Giza Ezagutza eta Egiaren Bilaketa Filosofian eta Zientzian

1. Giza Ezagutza

Subjektua → Objetua → Zentzumen bidezkoa:

• Sentzasioa eta pertzepzioa

Ezagutza → Arrazoizkoa (adigarria):

• Kontzientzia zuzena eta kontzientzia erreflexua
• Pentsamendu abstraktua → Kontzeptua, judizioa eta arrazoiketa

1.1 Sentzasioak

• Kanpoko estimuluak
• Erreakzio fisiologikoak
• Sorta ematen dizkigu

1.2 Pertzepzioak

• Kanpoko estimuluak
• Esanahia ematen dugu
• Kontzeptu batean sartu

1.3 Pentsamendu Abstraktua

a) Kontzeptuak

• Zentzumen informaziotik
• Adierazpen mentala
• Izenaren bidez adierazten da
• Multzo bereko elementu guztiei aplikatzen dira
• Abstraktuak dira: gauzak ordezkatzen dituzte

b) Judizioak

• Subjektu bati baieztapenak/ezeztapenak
• Egitura: Subjektua - predikatua - aditza
• Judizio motak:
  • Egiazkoak: Predikatua subjektuari dagokio
  • Faltsuak: Predikatua ez dagokio subjektuari
  • Analitikoak: Egiazko/faltsuak esperientziari jo gabe
  • Sintetikoak: Egiazko/faltsuak esperientziari jo behar diogu

c) Arrazoiketak

• Judizio batzuetatik beste judizio batzuk ondorioztatu
• Bi mota: indukzioa eta dedukzioa

2. Ezagutzaren Bilakaera Filosofikoa

2.1 Filosofia Klasikoa

a) Sofistak

• Politikan arnasketa izateko teknikak irakasten zituzten
• Eszeptikoak ziren, ez dago egia absoluturik

b) Sokrates

• Sofisten antagonista nagusia
• Ezagutza: egia bilatzeko tresna
• Egia absolutua da
• Metodo induktiboa elkarrizketaren bidez definizio bat lortzeko
• Elkarrizketa sokratikoa:
  • Ironia sokratikoa: Sokratesek ezjakinarena egiten du
  • Aporia: Sokratesen solaskideak bere ezjakintasuna onartzen du
  • Maieutika: Sokratesek laguntzen dio solaskideari bere barruan dagoen egia “erditzen”

c) Platon

• Desberdintzen du iritzia eta zientzia:
  • Iritzia ("doxa"): itxurazko ezaguera, zentzumen bidez, mundu fisikoko izate materialak eta aldagarriak
  • Zientzia ("episteme"): benetako ezaguera, arrazoiaren bidez, ideiak (inmaterialak, betierekoak, aldaezinak)

d) Aristoteles

• Zentzumen bidezko eta arrazoiaren bidezko ezagutza desberdintzen ditu
• Biak osagarriak dira
• Zentzumen bidez: objektu singularrak eta zehatzak
• Arrazoiaren bidez: zentzumen ezaguera aplikatuz, gauzen esentzia unibertsalak ezagutzen ditugu
• Zentzumen ezaguera, gure ezagutzaren abiapuntua da

2.2 Ezagutza Filosofia Modernoan (XVII-XVIII mendeak)

a) Descartes (Arrazionalismoa)

• Arrazoiaren lehentasuna
• Arrazoiak bere baitan berezko ideiak aurki ditzake
• Descartesen garaian zientzia eta filosofia krisialdian, dena zalantzan zegoen
• Ba al dago zerbait dudaezina? Horretarako, zalantza metodikoa = behin-behinekoa

b) Enpirismoa

• Ez dago jatorrizko ideiarik
• Esperientzia ezagutzaren jatorria eta muga
• Errealitate metafisikoak baztertuta
• Ezagutza zientifikoa: gutxi gorabehera probablea da

c) Kant (Kritizismoa)

• Gure arrazoimenaren mugak eta gaitasunak aztertu nahi ditu
• Arrazionalismoa eta enpirismoaren arteko sintesia
• Bi ezagutza iturri: zentzumenak eta arrazoia
• Bien arteko lankidetzak egiten du posible ezagutza objektiboa
• Ezagutza objektiboa: adimenaren kategoriak + zentzumen datuak
• Esparru enpirikotik kanpo ez dago ezagutza objektiborik

3. Egiaren Auzia

“Egia”: hainbat esanahi, segun eta testuingurua

• Morala: pentsatutako eta esandakoaren arteko adostasuna (egia) edo desadostasuna (faltsua)
• Logikoa: enuntziatuen arteko koherentzia (egia) edo inkoherentzia (faltsua)
• Ontologikoa: izatearen (existentzia) baieztapena (egia) edo ezeztapena (gezurra)
• Gnoseologikoa: judizio eta gertakariaren arteko adostasuna (egia) edo desadostasuna (faltsua)

3.1 Egiaren Interpretazio Filosofikoak

a) Egokitzapenaren Ikuspegia

• Errealitateko gertakarien eta pentsamenduen arteko bat etortzea
• Aurre-suposizioa: pentsamendutik kanpo badugu errealitate objektibo bat
• Egia = pentsamendua + errealitatea
• Ezagutza arrazionala: errealitateko gertakarien adierazpen mentala

b) Ebidentziaren Ikuspegia

• Descartes: “Cogito”a ebidentea, dudaezina
• Ebidentea = egia + bereizia
• “Cogito”a → egia ebidenteen eredua
• Dedukzioa: holako ideia ebidentzietatik egia berriak aterako ditugu

c) Koherentziaren Irizpidea

• Zientzia formaletan (logika, matematika)
• Enuntziatuen arteko koherentzia (adibidez: "Gizaki guztiak hilkorrak dira")

4. Zientzia eta Metodo Zientifikoa

4.2 Zientzia Enpirikoen Ezaugarriak

• Objektiboak: naturaren/gizakiaren gertakariak/prozesuak ikertzen dituzte
• Esplikatiboak: arlo bati buruzko legeak formulatzen dituzte
• Arlo buruzko lege zientifikoen multzoa: teoria
• Prediktiboak: gertakariak noiz eta nola gertatuko diren aurreikusten dute
• Kontrastagarriak: ondorioak kontrastatu behaketa eta esperimentuen bidez

4.3 Zientziaren Metodoak

• Formalak:
  • Dedukzioa: enuntziatu orokorretatik ondorio partikularretara
  • Indukzioa: kasu partikularretatik enuntziatu orokorretara
• Natur zientziak:
  • Hipotesiak planteatu
  • Hipotetiko-deduktiboa: ondorioak deduzitu eta frogatu
  • Enpirikoak: ondorioak frogatu
• Giza zientziak: hermeneutika (giza ekintzak interpretatu eta ulertu)