812ko Konstituzioa ezarri zuten berriro konstituzio berria egin arte: 1837ko Konstituzioa. 1845ko Konstituzioa egin arte indarrean egon zen. Ezaugarriak:

• Subiranotasun nazionala.

• Gorteak bi ganbaratan banatu: senatua eta kongresua.

• Sufragio zentsitarioa (%4,5 boto eskubidea).

• Gizabanakoaren eskubideak: berdintasuna eta prensa askatasuna.

Hausteskundeak egin ziren eta moderatuek irabazi zuten. Sortutako Gorte berriak progresistek egindako aurrerapenak gelditzen saiatu ziren eta beste lege batzuk egin zituzten zentralismoa indartzeko (Hiri eta herrietako alkateak ministroek aukeratzen zituzten). 1839an lehenengo gerra karlista amaitu zen, Maroto eta Esparteroren Bergarako besakadaren bidez, Esparteroren garaipenaren aurrean

Esparteroren erregeordetza (1840-1843). Esparterok gobernu progresista gauzatu zuen eta desamortizazioarekin jarraitu zuen. Bergarako Itunean sinatutakoa betetzen saiatu zen (foruak eta konstituzioa bateratzea) baina hau ezinezkoa izan zen, izan ere, Konstituzioak pertsonen eta lurraldeen arteko berdintasuna aldarrikatzen zuen, eta ondorioz gerra karlista suspertu zuen arazoa ez zen konpondu. 1841eko urriaren 29ko dekretuaren bidez Euskadiko hiru probintzietako legedia, administrazioa eta aduanak estatuaren menpe geratu ziren, hau da, foruak deusestatuta gelditu ziren. Nafarroak, berriz, Espainiako Gorteek Lege Hitzartua eman zionez administrazio aldetik autonomía lortu zuen.

Progresisten artean liskarrak hasi ziren Esparteroren jokabide autoritarioagatik, eta hainbat matxinada gertatu ziren. Errepresio gogorra jasan zuen ordena mantentzeko. Matxinada baten ostean Bartzelona bonbardeatu zuen. Autoritarismo honengatik, moderatuek eta progresistek oposizio gogorra egin zioten, eta ondorioz, erbestra ihes egin zuen. 

ISABEL II.AREN ERREGEALDI ZUZENA (1843-1868)

1843an, 13 urterekin korua hartu zuen eta bera izan zen erregina 1868rarte. Estatu liberala, centralista eta moderatua finkatu zuen. 55 gobernu desberdin egon ziren, (egonkortasun falta) eta gehienak moderatuak.

Hamarkada moderatua (1844-1854)

Narvaez jeneralaren agintaldiarekin hasi zen gobernu moderatua ezarriz. Ekimenak:

• 1844an Guardia Zibila sortu zen ordena eta jabegoa zaintzeko.

• 1845eko Konstituzioa: subiranotasuna erregeak eta gorteek. Gorteak bi ganbaratan banatuta, sufragio zentsitarioa (%1) eta estatu konfesional katolikoa.

• Ogasun erreforma: 1845ean Alejandro Monen erreforma aplikatu zen zuzeneko zergak ezarriz.

• 1845ean Udalen Legea atera zen, gobernuko ordezkariek izendatzen zuten udal karguak.

• 1851ean Vatikanoarekiko konkordatua sinatu zen, apaizteria mantentzea estatuari zegokion.

Eskuma aldetik Gobernuaren kontrako oposizioa sortu zen eta Katalunian bigarren karlistada eman zen (1846-1849). Progresistak pronuntziamenduak egin zituzten baina erreprimituak izan ziren.

Biurteko progresista (1854-1856)

1854an O’Donnell eta Dulce jeneralek Vicalvaradako pronuntziamendu liberala egin zuten eta honek aukera eman zion Canovas del Castillori Manzanareseko adierazpena azaltzeko, erreformak eskatuz eta matxinatuekin elkartuz. Ideiak azkar zabaldu eta biurteko progresista hasi zen.

Espartero ezarri zuten gobernuburu, erreforma hauek eginez:

1. 1855ean Trenbidearen Legea. Trenbide sarea handitzea bultzatu, egoera ekonomikoa hobetzeko eta industralizazioareko prest egoteko.

2. 1855eko Madozen Desamortizazio legea. Herri, lur edo ondasun publikoak salgai jarri zituzten.

3. 1856ko Konstituzioa idatzi arren ez zuten denbora izan hau ezartzeko. Proposamen hauek egin: subiranotasun nazionala, botere banaketa, bi ganbaratako gorteak, eskubide jasoak, udal karguak hauteskundeen bidez erabakitzea, gizonezkoen sufragio zentsitarioa (%10), erlijio askatasuna…

4. 1856an Banku eta Elkarte anonimoen legea. Finantza sistema zabaldu zuen, atzerriko kapitalak Espainian ibertitzeko ekonomiari bultzada emanez.

5. 1857an hezkuntza zabaltzeko plana landu zuen Moyanok. Liberalismoaren iritziz, hezkuntza zeregin publikoa zen eta lege honen helburua hezkuntza sarea antolatzea zen (%75ª analfabetoa zen).    

Aldi moderatua (1856-1868)

• O’Donnell (moderatu progresista) eta Narvaezen (moderatu kontserbadorea) txandakatzea gobernuan.

• 1858an O’Donnellek alderdi politiko zentrala sortu, Batasun Liberala. 1863rarte gobernuak kontrolatu zituen alderdi zentristak. Aldi honetan ekonomiaren garapena gertatu zen. Espainiako kanpo politika Afrikako iparraldean eta Amerikan nabarmendu zen, hauen buruan Prim jenerala.

• 1863-1868 garai nahasia izan zen. Gobernuen aurkako protestak ugaritu egin ziren. 1864an elikagaien krisia egon zen (prezioak gora egin zuen, jendea gose zen) eta Europako 1866ko krisia zabaldu zen, horregatik, hainbat matxinada burutu ziren. Honei erantzuteko gobernuak zapalkuntzak erabiltzen zituen, politika autoritarioa nagusituz.

Gobernuaren aurkako ekimenak: San Gil kuarteleko pronuntziamendua, Ostendeko Ituna… O’Donnell eta Narvaez moderatuen heriotzaren ondoren, 1868an “La Gloriosa” altxamendua gertatu zen.

SEIURTEKO DEMOKRATIKOA (1868-1874)

1868ko “La Gloriosa” iraultzaren ostean, Isabel II.A erbesteratu zuten. Honek liberalismoaren aldarrikapenak

gauzatzea suposatu zuen. Iraultzan protagonista nagusia armada izan zen: Prim, Serrano, Topete… veste protagonista batzorde iraultzaileak: progresistak, demokratak, errepublikatzaileak… Hauen helburua erregimen aldaketa gauzatzea zen, sistema demokratizatuz eta erregimen liberalagoa ezarriz. Espainiako arazoak garai honetan:

• Kuban iraultza gertatu zen, honek tropak bidaltzea suposatu zuen eta gastu handia izan zen.

• Ekonomia pixkanaka aurrera zihoan eta industralizazioa gauzatzen ari zen. Langileen taldea elkartuz sendotu zen eta langile mugimendua sortuz eskubide gehiago lortzeko asmoa zegoen.

• Eliza eta estatuaren arteko banaketa proposatu zen erlijio askatasunarengatik, baina elizak ostopatu egin zuen herriarengan eragin handia zuelako.

Iraultzaren osteko Behin Behineko gobernuaren ezaugarriak:

• Gizabanakoaren askatasuna eta eskubideen onarpena: elkarte, bilera, prensa askatasuna.

• Sufragio unibertsala 25 urtetik gorako gizonezkoengan.

• Konstituzioa egiteko behar ziren Gorteak osatzeko hauteskundeak egin ziren, progresistak izan ziren nagusi.

1869an Konstituzio bat osatu zen, honelako printzipioekin: subiranotasun nazionala, sufragio unibertsala, monarkia demokratikoa, bi ganbaratako gorteak (kongresua eta senatua), gizabanakoen eskubide zabalak, erlijio askatasuna, botereen banaketa (legegilea: herritarrek hautatutako Gorteak; botere judiziala: epaileak baina oposaketen bidez lortutako plazarekin.

Gobernu demokratikoa izan arren, Espainiak monarkia izaten jarraitzen zuen eta momento honetan ez zegoen erregerik, ondorioz, proposatutako konstituzioa onartuko errege bat bilatzen hasi ziren Serrano eta Prim. Zailtasunak izan zituzten baina azkenean Saboiako Amadeo I.Ak hartu zuen koroa 1871-1873 bitartean. Erregealdi laburraren arrazoiak:

• Prim jeneralaren hilketa Amadeoren babesa zen.

• Kuban beste matxinada bat gertatu zen independentzia lortzeko.

• Hirugarren gerra karlista gertatu zen eta oposizioa indartu egin zen.

• Herritarrek ez dute Amadeo erregetzat nahi, atzerritartzat dutelako.

• Errege berriak erlijio askatasuna eta desamortizazioa onartzen zuenez elizak bere aurka egin zuen.

• Herritarrak errege baten beharra zegoela aldarrikatzen zuten, eta Isabel ez bazen bere semea Alfontso izan beharko litzatekeela esaten zuten.

Honengatik 1873an Amadeo I.Ak abdikatu egin zuen, eta Espainia errege Gabe geratu zen. Lehen Errepublika ezarri zen 1873-1874 urteen artean. Iraupen laburraren kausak:

• Errepublikazaleen banaketa: zentralismoaren aldekoak/federalismoaren aldekoak.

• Kantonalismoa: eremu txiki batzuetan kantoietan bildu ziren eta Madrileko erabakiei uko egin zieten euren antolaketa propio sortuz.

• Gerra karlista.

• Kubako arazoa.

• Anarkismoaren arrakastaren gorakada: euren ideiak atentatu bidez defendatzen zituzten.

Errepublikak urtebete iraun arren hainbat etapa izan zituen:

1. Errepublika bateratua: Figueras zen gobernuburua eta berdintasunean oinarritutako Espainia baten alde egin zuen.

2. Errepublika federala: Pi i Margall zen gobernuburua, eta berak Espainiako nazioa 15 estatu eta 2 koloniez osatzea proposatu zuen; Puerto Rico eta Kuba.

3. Errepublika kontserbadorea: 2 gobernuburu egon ziren: Salmeron eta Castelar. Azken honen erregimenaren ezengonkortasunagatik gorteen etenaldia egon zen, gainera gobernuak politika errepresiboa erabiltzen zuen eta Federalisten igoeraren aurrean Pavia-ren estatu golpea gertatu zen.

Honen ondorioz, urtarrila abendua bitarteko Serranoren gobernuari hasiera eman zitzaion. Gobernu hau Martinez Camposen pronuntziamenduarekin amaitu zen eta honek Borboien Errestaurazioa bideratu zuen.

3.GAIA: FORUAK ETA LIBERALISMOA: KARLISTADAK ETA FORUAK INDARGABETZEKO PROZESUA (1833-1876)

1. ZER DIRA FORUAK? FORUEN BILAKAERA XIX.MENDERA ARTEForuak izan dira Euskal Herriko historiako gai garrantzitsuenetako bat, eragin handiena eta tirabira gehien sortu dueña. Foru hitzak bi adiera izan ditzake: alde batetik, leku edo lurralde bateko usadio eta ohiturak biltzen eta finkatzen dituen idatzizko araua; bestetik, jaunak edo erregeak hiribildua osatzen zuen komunitateari emandako arauak, pribilegioak, eskubideak eta betebeharrak.

Foruen ezaugarriak

Forudun lurraldeek derrigorrezko Soldadutza egitetik salbuetsita egotea, lurralde horiek zuzenean mehatxatuta zaudenean izan ezik. Zuzeneko Zergak borondatekoak izan ziren eta ordaintzeko erregeak eskatu behar zituen, ez zegoen erresumako Ogasunari ordainketak egiteko betebeharrik. Aduanak barnealdean jarrita zeudenez, atzerriko produktuak inportatzeko askatasuna zegoen eta Gaztelara eramateko soilik ordaindu behar zuten. Kaperatasununibertsala, Bizkaiko eta Gipuzkoako lurraldeetan soilik, biztanle guztiak berdinak ziren legearen aurrean eta zenbait privilegio zituzten; adminisrazioarako lan jabetza banatuz. Maiozkoaren ezarpena, minifundioaren arazoa ez handitzeko familiaren jabeta banatuz. Foru-baimenerako eskubidea, erregeak esandakoa foruen contra bazihoan. Onartu egiten zen baina ez bete. Ezezkoa emateari kontraforu esaten zitzaion. Autonomia merkataritzarako eta ekonomiarako lurralde bakoitzaren ezaugarrietara egokituta.

Foruek, beraz, autonomía maila handia eman zieten euskal lurraldeei, nahiz eta Monarkia Hispanoarekiko leialak izan behar ziren.

Foru sistemak bere erakundeak izan zituen, indarrean egon zirenak XIX.Menderarte:

• Batzar Nagusia probintzia edo jaurerri osoaren batzarkidez osatutako batzarrra zen. Gai ekonomiko eta judizialei buruzko legeak egiteko ahalmena zuen. Batzarkidez osatuta, elizateen, hiribilduen, kontzejuen, parrokien edo merindadeen ordezkariak. Aukeratzeko modua lekuen araberako zen: zozketaz, txandakatuz edo bozkatuz; ezin zuten hurrengo urtean berriro batzarraren partaide izan.

• Diputazioak edo Foru Aldundiak. Organo betearazlea. Zazpi kide izaten ziren; sei Batzarrak aukeratuta eta bestea korrejidorea (Gipuzkoan eta Bizkaian) diputatu nagusia (Araban), erregearen ordezkaria.

2. LIBERALISMOA ETA FORUAK

XIX.Mendearen hasieran, euskal foruen auzia izan zen eztabaidaren ardatz nagusia.
Foruak egotea ez zetorren bat Borboien zentralismoarekin eta ezta garai hartako doktrina politiko eta ekonomiko berriarekin, hau da, liberalismoarekin.

Foruen aurkako neurriak lehenengo aldiz XVIII.Mendean hartu ziren. Ondorengotza gerraren ostean, Lehen Borboia, Felipe V.Ak, monarkia hispanikoaren Foru guztiak deuseztatu zituen Euskal Herrikoak izan ezik (Oin Berriko Dekretua), bertako biztanleek beraren alde egin baitzuten gerran.

Espainiako Independentzia gerran (1808-1813) Baionako Konstituzioa idazterakoan, foruei inguruko eztabaida egon beharko zen, baina gerraren ondorioz ez zen gauzatu. Hala ere, Euskal eremua Frantziaren menpeko lurraldean geratu zenez, foruen aurka egiteko lehen neurriak hartu ziren: Foru Aldundia eta Batzar Nagusiak desegin ziren.

Bestalde, Espainiako liberalek 1812ko konstituzioa idatzi zutenean, foruak eta konstituzioa bateratzen saiatu ziren, baina aldi berean, Espainiako nazioaren uniformetasuna aldarrikatzen zuten eta hori foru sistemarekin bateraezina zen. Fernando VII.A bueltatu zenean, absolutismoa eta foruak berrezarri ziren. Hirurteko Liberalean, foru eta foru erakundeak deuseztatu egin ziren, eta pribilegioak bertan behera utzi ziren. Protesta eta matxinada ugari egon ziren baina hauek gelditzea lortu zuten. 1823an Fernando VII.Aren Hamarkada Absolutistaren berrezarpenarekin batera foruak berrezarri ziren, eta aduanak berriz barruan kokatu ziren. Erregea hil zenean, foruen aldekoak absolutistak eta karlistak izan ziren, eta foruen aurka egin zutenak, liberalak eta Isabelinoak.

3

KARLISMOA EUSKAL HERRIAN

Testuingurua:

dinastia auzi batean altxatu ziren absolutismoaren aldekoak eta honela hasi zen Lehen Gerra Karlista. 6 urteko iraupeneko gerra hau Europako testuinguruan kokatu beharra dago, Europan ere liberalen eta Antzinako Erregimenaren aldekoen artean banatuta baitzegoen.

Gerra Karlisten interpretazio historiko desberdinak daude:

Arazo dinastikoa (nahiko bazterturik). * Foru-sistemaren defentsa: Euskal komunitatea, estatu zentralistaren aurka. Mugimendu aurre-nazionalista gisa azaltzen da. *Gerra Karlista, mende hasieratik zatorren Antzinako Erregimena eta liberalismo berriaren arteko gatazkaren punturik altuena izango litzateke, hau da, Euskal Herrian gerra Karlista baserri-munduaren eta mundu honi loturik zegoen hirietako behe mailako klaseen (artisauen) eta burgesiaren arteko gerra izan zen.

Karlismoaren faktore eragileak:

arazo dinastikoa, Erregimen zaharraren krisia, Foru-erregimenaren krisia, ekonomia geraldia, nekazarien egoera (iraupeneko krisia), kleroaren eragina, burgesia eta nekazarien arteko aurkakotasuna.

Nekazariak astindu zituzten benetako gatazka herri-lurren desamortizazioa izan zen. Kleroen pulpituetatik eragindako astindua ere ezin da ukatu.

Ideologia karlistaren osagarriak: *
Integrismo erlijiosoa: katolizismoaren defentsa sutsua. *Erregimen Zaharreko defentsa (absolutismoa, jaun erregimena, herri lurrak…). *Foru Erregimenaren defentsa. *Bi gune garrantzitsuak: Euskal Herria, Foruak bizirik baina mehatxatuta, eta Aragoi, Katalunia, Valentzia, foruak izandakoak baina aspaldi galdutakoak.

• LEHEN GERRA KARLISTA (1833-1839)

  
  

  Aurrekariak:

  
  Hirurteko Liberalaren garaian lehen talde armatuak osatu ziren, 1823 absolutismoaren berrezarpenarekin, Diputazioek diru laguntzak emanez lagundu zuten talde zibilak armatzen foruak bermatzeko asmoarekin.

1833ko urtea:

Fernando VII.A hil zenean hasi zen gerra. Talde erregezaleak altxatu ziren eta Bilbo menperatu zuten. Beranduago, Santander, Araba eta Gipuzkoara zabaldu ziren hainbat hiri setiatuz. Liberalak Bilbon sartu ziren eta karlistak erretiratu behar izan ziren Sakanako Etxarrin biltzeko. Bertan Zumalakarregi izendatu zuten buruzagi.

1833-1835 (Zumalakarregi hil arte):

Mª Kristina erregeordeak, gerra bukatzeko asmoz, proposamen bat bidali zien karlistei: “bakea, armen itzulera eta foruen truke”. Karlisten erantzuna “Karlos ala hil” izan zen eta gerrak jarraitu zuen. Zumalakarregi karlista estrategia-maisua zen eta ekimen militarraren ondorioz, Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroako nekazal eremuak (hiriburuak ez) menderatu zituen. Ondoren, Madril hartzea proposatu zuen, baina Karlosek ez zion kasurik egin, lehenik Bilbo konkistatzeko aginduz. Bilboko setioan, Zumalakarregi zauritu egin zen eta egun batzuetara hil zen.

Zumalakarregiren heriotzatik Madrilerako espedizioaren porrotera (1836-

1837): Bakea lortzeko liberalek hainbat ekintza egin arren, 1837ko maiatzean Madril hartzeko espedizioak egin zituzten karlistek, porrot egin zuten.

1837ko urritik Bergarako Besarkada gertatu zen arte (1839):

Karlisten artean etsipena eta beraien arteko tirabirak zabaldu ziren. Apostolikoek (Karlos erregea izateari lehentasuna)/ Muñagorrien proiektuaren aldekoak, Baionako Batzordean bildu ziren eta gerraren amaiera eta foruak sendotzea nahi zuten.

Maroto general karlistak tirabirekin bukatzeko fusilamentuak agindu zituen

Gero, Esparterorekin harremanetan jarri zen eta eta gerra bukatzeko 3 proposamen egin zituen:

• Karlos eta Isabel ezkontzea.

• Euskal foriak mantentzea.

• Militar karlistak armadan sartzeko eskubidea izatea.

Lehen baldintza onartu ez arren, Bergarako besarkada edo hitzarmenarekin gerra amaitu zen. Karlista guztiak ez zeuden ados, baina gerra bukatutzat eman zen. Espainiako veste lurraldeetan 1840an amaitu zen gerra.

4. FORUAK ETA SISTEMA LIBERALAREN ARTEKO LEHIABergarako itunean onartutakoak ez zuen iraun eta 1839ko urriaren 25eko legea
Foruen Erreformarako legea argitaratu zen. Horren arabera “Nafarroako eta Euskal Probintzietako Foruak berresten dira Monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe”. Lurraldean negoziazioaren bidea hartu zuten eta Araban, Bizkaian eta GIpuzkoan, aldi berean bi administrazio sistemak egon ziren indarrean (Foru Aldundiak eta Diputazio Probintzialak). Nafarroako kasuan bestelakoa izan zen, dekretu horrek indarrik Gabe uzten baitzuten sistema tradizionala. Horrela, erreinuko Gorteak eta veste erakunde politikoak deuseztatu ziren eta Diputazio Probintziala geratu zen erakunde bakar bezala.

FORUEN MOLDAKETAK:

1840an, Madrilen negoziazioak hasi ziren, bi joera bereizi ziren: alde batetik, hiru probintzietako foruzale moderatuenak eta bestetik, Nafarroako liberal progresisten ordezkarienak. Nafarroak eta hiru probintziak bide desberdinak hartu zituzten:

Nafarroako Foruen aldaketak:
Lege Hitzartuaren bidez, Foru-sistema erabat apurtuta geratu zen. Nafarroa Erresuma izatetik probintzia berezia izatera pasatu zen, antonimia fiskala eta administrativo handienarekin. Mugak lekuz aldatu ziren eta soldaduzka egin behar zuten. Autonomia fiskala mantendu zuten “kupoa” edo diputazioak jasotako zergetatik diru kantitate bat ezarriz, administrazio propioa aurrekontuak egiteko eta kudeatzeko ahalmena zuena.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foruen aldaketa:

Aldaketak: 1841eko urtarrilean foru pasea baliogabetu zen. Urrian aldaketa sakonagoak izan ziren: Foru Aldundiak desagerrarazi zuten foru administrazioa deseginez, Diputazio probintzialak mantentzen ziren bitartean. Aduanak kostaldera aldatu ziren. Mantedu zena: soldaduskara ez joatea eta Zerga-bilketa eta autonomía fiskala mantendu zen. Esparterok alde egin eta gero Euskal Herriko foruzale liberal moderatuek foruen defentsa juridiko bat egin zuten, eta Batzar Nagusia eta Foru-Diputazioak berrezarri ziren 1844ko uztaileko dekretuaren bidez. Aduanak kostaldean mantendu ziren eta justicia veste lurraldeen parekoa izatem jarraitu zuen. Foru pasea betirako desagertu zen.

• BIGARREN GERRA karlistatzat hartzen da Katalunian gertatu zena 1846-1849 urteen artean. Gatazka honetan ezaugarri asko nahastu ziren: nekazari protestak, Narvaezen kontrako mugimenduak…

5. FORUAK ALDATZETIK (1844) FORU-LEGEA BALIORIK GABE UZTERA (1876). KONTZERTU EKONOMIKOA

1868an Seiurteko Iraultzaileen aldia hasi zenean karlismoa berrindarti zen. 1869ko gorte konstituzionaletarako Euskal Herriko diputatu guztiak tradicionalista-karlista ziren: “Jainkoa, Aberria eta Erregea”.

6. HIRUGARREN GERRA KARLISTA (1872-1876)Amadeo I.Aren erregealdian eta Lehenengo Errepublikan berrindartu ziren karlismoaren aldeko joerak. Karlistei gehitu zitzaien erdi mailako jabeak, orden politikoa nahi zuten eta.

Gerraren bilakaera:

Karlistek armada bat sortu zuten Nafarroan, baina porrot handia izan zuen. Serrano jeneralak bakealdi bat lortu zuen Zornotzako Hitzarmenean, baina 1872an gerra berpiztu zen I. Errepublika eta lau probintziak bereganatuz, hiriburuak izan ezik. Montejurran Karlistek lortu zuten garaipena. Gero Bilbo setiatu zuten eta 125 igaro ondoren, Liberalek askatu zuten. Hemendik Durangora eta Nafarroan hainbat garaipen lortu ondoren, Irunen setioaren porrota jasan zuten.

Berrezarkuntzako Borboien monarkian, kantonalismoaren arazoekin bukatu eta gero karlismoaren aurka egin zuten. Kalisten artean eztabaidak sortu ziren eta azkenean karlisten gunea, Lizarra, kapitulatu zuen Montejurranek. Karlos VII.A Frantziara joan zen gerrari amaiera emanez. Egun batzuk beranduago, Alfontso XII.A Madrilera iritsi zen gerra karlistaren garailea izanez.

7. ONDORIAK: FORUAK KENTZEA. 1876KO UZTAILAREN 21EKO LEGEA1876ko uztailaren 21eko Legearen bitartez Foruak deuseztatu ziren. Bi esparrutan nabarmendu ziren aldaketak: Zerga zuzenak ordaintzea eta soldaduskara joan beharra. Lege honen aurrean bi joera sortu ziren:

• Legea onartzen zutenak eta nagoziatzeko prest zeudenak.

• Legea onartzen ez zutenak. Bizkaiko Diputazioak ekimen batzuk egin zituen baina ez zuen ezer lortu.

Canovas del Castillok baliorik Gabe utzi zituen euskal Foru Administrazioak eta beraien ordez, Probintzietako Diputazioak antolatu zituen.

8. KONTZERTU EKONOMIKOA1876 geroztik, negoziaketa prozesu baten ondoren, Kontzertu ekonomikoaren aldaketa finkatu zen. 1878an, euskal diputazio bakoitzak biltzen zituen zerga kopuruetatik Espainiako Finantza Ministerioari urtero eman behar zioten diru-kopurua (Kupoa) finkatu zen.

Esparru fiscal eta administrativo honek autonomía eman zien euskal probintziei, baina ez zuen suposatu zerga-ordainketaren aldaketa handia. Garai hartako zerga gehienak zeharkakoak ziren eta oinarrizko elikagaiak grabatzen zituzten. Herri xehea iza zen kaltetuena, merkatariak eta industrialariak onura gehienak jaso zituzten bitartean.

Kontzertu ekonomikoak 1937rarte mantendu ziren. Agintari frankistek Gipuzkoako eta Bizkaiako kontzertuak (probintzia traidoreak izateagatik) ezabatu zituzten, eta Arabakoak eta Nafarroakoak mantendu zituzten (leialak izateagatik altxamenduarekiko).

1980ko Gernikako Estatutuarekin berreskuratu zen kontzertu ekonomikoa Euskal Autonomia Erkidegoan. Nafarroan, berriz, 1841eko Hitzartutako Legea berritu zuten “Ley de Amejoramiento”-ren bidez.

• Hirugarren gerra karlista gertatu zen eta oposizioa indartu egin zen.

• Herritarrek ez dute Amadeo erregetzat nahi, atzerritartzat dutelako.

• Errege berriak erlijio askatasuna eta desamortizazioa onartzen zuenez elizak bere aurka egin zuen.

• Herritarrak errege baten beharra zegoela aldarrikatzen zuten, eta Isabel ez bazen bere semea Alfontso izan beharko litzatekeela esaten zuten.

Honengatik 1873an Amadeo I.Ak abdikatu egin zuen, eta Espainia errege Gabe geratu zen. Lehen Errepublika ezarri zen 1873-1874 urteen artean. Iraupen laburraren kausak:

• Errepublikazaleen banaketa: zentralismoaren aldekoak/federalismoaren aldekoak.

• Kantonalismoa: eremu txiki batzuetan kantoietan bildu ziren eta Madrileko erabakiei uko egin zieten euren antolaketa propio sortuz.

• Gerra karlista.

• Kubako arazoa.

• Anarkismoaren arrakastaren gorakada: euren ideiak atentatu bidez defendatzen zituzten.

Errepublikak urtebete iraun arren hainbat etapa izan zituen:

1. Errepublika bateratua: Figueras zen gobernuburua eta berdintasunean oinarritutako Espainia baten alde egin zuen.

2. Errepublika federala: Pi i Margall zen gobernuburua, eta berak Espainiako nazioa 15 estatu eta 2 koloniez osatzea proposatu zuen; Puerto Rico eta Kuba.

3. Errepublika kontserbadorea: 2 gobernuburu egon ziren: Salmeron eta Castelar. Azken honen erregimenaren ezengonkortasunagatik gorteen etenaldia egon zen, gainera gobernuak politika errepresiboa erabiltzen zuen eta Federalisten igoeraren aurrean Pavia-ren estatu golpea gertatu zen.

Honen ondorioz, urtarrila abendua bitarteko Serranoren gobernuari hasiera eman zitzaion. Gobernu hau Martinez Camposen pronuntziamenduarekin amaitu zen eta honek Borboien Errestaurazioa bideratu zuen.

3.GAIA: FORUAK ETA LIBERALISMOA: KARLISTADAK ETA FORUAK INDARGABETZEKO PROZESUA (1833-1876)

1. ZER DIRA FORUAK? FORUEN BILAKAERA XIX.MENDERA ARTEForuak izan dira Euskal Herriko historiako gai garrantzitsuenetako bat, eragin handiena eta tirabira gehien sortu dueña. Foru hitzak bi adiera izan ditzake: alde batetik, leku edo lurralde bateko usadio eta ohiturak biltzen eta finkatzen dituen idatzizko araua; bestetik, jaunak edo erregeak hiribildua osatzen zuen komunitateari emandako arauak, pribilegioak, eskubideak eta betebeharrak.Foruen ezaugarriak: forudun lurraldeek derrigorrezko Soldadutza egitetik salbuetsita egotea, lurralde horiek zuzenean mehatxatuta zaudenean izan ezik. Zuzeneko Zergak borondatekoak izan ziren eta ordaintzeko erregeak eskatu behar zituen, ez zegoen erresumako Ogasunari ordainketak egiteko betebeharrik. Aduanak barnealdean jarrita zeudenez, atzerriko produktuak inportatzeko askatasuna zegoen eta Gaztelara eramateko soilik ordaindu behar zuten. Kaperatasununibertsala, Bizkaiko eta Gipuzkoako lurraldeetan soilik, biztanle guztiak berdinak ziren legearen aurrean eta zenbait privilegio zituzten; adminisrazioarako lan jabetza banatuz. Maiozkoaren ezarpena, minifundioaren arazoa ez handitzeko familiaren jabeta banatuz. Foru-baimenerako eskubidea, erregeak esandakoa foruen contra bazihoan. Onartu egiten zen baina ez bete. Ezezkoa emateari kontraforu esaten zitzaion. Autonomia merkataritzarako eta ekonomiarako lurralde bakoitzaren ezaugarrietara egokituta.

Foruek, beraz, autonomía maila handia eman zieten euskal lurraldeei, nahiz eta Monarkia Hispanoarekiko leialak izan behar ziren.

Foru sistemak bere erakundeak izan zituen, indarrean egon zirenak XIX.Menderarte:

• Batzar Nagusia probintzia edo jaurerri osoaren batzarkidez osatutako batzarrra zen. Gai ekonomiko eta judizialei buruzko legeak egiteko ahalmena zuen. Batzarkidez osatuta, elizateen, hiribilduen, kontzejuen, parrokien edo merindadeen ordezkariak. Aukeratzeko modua lekuen araberako zen: zozketaz, txandakatuz edo bozkatuz; ezin zuten hurrengo urtean berriro batzarraren partaide izan.

• Diputazioak edo Foru Aldundiak. Organo betearazlea. Zazpi kide izaten ziren; sei Batzarrak aukeratuta eta bestea korrejidorea (Gipuzkoan eta Bizkaian) diputatu nagusia (Araban), erregearen ordezkaria.

2. LIBERALISMOA ETA FORUAK

XIX.Mendearen hasieran, euskal foruen auzia izan zen eztabaidaren ardatz nagusia. Foruak egotea ez zetorren bat Borboien zentralismoarekin eta ezta garai hartako doktrina politiko eta ekonomiko berriarekin, hau da, liberalismoarekin.Foruen aurkako neurriak lehenengo aldiz XVIII.Mendean hartu ziren. Ondorengotza gerraren ostean, Lehen Borboia, Felipe V.Ak, monarkia hispanikoaren Foru guztiak deuseztatu zituen Euskal Herrikoak izan ezik (Oin Berriko Dekretua), bertako biztanleek beraren alde egin baitzuten gerran.Espainiako Independentzia gerran (1808-1813) Baionako Konstituzioa idazterakoan, foruei inguruko eztabaida egon beharko zen, baina gerraren ondorioz ez zen gauzatu. Hala ere, Euskal eremua Frantziaren menpeko lurraldean geratu zenez, foruen aurka egiteko lehen neurriak hartu ziren: Foru Aldundia eta Batzar Nagusiak desegin ziren.Bestalde, Espainiako liberalek 1812ko konstituzioa idatzi zutenean, foruak eta konstituzioa bateratzen saiatu ziren, baina aldi berean, Espainiako nazioaren uniformetasuna aldarrikatzen zuten eta hori foru sistemarekin bateraezina zen. Fernando VII.A bueltatu zenean, absolutismoa eta foruak berrezarri ziren. Hirurteko Liberalean, foru eta foru erakundeak deuseztatu egin ziren, eta pribilegioak bertan behera utzi ziren. Protesta eta matxinada ugari egon ziren baina hauek gelditzea lortu zuten. 1823an Fernando VII.Aren Hamarkada Absolutistaren berrezarpenarekin batera foruak berrezarri ziren, eta aduanak berriz barruan kokatu ziren. Erregea hil zenean, foruen aldekoak absolutistak eta karlistak izan ziren, eta foruen aurka egin zutenak, liberalak eta Isabelinoak.

3. KARLISMOA EUSKAL HERRIAN

Testuingurua:

dinastia auzi batean altxatu ziren absolutismoaren aldekoak eta honela hasi zen Lehen Gerra Karlista. 6 urteko iraupeneko gerra hau Europako testuinguruan kokatu beharra dago, Europan ere liberalen eta Antzinako Erregimenaren aldekoen artean banatuta baitzegoen.

Gerra Karlisten interpretazio historiko desberdinak daude:

Arazo dinastikoa (nahiko bazterturik). * Foru-sistemaren defentsa:

Euskal komunitatea, estatu zentralistaren aurka. Mugimendu aurre-nazionalista gisa azaltzen da. *Gerra Karlista, mende hasieratik zatorren Antzinako Erregimena eta liberalismo berriaren arteko gatazkaren punturik altuena izango litzateke, hau da, Euskal Herrian gerra Karlista baserri-munduaren eta mundu honi loturik zegoen hirietako behe mailako klaseen (artisauen) eta burgesiaren arteko gerra izan zen.

Karlismoaren faktore eragileak:

arazo dinastikoa, Erregimen zaharraren krisia, Foru-erregimenaren krisia, ekonomia geraldia, nekazarien egoera (iraupeneko krisia), kleroaren eragina, burgesia eta nekazarien arteko aurkakotasuna.Nekazariak astindu zituzten benetako gatazka herri-lurren desamortizazioa izan zen. Kleroen pulpituetatik eragindako astindua ere ezin da ukatu.

Ideologia karlistaren osagarriak: *
Integrismo erlijiosoa: katolizismoaren defentsa sutsua. *Erregimen Zaharreko defentsa (absolutismoa, jaun erregimena, herri lurrak…). *Foru Erregimenaren defentsa. *Bi gune garrantzitsuak: Euskal Herria, Foruak bizirik baina mehatxatuta, eta Aragoi, Katalunia, Valentzia, foruak izandakoak baina aspaldi galdutakoak.

• LEHEN GERRA KARLISTA (1833-1839)

  
  

Aurrekariak:

Hirurteko Liberalaren garaian lehen talde armatuak osatu ziren, 1823 absolutismoaren berrezarpenarekin, Diputazioek diru laguntzak emanez lagundu zuten talde zibilak armatzen foruak bermatzeko asmoarekin.

1833ko urtea:

Fernando VII.A hil zenean hasi zen gerra. Talde erregezaleak altxatu ziren eta Bilbo menperatu zuten. Beranduago, Santander, Araba eta Gipuzkoara zabaldu ziren hainbat hiri setiatuz. Liberalak Bilbon sartu ziren eta karlistak erretiratu behar izan ziren Sakanako Etxarrin biltzeko. Bertan Zumalakarregi izendatu zuten buruzagi.

1833-1835 (Zumalakarregi hil arte):

Mª Kristina erregeordeak, gerra bukatzeko asmoz, proposamen bat bidali zien karlistei: “bakea, armen itzulera eta foruen truke”. Karlisten erantzuna “Karlos ala hil” izan zen eta gerrak jarraitu zuen. Zumalakarregi karlista estrategia-maisua zen eta ekimen militarraren ondorioz, Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroako nekazal eremuak (hiriburuak ez) menderatu zituen. Ondoren, Madril hartzea proposatu zuen, baina Karlosek ez zion kasurik egin, lehenik Bilbo konkistatzeko aginduz. Bilboko setioan, Zumalakarregi zauritu egin zen eta egun batzuetara hil zen.

Zumalakarregiren heriotzatik Madrilerako espedizioaren porrotera (1836-

1837): Bakea lortzeko liberalek hainbat ekintza egin arren, 1837ko maiatzean Madril hartzeko espedizioak egin zituzten karlistek, porrot egin zuten.

1837ko urritik Bergarako Besarkada gertatu zen arte (1839):

Karlisten artean etsipena eta beraien arteko tirabirak zabaldu ziren. Apostolikoek (Karlos erregea izateari lehentasuna)/ Muñagorrien proiektuaren aldekoak, Baionako Batzordean bildu ziren eta gerraren amaiera eta foruak sendotzea nahi zuten.

Maroto general karlistak tirabirekin bukatzeko fusilamentuak agindu zituen

Gero, Esparterorekin harremanetan jarri zen eta eta gerra bukatzeko 3 proposamen egin zituen:

• Karlos eta Isabel ezkontzea.

• Euskal foriak mantentzea.

• Militar karlistak armadan sartzeko eskubidea izatea.

Lehen baldintza onartu ez arren, Bergarako besarkada edo hitzarmenarekin gerra amaitu zen. Karlista guztiak ez zeuden ados, baina gerra bukatutzat eman zen. Espainiako veste lurraldeetan 1840an amaitu zen gerra.

4. FORUAK ETA SISTEMA LIBERALAREN ARTEKO LEHIA

Bergarako itunean onartutakoak ez zuen iraun eta 1839ko urriaren 25eko legea
Foruen Erreformarako legea argitaratu zen. Horren arabera “Nafarroako eta Euskal Probintzietako Foruak berresten dira Monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe”. Lurraldean negoziazioaren bidea hartu zuten eta Araban, Bizkaian eta GIpuzkoan, aldi berean bi administrazio sistemak egon ziren indarrean (Foru Aldundiak eta Diputazio Probintzialak). Nafarroako kasuan bestelakoa izan zen, dekretu horrek indarrik Gabe uzten baitzuten sistema tradizionala. Horrela, erreinuko Gorteak eta veste erakunde politikoak deuseztatu ziren eta Diputazio Probintziala geratu zen erakunde bakar bezala.

FORUEN MOLDAKETAK:

1840an, Madrilen negoziazioak hasi ziren, bi joera bereizi ziren: alde batetik, hiru probintzietako foruzale moderatuenak eta bestetik, Nafarroako liberal progresisten ordezkarienak. Nafarroak eta hiru probintziak bide desberdinak hartu zituzten:

Nafarroako Foruen aldaketak:
Lege Hitzartuaren bidez, Foru-sistema erabat apurtuta geratu zen. Nafarroa Erresuma izatetik probintzia berezia izatera pasatu zen, antonimia fiskala eta administrativo handienarekin. Mugak lekuz aldatu ziren eta soldaduzka egin behar zuten. Autonomia fiskala mantendu zuten “kupoa” edo diputazioak jasotako zergetatik diru kantitate bat ezarriz, administrazio propioa aurrekontuak egiteko eta kudeatzeko ahalmena zuena.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foruen aldaketa:

Aldaketak:

1841eko urtarrilean foru pasea baliogabetu zen. Urrian aldaketa sakonagoak izan ziren: Foru Aldundiak desagerrarazi zuten foru administrazioa deseginez, Diputazio probintzialak mantentzen ziren bitartean. Aduanak kostaldera aldatu ziren.

Mantedu zena:

soldaduskara ez joatea eta Zerga-bilketa eta autonomía fiskala mantendu zen. Esparterok alde egin eta gero Euskal Herriko foruzale liberal moderatuek foruen defentsa juridiko bat egin zuten, eta Batzar Nagusia eta Foru-Diputazioak berrezarri ziren 1844ko uztaileko dekretuaren bidez. Aduanak kostaldean mantendu ziren eta justicia veste lurraldeen parekoa izatem jarraitu zuen. Foru pasea betirako desagertu zen.

• BIGARREN GERRA karlistatzat hartzen da Katalunian gertatu zena 1846-1849 urteen artean. Gatazka honetan ezaugarri asko nahastu ziren: nekazari protestak, Narvaezen kontrako mugimenduak…

5. FORUAK ALDATZETIK (1844) FORU-LEGEA BALIORIK GABE UZTERA (1876). KONTZERTU EKONOMIKOA

1868an Seiurteko Iraultzaileen aldia hasi zenean karlismoa berrindarti zen. 1869ko gorte konstituzionaletarako Euskal Herriko diputatu guztiak tradicionalista-karlista ziren: “Jainkoa, Aberria eta Erregea”.

6. HIRUGARREN GERRA KARLISTA (1872-1876)

Amadeo I.Aren erregealdian eta Lehenengo Errepublikan berrindartu ziren karlismoaren aldeko joerak. Karlistei gehitu zitzaien erdi mailako jabeak, orden politikoa nahi zuten eta.

Gerraren bilakaera:

Karlistek armada bat sortu zuten Nafarroan, baina porrot handia izan zuen. Serrano jeneralak bakealdi bat lortu zuen Zornotzako Hitzarmenean, baina 1872an gerra berpiztu zen I. Errepublika eta lau probintziak bereganatuz, hiriburuak izan ezik. Montejurran Karlistek lortu zuten garaipena. Gero Bilbo setiatu zuten eta 125 igaro ondoren, Liberalek askatu zuten. Hemendik Durangora eta Nafarroan hainbat garaipen lortu ondoren, Irunen setioaren porrota jasan zuten.

Berrezarkuntzako Borboien monarkian, kantonalismoaren arazoekin bukatu eta gero karlismoaren aurka egin zuten. Kalisten artean eztabaidak sortu ziren eta azkenean karlisten gunea, Lizarra, kapitulatu zuen Montejurranek. Karlos VII.A Frantziara joan zen gerrari amaiera emanez. Egun batzuk beranduago, Alfontso XII.A Madrilera iritsi zen gerra karlistaren garailea izanez.

7. ONDORIAK: FORUAK KENTZEA. 1876KO UZTAILAREN 21EKO LEGEA

1876ko uztailaren 21eko Legearen bitartez Foruak deuseztatu ziren. Bi esparrutan nabarmendu ziren aldaketak: Zerga zuzenak ordaintzea eta soldaduskara joan beharra. Lege honen aurrean bi joera sortu ziren:

• Legea onartzen zutenak eta nagoziatzeko prest zeudenak.

• Legea onartzen ez zutenak. Bizkaiko Diputazioak ekimen batzuk egin zituen baina ez zuen ezer lortu.

Canovas del Castillok baliorik Gabe utzi zituen euskal Foru Administrazioak eta beraien ordez, Probintzietako Diputazioak antolatu zituen.

8. KONTZERTU EKONOMIKOA

1876 geroztik, negoziaketa prozesu baten ondoren, Kontzertu ekonomikoaren aldaketa finkatu zen. 1878an, euskal diputazio bakoitzak biltzen zituen zerga kopuruetatik Espainiako Finantza Ministerioari urtero eman behar zioten diru-kopurua (Kupoa) finkatu zen.

Esparru fiscal eta administrativo honek autonomía eman zien euskal probintziei, baina ez zuen suposatu zerga-ordainketaren aldaketa handia. Garai hartako zerga gehienak zeharkakoak ziren eta oinarrizko elikagaiak grabatzen zituzten. Herri xehea iza zen kaltetuena, merkatariak eta industrialariak onura gehienak jaso zituzten bitartean.

Kontzertu ekonomikoak 1937rarte mantendu ziren. Agintari frankistek Gipuzkoako eta Bizkaiako kontzertuak (probintzia traidoreak izateagatik) ezabatu zituzten, eta Arabakoak eta Nafarroakoak mantendu zituzten (leialak izateagatik altxamenduarekiko).

1980ko Gernikako Estatutuarekin berreskuratu zen kontzertu ekonomikoa Euskal Autonomia Erkidegoan. Nafarroan, berriz, 1841eko Hitzartutako Legea berritu zuten “Ley de Amejoramiento”-ren bidez.

Ideologia karlistaren osagarriak: *
Integrismo erlijiosoa: katolizismoaren defentsa sutsua. *Erregimen Zaharreko defentsa (absolutismoa, jaun erregimena, herri lurrak…). *Foru Erregimenaren defentsa. *Bi gune garrantzitsuak: Euskal Herria, Foruak bizirik baina mehatxatuta, eta Aragoi, Katalunia, Valentzia, foruak izandakoak baina aspaldi galdutakoak.

LEHEN GERRA KARLISTA (1833-1839)

Aurrekariak:

Hirurteko Liberalaren garaian lehen talde armatuak osatu ziren, 1823 absolutismoaren berrezarpenarekin, Diputazioek diru laguntzak emanez lagundu zuten talde zibilak armatzen foruak bermatzeko asmoarekin.

1833ko urtea:

Fernando VII.A hil zenean hasi zen gerra. Talde erregezaleak altxatu ziren eta Bilbo menperatu zuten. Beranduago, Santander, Araba eta Gipuzkoara zabaldu ziren hainbat hiri setiatuz. Liberalak Bilbon sartu ziren eta karlistak erretiratu behar izan ziren Sakanako Etxarrin biltzeko. Bertan Zumalakarregi izendatu zuten buruzagi.

1833-1835 (Zumalakarregi hil arte):

Mª Kristina erregeordeak, gerra bukatzeko asmoz, proposamen bat bidali zien karlistei: “bakea, armen itzulera eta foruen truke”. Karlisten erantzuna “Karlos ala hil” izan zen eta gerrak jarraitu zuen. Zumalakarregi karlista estrategia-maisua zen eta ekimen militarraren ondorioz, Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroako nekazal eremuak (hiriburuak ez) menderatu zituen. Ondoren, Madril hartzea proposatu zuen, baina Karlosek ez zion kasurik egin, lehenik Bilbo konkistatzeko aginduz. Bilboko setioan, Zumalakarregi zauritu egin zen eta egun batzuetara hil zen.

Zumalakarregiren heriotzatik Madrilerako espedizioaren porrotera (1836-

1837): Bakea lortzeko liberalek hainbat ekintza egin arren, 1837ko maiatzean Madril hartzeko espedizioak egin zituzten karlistek, porrot egin zuten.

1837ko urritik Bergarako Besarkada gertatu zen arte (1839):

Karlisten artean etsipena eta beraien arteko tirabirak zabaldu ziren. Apostolikoek (Karlos erregea izateari lehentasuna)/ Muñagorrien proiektuaren aldekoak, Baionako Batzordean bildu ziren eta gerraren amaiera eta foruak sendotzea nahi zuten.

Maroto general karlistak tirabirekin bukatzeko fusilamentuak agindu zituen

Gero, Esparterorekin harremanetan jarri zen eta eta gerra bukatzeko 3 proposamen egin zituen:

• Karlos eta Isabel ezkontzea.

• Euskal foriak mantentzea.

• Militar karlistak armadan sartzeko eskubidea izatea.

Lehen baldintza onartu ez arren, Bergarako besarkada edo hitzarmenarekin gerra amaitu zen. Karlista guztiak ez zeuden ados, baina gerra bukatutzat eman zen. Espainiako veste lurraldeetan 1840an amaitu zen gerra.

4. FORUAK ETA SISTEMA LIBERALAREN ARTEKO LEHIA

Bergarako itunean onartutakoak ez zuen iraun eta 1839ko urriaren 25eko legea
Foruen Erreformarako legea argitaratu zen. Horren arabera “Nafarroako eta Euskal Probintzietako Foruak berresten dira Monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe”. Lurraldean negoziazioaren bidea hartu zuten eta Araban, Bizkaian eta GIpuzkoan, aldi berean bi administrazio sistemak egon ziren indarrean (Foru Aldundiak eta Diputazio Probintzialak). Nafarroako kasuan bestelakoa izan zen, dekretu horrek indarrik Gabe uzten baitzuten sistema tradizionala. Horrela, erreinuko Gorteak eta veste erakunde politikoak deuseztatu ziren eta Diputazio Probintziala geratu zen erakunde bakar bezala.

FORUEN MOLDAKETAK:

1840an, Madrilen negoziazioak hasi ziren, bi joera bereizi ziren: alde batetik, hiru probintzietako foruzale moderatuenak eta bestetik, Nafarroako liberal progresisten ordezkarienak. Nafarroak eta hiru probintziak bide desberdinak hartu zituzten:

Nafarroako Foruen aldaketak:
Lege Hitzartuaren bidez, Foru-sistema erabat apurtuta geratu zen. Nafarroa Erresuma izatetik probintzia berezia izatera pasatu zen, antonimia fiskala eta administrativo handienarekin. Mugak lekuz aldatu ziren eta soldaduzka egin behar zuten. Autonomia fiskala mantendu zuten “kupoa” edo diputazioak jasotako zergetatik diru kantitate bat ezarriz, administrazio propioa aurrekontuak egiteko eta kudeatzeko ahalmena zuena.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foruen aldaketa:

Aldaketak:

1841eko urtarrilean foru pasea baliogabetu zen. Urrian aldaketa sakonagoak izan ziren: Foru Aldundiak desagerrarazi zuten foru administrazioa deseginez, Diputazio probintzialak mantentzen ziren bitartean. Aduanak kostaldera aldatu ziren.

Mantedu zena:

soldaduskara ez joatea eta Zerga-bilketa eta autonomía fiskala mantendu zen. Esparterok alde egin eta gero Euskal Herriko foruzale liberal moderatuek foruen defentsa juridiko bat egin zuten, eta Batzar Nagusia eta Foru-Diputazioak berrezarri ziren 1844ko uztaileko dekretuaren bidez. Aduanak kostaldean mantendu ziren eta justicia veste lurraldeen parekoa izatem jarraitu zuen. Foru pasea betirako desagertu zen.

5. FORUAK ALDATZETIK (1844) FORU-LEGEA BALIORIK GABE UZTERA (1876). KONTZERTU EKONOMIKOA

1868an Seiurteko Iraultzaileen aldia hasi zenean karlismoa berrindarti zen. 1869ko gorte konstituzionaletarako Euskal Herriko diputatu guztiak tradicionalista-karlista ziren: “Jainkoa, Aberria eta Erregea”.

6. HIRUGARREN GERRA KARLISTA (1872-1876)

Amadeo I.Aren erregealdian eta Lehenengo Errepublikan berrindartu ziren karlismoaren aldeko joerak. Karlistei gehitu zitzaien erdi mailako jabeak, orden politikoa nahi zuten eta.

Gerraren bilakaera:

Karlistek armada bat sortu zuten Nafarroan, baina porrot handia izan zuen. Serrano jeneralak bakealdi bat lortu zuen Zornotzako Hitzarmenean, baina 1872an gerra berpiztu zen I. Errepublika eta lau probintziak bereganatuz, hiriburuak izan ezik. Montejurran Karlistek lortu zuten garaipena. Gero Bilbo setiatu zuten eta 125 igaro ondoren, Liberalek askatu zuten. Hemendik Durangora eta Nafarroan hainbat garaipen lortu ondoren, Irunen setioaren porrota jasan zuten.

Berrezarkuntzako Borboien monarkian, kantonalismoaren arazoekin bukatu eta gero karlismoaren aurka egin zuten. Kalisten artean eztabaidak sortu ziren eta azkenean karlisten gunea, Lizarra, kapitulatu zuen Montejurranek. Karlos VII.A Frantziara joan zen gerrari amaiera emanez. Egun batzuk beranduago, Alfontso XII.A Madrilera iritsi zen gerra karlistaren garailea izanez.

7. ONDORIAK: FORUAK KENTZEA. 1876KO UZTAILAREN 21EKO LEGEA

1876ko uztailaren 21eko Legearen bitartez Foruak deuseztatu ziren. Bi esparrutan nabarmendu ziren aldaketak: Zerga zuzenak ordaintzea eta soldaduskara joan beharra. Lege honen aurrean bi joera sortu ziren:

• Legea onartzen zutenak eta nagoziatzeko prest zeudenak.

• Legea onartzen ez zutenak. Bizkaiko Diputazioak ekimen batzuk egin zituen baina ez zuen ezer lortu.

Canovas del Castillok baliorik Gabe utzi zituen euskal Foru Administrazioak eta beraien ordez, Probintzietako Diputazioak antolatu zituen.

8. KONTZERTU EKONOMIKOA

1876 geroztik, negoziaketa prozesu baten ondoren, Kontzertu ekonomikoaren aldaketa finkatu zen. 1878an, euskal diputazio bakoitzak biltzen zituen zerga kopuruetatik Espainiako Finantza Ministerioari urtero eman behar zioten diru-kopurua (Kupoa) finkatu zen.

Esparru fiscal eta administrativo honek autonomía eman zien euskal probintziei, baina ez zuen suposatu zerga-ordainketaren aldaketa handia. Garai hartako zerga gehienak zeharkakoak ziren eta oinarrizko elikagaiak grabatzen zituzten. Herri xehea iza zen kaltetuena, merkatariak eta industrialariak onura gehienak jaso zituzten bitartean.

Kontzertu ekonomikoak 1937rarte mantendu ziren. Agintari frankistek Gipuzkoako eta Bizkaiako kontzertuak (probintzia traidoreak izateagatik) ezabatu zituzten, eta Arabakoak eta Nafarroakoak mantendu zituzten (leialak izateagatik altxamenduarekiko).

1980ko Gernikako Estatutuarekin berreskuratu zen kontzertu ekonomikoa Euskal Autonomia Erkidegoan. Nafarroan, berriz, 1841eko Hitzartutako Legea berritu zuten “Ley de Amejoramiento”-ren bidez.