Greziar jainko jainkosak
Enviado por eelixabet y clasificado en Otras materias
Escrito el en 
euskera con un tamaño de 49,35 KB
MARTE JAINKOA GUALDIAN
Marte eta Miverva
Iliada poema epiko da, 24 kantuk osatua. Troiako gerraren testuingurua, Agamenon eta Akilesen arteko tirabira kontatzen du, ez da harritzekoa gerraren jainko grekoerromatarrak bertan azaltzea:
marte eta minerva.
-Marte, greziarren Ares jainkoa, adur txarrekoa eta liskarzalea, borrokarako gogoz eta odol-egarriz, basatia eta bortxakeria itsukoa. Marte garaitua gertatzen zen gudaldietan, erromatarrek maiteagoa zuten greziarrek baino. Greziarrek gehiago arduratu ziren jainkoaren amodio-kontuez gerrakoez baino.
-Minerva, greziarrentzat Palas Atenea, maitatuagoa zen greziarrentzat. Minervak taktikan eta adimenean oinarritzen den gerrariaren irudia hezurmamitzen zuen, eta irabazi egiten zuen beti Marteren aurka.
Iliada
Kontatzen den gai nagusia Troiako gerra legendarioa da, gerra hori hasi zen Helena, Menelao errege espartarraren emaztea, Paris, Troiako erregearen semeak bahitu zuelako.
Kantua akiles eta Agamenonen arteko liskarrean eta horren ondorioetan oinarritzen da. Tristezia, amodioa, senar-emazteen agur tragikoa, heriotzari buruzko sentimendua, adiskidetasuna…
Odisea
Ulisesen bidaia gora-beheratsua kontatzen du, Troiako gerran parte hartu eta gero, Italiako bere etxerako itzulera-bidaiari ekiten baitio. Aventura ugari azaltzen dira; penelope emaztearen etsipenezko egoera eta Ulisesek emaztearekin ezkundu nahian zebiltzanen aurka prestatutako mendekua, azken horiek, hilik zegoelako ustetan, Ulisesen erreinua banatzen hasiak baitziren.
Kultura klasikoa
Zibilizazio grekoa eta latindarra
Greziak eta Erromak izan duten antolakuntza sozial eta politikoa aztertuko ditugu.
Minostar edo kretatar aroan, Kretako irla merkataritza eta cultura-gune garrantzitsuena bihurtu zen.
Mizenastar aroa izen hori eman zaio lehenbizi aurkitu ziren hondakin-arkeologikoak Mizenas hirikoak izan zirelako. Mizenastar zibilizazioa gerraria izan zen batik bat, eta Asia Txikira hedatu zen.
Aro iluna aurreko zibilizazioaren gainbeheraren garaia. Beste faktore batzuen artean, doriar herrien inbasioak eragin zuen gainbehera hori. Aurreneko polis edo hiriak agertzen amaitu zen aro hau.
Aro arkaikoan gertatu ziren lehenbiziko merkataritza-harremanak, eta zibilizazio grekoa Mediterraneoan zehar hedatu zen. Greziar kolonia ugari sortu ziren Itsaso Beltzaren itsasertzean, Espainia eta Frantziako itsasertz mediterranearrean, Asia Txikian eta, batez ere, Italiaren hegoaldean. Ezaugarriak:
-VIII. Eta VII. Mendeetan zehar, polis deiturikoak estatu-hiriak ziren, nekazaritza eta abeltzaintzan oinarrituak.
Aristokraziak gobernatzen zuen. Zergak ordaintzen ez zituzten nekazariak esklabo bihurtzen zituzten.
-VI. Mendean zehar, merkataritza bilakatu zen iharduera ekonomiko nagusia. Ekonomiaren eta gerraren eremutik aparte geratu ziren aristoi deiturikoak.
-Prozesu berri bat trantsizio politikoa, tirano eta legegileen eskutik. Idatzizko legeak eratzeko argura, zorren ondoriozko esklabotza indargabetu zuten eta nekazaritza-erreformak garatu zituzten.
Aro klasikoak eremu intelektual, literario eta artistikoen loraldia dakarren aroa da.
Gobernu-mota | Ezaugarriak | Mugak |
Demokrazia ezarri da atenasen. Hiritar guztiek politikan parte hartzea, gobernatzeko gaitasuna guztiek zutela | 20 urtetik gorako herritar guztiek osatzen zuten asanblada bakea onartu eta kontseiluko eta auzitegiko partaideak eta magistratuak hautatzen zituen asanbladako kideen artean. Urte betez zuzentzen zuten hiria, bakoitzaren funtzioaren arabera | -hiritartasun-titulua gizonezko libreek soilik eskuratzen zuten. -emakumean, atzerritarrak (meteko) eta esklaboak politikatik kanpo uzten zituzten beti. |
Polisedo hiriak eta bereziki Atenas, hiri horretako bizitza Greziako herrietako bizimoldearen arquetipo gisa hartzen baitzen.
Atenas, itsasotik zazpi kilometrora zegoen arren, Greziako untziteria handienaren jabe zen. Hiriko gune nabarmenena agora zen, plaza nagusia.
Akropoliseko barruti harresituan hiriko tenplu nagusiak zeuden. Propileoak ziren barrutirako sarreran zeuden arkupeak eta horien atzean erekteion tenplua zegoen; jarraian Atenea Nike delakoaren tenplua eta, azkenik, partenoia, atenea jainkosari eskainia.
k.A.V.Mendearen hasieran, imperio pertsiarra
Greziako eta Asia Txikiko polisak konkistatzen saiatu zen. Horregatik, polis grekoek bat egin zuten, guztien arerioaren aurka defendatzeko. Urte askotan aritu ziren mediar gerretan (k.A.490-449) eta azkenik, pertsiarrak menderatzea lortu zuten.
V.Mendearen bukaeran peloponesoko gerra hasi zen, garai berri horri aro helenistikoan (k.A.IV-I.Mendeak) esaten zaio.
-Mazedoniako flipo erregeak greziar polisak konkistatzeari ekin zion.
-Filiporen semea, alexandro handia,izan zen lurralde zabal-zabala konkistatu eta inperioa indo ibairaino zabaldu zuena. Horien artean alexandriako biblioteka gailentzen da, egipton sorturiko Alexandria hiria eratua.
-Alexandro handia hil zenean, jeneralek beren artean banatu zuten inperioa eta pertsiarren eta egiptoko faraoien ereduetan inspiratutako gobernu-era monarkikoak ezarri zituzten. Horrela, polisetako sistema politiko-demokratikoa desagertu egin zen.
HIZKUNZA KLASIKOAK
Esamolde eta esapide latindarrak
Batez ere testu zientifiko eta juridikoak
Esamolde/esapidea | Esanahia | Erabilera arrunta |
Ipso facto | Egitearekin berarekin: egitearekin bat | Zerbait berehala gertatzen dela edo egiten dela adierazteko |
Mare magnum | Itsaso handia: gauzak edo pertsona-multzoa | Nahastea edo anabasa adierazteko |
Sui generis | Bere erakoa | Zerbait edo norbait berezia, apartekoa…dela aditzera emateko |
Peccata minuta | Akats txikiak | Larritasun gabeko akats edo hutsa dela adierazteko |
Grosso modo | Modu orokorrean: gain-gainetik | Zerbait bere osotasunean, zehaztu gabe, hartzen dela adierazteko |
Alter ego | Beste nia: nire beste aldea | Beste horrek arazorik gabe ordezka gaitzakeela adierazteko |
Alias | Beste era batera: beste izen batez | Artista edo pertsonaia ezagun baten goitizena adierazteko. Idazleen ezizena adierazteko ez da erabiltzen |
Latinetik egungo hizkuntzetara
Preposizioak:
gaztelaniak edo frantsesak dituzten preposizio gehienak latinezkoetatik datos. Batzuetan bilakaera jakin bat izan dute; bestak latinezko preposizio bi edo gehiagoren konbinazioaren fruitu dira, aldaketarik gabe iraun dute.
Latin arruntari buruzko jakingarriak
Latin arrunta, kaleko jendeak hitz egiten zuen latina, latin ezarautua; honen ondoan, idazle handiek eta oro har intelektualek erabiltzen zuten hizkera arautua latin klasikoa da. Latin arruntetik sortu ziren hizkuntza erromanikoak, eta horregatik ez da harritzekoa gaztelaniak haren berezitasun eta bitxikeria asko izatea.
KULTURA KLASIKOAREN AZTARNAK
Hiriko etxea
Domus | Insula |
Familia bakarraren jabegoko etxea Solairu bakarrekoak Ez zuen kanpoalderako bista Gela guztiak barnealdetantz orientatuak zeuden Barnealdeko guneak zehaztuak zeuden eta erabilera jakina zuten | Alokairuko etxebizitzak Eraikin garaia, 4-5 solairu Balkoi eta lehio ugari Airea eta eguzkia kanpoaldetik zetozen Gelen erabilera ez zegoen zehaztua Beheko solairuan denda, tailer edo biltokiak zeuden |
Basetxea
Bi eraikin mota: villa rustica eta villa urbana/villa suburbana
Villa rustica
Hauxe zen benetako basetxea. Nekazaritzarekin erlazionaturiko lanak bertan burutzen ziren. Esklaboak bizi ziren batik bat
-Cortes. Eskorta edo korrale bi ziren
-Bubilia/equilia. Idien eta zaldien kortak
-Granarium (bihitegia), horreum(nekazaritzako produktuen biltegia)
-Lursaileko langileen gelei cellae servorum deitzen zitzaien
-Sukaldea (culina) hiriko domus baino handiagoa zen
Villa rustica horren alboan, villa urbana zegoen, erromatar duridunen bigarren egoitza. Hiriko etxeek ez zeuzkaten instalazioak zituen, zabalagoak eta naturarekin harreman zuzenagoan.
-Gelak komunikatzen zituen korridore estali bat: cryptoporticus
-Bi jangela (triclinium), bat negurako eta bestea udarako. Biek izaten zituzten lehio handiak, paisajeaz gozatzeko
-Ikasteko gela: biblioteca
-Bainu-gela: termae
Villae horietako zoruak mosaikuz apaintzen ziren eta hormak, pintura alai eta kolore politez.
ENEASEN PATUA
Maila txikiagoko izaki jainkotiarrak
Jainko-jainkosa bigarren mailako garantzi handia dute Naturaren eremu jakin batzuen ardura dutelako: basoak, mandiak, haizeak, alderdi moralak…
Maila txikiagoko izaki jainkotiarrak | Jakingarriak |
ninfak | Zeusen (jupiter) alabak, basoetako eta mendietako jainko babesleak dira Driadeak à zuhaitzak Oreadeak àmendiak eta haitzuloak Naiadeak à ibaiak Nereidak à itsasoa |
Haizeak | Eos (egunsentia) eta astreo elkartzetik jaio ziren: |
Jainko-jainkosa sideralak | Helios, astro erregea (eguzkia) irudikatzen duen jainkoa, selene (ilargia) eta eosen (egunsentia, hatz gorriduna) neba zen. Helios, eguzkiaren gurdiaren gidaria da; gurdiari tiraka lau zaldi kementsu irudikatu ohi dira. Eos ere gurdiz dabil eta inhintzez beteriko pitxerra darama besapean. Selenek, gurdi gainean hau ere, zerua zeharkatzen du gauez. |
Parkak edo moirak | Parkak hiru ahizpa dira, adur txarrekoak eta ilunak, gizakiaren bizitzaren bilakaera pertsonifikatzen dutenak: |
Musak
Bederatzi jainkosak osatzen duten taldea da. Hasieran naturarekin eta uretako izpirituekin identifikaturik zeuden, baina gerora, arteen eta letren jainkosa babesle bihurtu ziren.
Musak | Jakintza-arloa | Ezaugarriak |
Kaliope | Poesia epikoa eta hitz-jarioa | Taulatxoak eta eztentxoa (idazteko tresnak) |
Klio | Hitoria | Trompeta eta klepsidra |
Erato | Lirika korala eta poesia erotikoa | Lira |
Euterpe | Musika | Xirula |
Melpomene | Tragedia | Tradediako maskara |
Polimnia | Mimika | Keinu pentsakorrez eta hatz bat ezpain gainean duela irudikatua |
Taila | Komedia | Komediako maskara |
Terpsikore | Poesía lirikoa eta dantza | Zitara |
Urania | astronomia | Zeru-sabaia eta konpasa |
kultura klasikoa
Erromaren historia: aldi nagusiak
azken errege etruskoaren kanporatzearekin, errepublika ezarri zen Erroman. Oktaviok sistema politiko berria ezarri zuen:
Inperioa
Oktavio lehenbiziko enperadore, III.Mendean erromatar mundua krisian aginpide potiliko inperiala ukitzen hasi ziren faltore desberdinak zirela eta.
IV.Mendearen amaiera aldean imperio handia bi bloke nagusitan zatitu eta erromatar zibilizazio klasikoaren amaiera etorri zen.
Antolakuntza soziala
Piramide-formako egitura soziala
 |
PatrizioakSenatua osatzen zuten eta indar handi-handia zuten asanbladetan | LibertoakEsklaboek askatasuna los zezaketen |
PlebeioakNekazariak, artisauak, merkatari txikiak…ziren | AtzerritarrakPertsona askeak ziren, baina ez hirritar erromatarrak, ez baitziren Erroman bizi. |
BezeroakGizon askeak ziren, baina familia garrantzitsuren baten babespenean jartzen ziren, borondatez. | EsklaboakInolako eskubiderik gabeko objetu soil edo tresna biziduntzat hartzen zituzten. |
Antolakuntza politikoa
Lehenbiziko erromatarrak
Familia-taldeetan antolatzen ziren.
Pater familias baten agintaritzapean.Monarkia
Errege horien dinastiaren abiapuntua Erromaren sortzaile mitikoa bera da: Romulo- Errepublika.
Etruriako azken erregearen kanporaketarekin hasten da, botere osoa ematen zion Senatuari. Senatua aristokrata erromatarrek osatzen zuten. Inperioa
K.A.27.Urtean hasi zen Oktavio Augustorekin
Kargu politikoak: magistraturak
Magistratura patrizioak eta plebeioak zeuden. Horren arabera, ondoko magistratu hauek bereizten ditugu.
Patrizioak
Kontsulak
Pretoreak
Edilak
Zentsoreak
Plebeioak
Tribunoak
Edilak
Kontsulak | Pretoreak | Edilak |
Bi kontsul ziren. Aginte militarra eta hiriaren gobernua beren esku zeuden. | Praetor urbanuHiritarren artean justizia banatzeko ardura zuen Praetor pregriniAtzerritarren arteko arazoetan adiministratzen zuen justizia. Praetor provincialErromatik kanpo justizia banatzeko ahalmena zuen. Ejerzitoaren gain ere bazuen aginpiderik | Kale, eraikin eta azoken kontrola, elikagaien horniketa eta joko publikoen antolakuntza. |
Plebearen tributza | Kuestoretza | Zentsotetza |
Hamar partaidek osatua. Zeregin nagusia plebeioak babestea zen. Plebeioen asanbledetako batzarburuak ziren. | Quaestrores aerariiAltxor publikoa administratzen zuten eta Estatuko artxiboez arduratzen ziren. Quaestrores provincialesErromak Mediterraneoan zuen boterearen hedapena eta probintziaetako finantza-administrazioaz arduratzen ziren. | Bost urterik behin aukeraturiko bi zentsorek, hiritarren errolda.Zerrendak berrikusi esa osatzen zituzten. Ohitura onak betearazteko eta moral publikoa zaintzeko ardura ere bazuten. |
Senatua, magistratuei aholku emateko. Seiehun partesziren. Partaide guztiak magistratu ohiak ziren eta izendapena biziartekoa zen. Magistratu batek edo enperadoreak berak deitu edo konbokatu behar zuen.
Senatuaren bilerak, behin arazo baten inguruko azken arebakia gehiengoak onartu eta gero, idatziz jasotzen zen, senatus consultum.
Senatuaren eskuduntzakn, aholku-organo gisa, erlijioa, kanpo-politika, finantzak, administrazioa eta barne-izendapenak
HIZKUNTZA KLASIKOAK
Siglak eta laburdurak
Latinez ere erabiltzen ziren siglaketa laburdurak.
Izena | Eraketa | Adibidea |
Siglak | Zenbait hitzen hasierako letrak idatziz osatzen dira | P.Sà post scriptum (post-data) à gutun edo testu bati zerbait eransteko |
Laburdurak | Hitz bat edo batzuk laburtuz osatzen dira, hitzen letretako batzuk hartuta. | Etc> et cetera (eta abar) à zerrenda baten amaieran, zerrenda luza litekeela adierazteko. |
Latinetik egungo hizkuntzetara
Erromatar zenbakikuntza
ZENBAKI ORDINALAK ZENBAKI KARIDNALAK IZENORDAINA
Letrak | Zenbaki-balioa |
I V X L C D M | 1 5 10 50 100 500 1000 |
Latinez | Euskaraz, Gazteleraz, Frantsesez |
Unus, una Duo Tres Quattor Quinque Sex Septem Octo Novem Decem Undecim Duodecim Sedecim Septemdecim Viginti Triginta Quadraginta Nonaginta Centum | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 16 17 20 30 40 80 90 100 |
Latina | Gaztelania | Frantzsesa |
Ego Tu Me, te Mihi, tibi Mecum, tecum | Yo Tu Me, te Mí, ti Conmigo, contigo | Je Tu Me, moi; te, toi |
Iste | Este | Ce, cet ( |
Meu(m), mea(m) Nostru(m) Vostru(m) | Mío, Mía Nuestro Vuestro | Mon, ma; mien Nôtre Vôtre |
Aliquem totum | Alguien Todo | Aucum (<> Tout |
KULTURA KLASIKOAREN AZTARNAK
Uraren garraioa
Ura beharrezkoa da, gure atseginerako eta eguneroko anitz erabiletarako. Oso erraz lor dezakegu, ura agerian eta ugari dakarren iturri bat edukiz gero. Ura hartzeko iturririk ez balego, orduan derrigorrezkoa izango litzateke putzuak zulatzea. Zalaketei ekin aurrtetik, gauza zehatz batzuk hartu beharko dira kontuan, bereziki ardura eta abilezia handiz aztertu beharko dira ingurunearen ezaugarri naturalak, lur-mora ugari eta askoratikoak baititu. Hori eginda dagoenean, eta zulaketan ura aurkitu denean, beharrezkoa da putzuko hormak egitea, lurrazala gogorregia balitz edo uraren zainak sakontasun handiegian baleude, orduan ur-biltegi edo uharketan gorde beharko litzateke teilatuetatik edo beste leku garai batzuetatik hartzen den ura.
Hirirainoko ur eramatea
Hiri baten ur-honiketak lan hidrauliko konplexuak eskatzen zituen.
Erromatarrek egiteko modua aurkitu zuten. Garrantzitsuenetakoa ubidea edo akueduktua zen: arku bidez eramaten zen ura iturburu batetik hiriraino. Ura zuzenean hartzen zen iturburu, uharka edota urtegi batetik. Ubideak arku-segiden gainean eraikutzen ziren nolabaiteko inklinazioa lortzearren, ondorioz ura higitu egingo baitzen, eta ez geratu. Gainera, sistema horrek balizko kutsadura edo manipulazioetatik babesten zuen ura.
Uharka edo zisternak ura biltzeko egindako tokiak ziren. Ura tratatu egiten zen, burdinsareak jarri eta biltegi berezietan gordeta, kutsadura eta zikinkeriak ekiditeko. Gero, ura berunezko hodietatik banatzen zen, baina material garestia zenez, zeramika erabili ohi zen.
Estolderia eta gandolak
Hondakin-urak husteko, estolderia-sare zabalak sortu ziren, kaleetako espaloien azpian zeuden lotuta. Loturak buztinezko hodiekin egiten ziren eta estolderiak, barrenean, harrizko plrakaz estaliak zeuden. Gandolak lur azpiko tunelak ziren eta hiritik urrunera ibaietara edo itsasora bideratzen zituzten hondakin-urak.
Iturri publikoak
Erromako hiri handietako exte guztiek ez zuten urik. Luxu handia zen, hiritar gehienek iturri publikora jo beharra zuten.
-Uraren irteera, harri batean txertatutako berunezko hodi baten bidez egiten zen. Normalean, harri hori aho baten edo animalia baten buruaren itxura zizelaturik egoten zen.
-ur-biltegia, iturritik erortzen zen ura biltzeko depositoa, material iragazkaitz batez estalirik egon ohi zena.