Giza odol- eta gernu-sistema: egitura eta funtzioak

Ariketak eta azalpenak

Ariketa 1 — Zer da barne-ingurunea?

Gorputzeko zelulak likido batez inguratuta daude; hortik hartzen dituzte substantziak, eta bertara isurtzen dituzte beren hondakinak.

Barne-ingurunearen hiru likido nagusi hauek dira:

• Likido interstiziala — substantzien trukea gertatzen den likidoa.
• Odola — mantenugaiak eta oxigenoa garraiatzen ditu.
• Linfa — likido interstizialaren soberakina bildu eta garbitzen du.

Ariketa 2 — Non sortzen dira odol-zelulak?

Odol-zelulak bizkar-hezur muinean sortzen dira.

Ariketa 3 — Azaldu eritrozitoak

Eritrozitoak (globulu gorriak) odol-zelulen ugarienak dira. Disko ahurbiko itxura dute eta barruan hemoglobina proteina dute. Hemoglobina gutxi duten pertsonak anemia dute.

Ariketa 6 — Zein beste organok parte hartzen dute iragazketan?

• Birika: zelula-arnasketan sortzen den CO₂-a kanporatzen du.
• Gibela: digestioak eta botiken eraginez sortzen diren hondakin batzuk prozesatzen ditu; batzuk biliaren bidez kanporatu eta azkenik gorotzetan ager daitezke.
• Izerdi-guruinak: guruin exokrinoak dira eta izerdia kanporatzen dute.

Ariketa 7 — Azaldu gernu-aparatua

Gernu-aparatua sistema itxia da: gernua giltzurrunetatik maskurira (maskuria) eramaten da eta, azkenik, uretratik ateratzen da.

Ariketa 9 — Zer dira nefronak?

Giltzurrun bakoitzak milioi bat nefrona inguru ditu. Nefronak giltzurrunen unitate funtzionalak dira: glomeruluan odolaren iragazketa hasten da (Bowman-en kapsulan), eta hodi desberdinetan birxurgapena eta xurgapena gertatzen dira (hodi proximala, Henle-ren zirkulua, hodi distal eta hodi biltzailea), azkenik gernu pelbisera eta uretrara isurtzen da.

Odola

Odola likido gorria eta likatsua da eta odol-sistema barrenean dabil. Odolaren konposizioa:

• Plasma: kolore horixka duen likidoa; odolaren %55a osatzen du eta proteinaz eta bestelako disolbagarriz osatuta dago.
• Zelulak: globulu gorriak, globulu zuriak eta plaketak dira.

Globulu zuriak

Globulu zuriak odol-zelula handienak dira; nukleoa dute eta organismoa infekzioetatik babesten laguntzen dute. Mota garrantzitsuenetakoak dira linfositak, eta hauek antigorputzak sortzen dituzte.

Plaketak

Plaketak ez dira benetako zelulak, zelulen zatien bitartez osatutako egiturak dira; nukleorik gabe, odolaren koagulazioan parte hartzen dute.

Odolaren funtzioak

• Substantzia solidoak eta gasosoak garraiatzen ditu (adibidez, nutrienteak eta gasak).
• Organismoa babesten laguntzen du (immunitatea).
• Hemorragia kontrolatzen laguntzen du (koagulazioa).
• Gorputzeko tenperatura erregulatzen du.

Odol-hodiak

Arteriak

Arteriak bihotzetik organismo osora odola eramaten duten hodiak dira. Adarkatu egiten dira eta arteriak sortzen dituzte. Arteriaren paretak oso lodiak, gogorrak eta elastikoak izaten dira.

Zainak

Zainak organoetatik bihotzera odola eramaten dute. Balbulak dituzte odolak atzera ez egin dezan; horri esker odola errazago doa gorputzera bueltatzeko.

Kapilarrak

Kapilarrak tamaina mikroskopikoko hodierak dira eta sare moduko bat eratzen dute (arterioak eta venulek lotzen dituztenak). Zelula bakarreko endotelio-geruza dute, eta bertan substantzien elkartrukea gertatzen da.

Zirkulazio bikoitza

Gizakion odol-zirkulazioa bikoitza eta osoa da:

• Bikoitza: odolak bi bide independente egiten ditu, zirkulazio txikia eta zirkulazio handia.
• Osoa: oxigeno daraman odolak ez du nahasten karbono dioxidoa daraman odolarekin.

Zirkulazio txikia (birika-zirkulazioa)

Eskuineko bentrikuluak desoxigenatutako odola birika-arteriara ponpatzen du; biriketan gas-trukearen ondoren oxigenoaz aberastutako odola birika-zainetan batu eta bihotzera itzultzen da.

Zirkulazio handia (sistemikoa)

Ezkerreko bentrikuluak odola aortara ponpatzen du, eta hortik organismo osoara banatzen da arterien bidez. Arterietako adarkatzearen ondorioz kapilar-sareak sortzen dira; capilarretan substantziak zeluletara eramaten dira. Kapilarrak elkartzean zainak sortzen dira, eta azkenik odola berriro ezkerreko eta eskuineko aurikulura itzultzen da (CO₂ asko duen odola eskuineko aurikulora heltzen da).

Gaixotasunak

Arteriosklerosia

Arterien paretak gogortu eta zurruntzea dakar. Pareten gantzak, batez ere kolesterola, metatzeagatik sortzen da.

Infartua

Odol-fluxua eteteak miokardioko (bihotzeko) atal bat hiltzea eragiten du; horri infartua esaten zaio.

Gernu-sistemako gaixotasunak

• Zistitisa: gernu-maskuriaren inflamazioa.
• Kalkuluak: giltzurrunetan pilatzen diren mineral-gatzetatik osatutako harrizko edo kristal txikiek eragindako egoera; min handia eragin dezake (giltzurrun-kolikoaren bidez).

Zirkulazio eta gernu-aparatuarekiko ohitura osasungarriak

• Kirola egin egunero.
• Ur asko edan egunero.
• Ez erretzeari utzi.
• Ez hartu gatz gehiegi.
• Elikadura orekatua izan.
• Bizimodu lasaia baina aktiboa izan.
• Kanpo-genitalen higienea zaindu.