Gerra Hotza: jatorria, garapena eta ondorioak

1. Gerra Hotzaren Hastapenak

Aliatuen arteko harremanak okertu zirenekoa

Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Estatu Batuak (AEB) eta Sobietar Batasuna (SESB) etsaien aurka borrokatu ziren aliatuak izatetik, munduaren lidergoagatik lehian aritzen ziren bi superpotentzia bihurtu ziren. Haien arteko desberdintasun ideologikoek (kapitalismoa vs. komunismoa) eta interes geopolitikoek tentsioa sortu zuten.

Jaltako eta Potsdamgo konferentziak: Alemaniaren eta Europako beste herrialdeen etorkizuna erabakitzeko bildu ziren aliatuak. Europa mendebaldeko eta ekialdeko eremuetan banatu zuten. SESBek Ekialdeko Europa bere eraginpean hartu zuen eta han herri-demokraziak ezarri zituen (Polonia, Errumania, Hungaria, Txekoslovakia, Bulgaria, AED…). AEBk Mendebaldeko Europa bere aliatuen kontrolpean mantentzeko lan egin zuen, komunisten gorakada saihestuz. Bi bloke antagoniko finkatzen hasi ziren, eta tentsioa bi gertaera nagusik handitu zuten: Marshall Plana eta Alemaniako krisia.

Truman Doktrina eta Marshall Plana

• 1946: Winston Churchillek "burdinazko errezela" terminoa erabili zuen, SESBek Ekialdeko Europa bereganatzen ari zela salatzeko.
• 1947: Truman doktrina onartu zen, AEBk komunismoaren hedapena geldiarazteko konpromisoa hartuz. Grezian eta Turkian komunisten aurka esku hartu zuten.
• Marshall Plana (1947-1951): Europako herrialdeei laguntza ekonomikoa eman zitzaien, suntsitutako ekonomiak berreraikitzeko. Laguntza jasotzeko baldintza nagusia: komunisten parte-hartzea baztertzea. Frantzia eta Italia, adibidez, Marshall Planaren onuradunak izan ziren.

SESBek Marshall Plana salatu zuen, eta erantzun gisa:

• Zhdanov doktrina aldarrikatu zuen, AEBen eragina gaitzetsiz.
• Kominform (1947) eta COMECON (1949) sortu zituen, bere kontrolpeko herrialdeen ekonomia koordinatzeko.

Alemaniaren Zatiketa eta Berlingo Blokeoa

• Alemania lau okupazio-eremutan zatitu zuten: AEB, Erresuma Batua, Frantzia (Mendebaldean) eta SESB (Ekialdean).
• Berlin, nahiz eta eremu sobietarrean egon, lau zatitan banatu zen.
• 1948: Mendebaldeko aliatuek Alemaniaren ekonomia suspertzeko diru berria (marko alemana) ezarri eta estatu federal bat sortzeko asmoa agertu zuten. SESBek Berlingo blokeoa ezarri zuen: Mendebaldeko Berlin hornitzeko bide guztiak itxi zituen.
• AEB eta aliatuek aire-zubia antolatu zuten urtebetez, elikagaiak eta hornidurak Berlinera eramateko.
• 1949: SESBk blokeoa altxatu zuen, baina horrek Alemaniaren zatiketa eragin zuen:
  • Alemaniako Errepublika Federala (AEF) → Mendebaldea, AEBren laguntzarekin. Hiriburua: Bonn.
  • Alemaniako Errepublika Demokratikoa (AED) → Ekialdea, SESBen kontrolpean. Hiriburua: Berlin Ekialdea.
• 1961ean, Berlingo harresia eraiki zen, ekialdetik mendebaldera ihes egitea eragozteko.

Blokeak Eratu Zirenekoa

1949tik aurrera, bi bloke politiko-militarrak finkatu ziren, etsaitasunezko egoera luzera eramanez.

• 1949: Mendebaldeak NATO sortu zuen, defentsa militarra bermatzeko. Hasieran 12 herrialdek osatu zuten (AEB, Kanada, Erresuma Batua, Frantzia…).
• 1955: SESBek Varsoviako Ituna eratu zuen, Ekialdeko Europako herrialde komunistak barne hartuz.

Gerra Hotza lau hamarkada iraun zuen, eta bi blokeek munduan eragina zabaltzeko lehian jarraitu zuten.

Armamentu-norgehiagoka eta Lehia Nuklearra

• 1945: AEBk bonba atomikoa erabili zuen Hiroshiman eta Nagasakin.
• 1949: SESBek ere bonba atomikoa lortu zuen, bi potentzien arteko oreka aldaraziz.
• 1950eko hamarkadatik aurrera, arma nuklearren lehia bizkortu zen:
  • Hidrogeno-bonbak (H-bomb).
  • Kontinentearteko misil balistikoak (ICBM).
• Izu oreka (MAD doktrina – Mutual Assured Destruction): Bi potentziek jakin bazekiten erasoa egiteak mendekua ekarriko zuela, eta horrek guztien suntsipena eragingo zuela. Horrek gatazka nuklearra saihestu zuen, baina Gerra Hotza etengabeko tentsioan mantendu zuen.

Ondorioak

Gerra Hotzaren hasieran, mundua bi bloke nagusitan zatitu zen: AEBk eta SESBek lideratutako aliantzak. Haien arteko lehia politikoa, ekonomikoa eta militarra tentsio-egoera iraunkorra bihurtu zen, baina borroka armatu zuzena saihestu zuten, armamentu nuklearraren mehatxuagatik.

2. Protagonista Berri Bat: Txina

Iraultza Komunista

Txinako Inperioa erori ondoren, 1912an Txinako Errepublika sortu zen, baina ezegonkortasun politikoak gerra zibila piztu zuen (1927). Bi talde nagusi borrokatu ziren:

• Alderdi Nazionalista (Kuomintang) → Chiang Kai-Shek-ek zuzendua.
• Alderdi Komunista → Mao Zedongek gidatua.

1937an Japoniak Txina inbaditu zuenean, bi taldeek elkarlanean jardun zuten. Hala ere, Bigarren Mundu Gerra amaitzean, borroka berriro hasi zen eta 1949an Alderdi Komunista garaile atera zen. Ondorioz, Txina bi estatutan banatu zen:

• Txinako Herri Errepublika (Txina kontinental) → Mao Zedongek gobernatu zuen.
• Taiwan → Chiang Kai-Shek-ek eta nazionalistek ihes egin zuten bertara.

Mao Zedongen Txina Berria

Mao Zedongek Txinaren historia modernoaren aldaketarik handiena ekarri zuen. Haren erregimen komunistak honako eraldaketak egin zituen:

• Lurjabe handiak kendu eta nekazaritza kolektibizatu zuen.
• Industria nazionalizatu eta planifikazio ekonomikoa ezarri zuen.
• Familia, erlijioa eta emakumearen egoera erreformatu zituen.

Hasieran, eredu sobietarra jarraitu zuten, baina emaitza eskasak ikusita, Txinak bere bide propioa hartu zuen. 1968an Iraultza Kulturala piztu zen, barneko purga bortitza, eta SESBekiko harremanak okertu egin ziren.1976an Mao hil ostean, Deng Xiaoping-ek ekonomia kapitalistarako erreformak hasi zituen, baina botere politikoa Alderdi Komunistaren esku mantendu zen.

Ondorioak

• Txina potentzia bihurtzeko bidea hasi zen: Deng Xiaopingen erreformek munduko ekonomiaren liderretako bat bihurtu zuten.
• Komunismoa mantendu zen, baina ekonomia ireki zen: Alderdi Komunistak boterea mantendu zuen, baina kapitalismoaren elementuak sartuz (merkatu-ekonomia).
• Taiwan eta Txinaren arteko gatazka ez zen konpondu: Gaur egun ere, bi estatuen arteko tentsioak jarraitzen du.
• Txinako Herri Errepublika nazioarteko eszenan indartu zen: SESBekin harremanak okertu arren, mendebaldeko herrialdeekin (AEB barne) harremanak sendotu zituen.

3. Gerra Hotzaren Garaiko Gerra Beroak

1950etik aurrera, Gerra Hotza munduko beste eskualde batzuetara zabaldu zen, batez ere Asia eta Afrikara. Mendebaldeko bloke kapitalistak eta SESB buru zuen bloke komunistak deskolonizazio-prozesua aprobetxatu zuten beren ideologiak zabaltzeko. Horren ondorioz, gatazka gogorrak piztu ziren, beste herrialdeen interesek baldintzatutako gerrak, hala nola Koreakoa eta Vietnamekoa.

Koreako Gerra (1950-1953)

Testuingurua: 1945ean, Bigarren Mundu Gerra amaitzean, Korea bi zatitan banatu zuten:

• Ipar Korea (komunista, SESBek babestua)
• Hego Korea (kapitalista, AEBk babestua)

Gatazkaren garapena:

1. 1950ean Ipar Koreak Hego Korea inbaditu zuen.
2. AEBk eta NBEk tropak bidali zituzten, MacArthur jenerala buru.
3. Txinak esku hartu zuen, eta gerrak norabidea aldatu zuen.
4. 1953an Panmunjom-eko armistizioa sinatu zen, eta bi Koreen arteko muga finkatu zen 38. paraleloan.

Ondorioak:

• 4 milioi hildako, gehienak zibilak.
• Korea zatituta geratu zen, gaur egun arte.
• AEBk defentsa-gastuak areagotu zituen eta komunismoaren aurkako jarrera gogortu.
• Txinak Mendebaldearen aurkako boterea erakutsi zuen.

Vietnamgo Gerra (1945-1975)

Testuingurua:

• 1945ean Ho Chi Minhek Vietnamen independentzia aldarrikatu zuen, baina Frantziak ez zuen onartu.
• Indotxinako Independentzia Gerra (1945-1954) piztu zen Frantziaren eta Viet Minh (komunisten) artean.
• 1954an Frantsesek porrot egin zuten Dien Bien Phu-n, eta Vietnam bi zatitan banatu zen:
  • Ipar Vietnam (komunista, Ho Chi Minh buru)
  • Hego Vietnam (kapitalista, AEBren babesean)

Gatazkaren garapena:

• 1960an Viet Cong gerra gerrilla sortu zen Hego Vietnamen, Ipar Vietnam eta SESBen laguntzarekin.
• AEBk laguntza militarra eta tropak bidali zituen, komunismoaren hedapena eragozteko.
• 1965etik aurrera, AEBk bonbardaketa masiboak eta arma kimikoak erabili zituen.
• Gerraren aurkako protestak handitu ziren AEBn eta Europan.
• 1968an AEBk tropak erretiratzen hasi zen, porrot militar eta politikoa zela ikusita.
• 1973an Parisko Bake Ituna sinatu zen, eta AEBko tropak Vietnamera alde egin zuten.
• 1975ean Ipar Vietnamek Saigon hartu zuen eta Vietnamgo Errepublika Sozialista sortu zen.

Ondorioak:

• 3,8 - 5,7 milioi hildako.
• AEBk bere lehen porrot militarra jasan zuen, trauma nazional handia eraginez.
• Gerra honek gizateriaren aurkako krimen larriak utzi zituen (arma kimikoak, sarraskiak…).
• Vietnamgo ekonomia eta gizartea guztiz suntsituta geratu ziren.

Ondorio Orokorrak

• Gerra Hotzak eragindako gerrak basakeriaz beteta egon ziren, gehienetan herrialde inplikatuen interesak baino gehiago, potentzia handien arteko lehia islatu zutelako.
• AEBk eta SESBek munduko gatazka askotan esku hartu zuten, baina ez beti arrakastaz.
• Koreako Gerra amaitu arren, gatazka oraindik bizirik dago, bi Koreen arteko tentsioak mantenduz.
• Vietnamgo Gerra izan zen AEBk galdutako lehenbizikoa, eta Mendebaldeko herrialdeen politika militarrean eragin handia izan zuen.
• Gerrak herrialde txikien sufrimendu izugarria eragin zuen, milioika hildako, suntsipena eta pobrezia ekarriz.

4. Gizarte Kapitalistak

Kontsumo-gizartea

• 1945-1970: Ekonomia-hazkunde handia Mendebaldean, batez ere AEBn.
• Ekoizpena handitu zen: enplegu betea, berrikuntza teknologikoa eta energia merkea (petrolioa).
• Kontsumismoa sustatu zen: autoak, etxetresna elektrikoak… arrakasta eta gizarte-maila igoerarekin lotuta.
• Familia nuklearra egituraren oinarria bihurtu zen, genero-rol banaketa oso markatuarekin.
• Erdiko klasea zabaldu zen, baina gizarte-desberdintasunak mantendu ziren.

Ongizate-estatua

• 1945etik aurrera: Estatuek ekonomian esku hartu zuten merkatuaren gehiegikeriak saihesteko.
• Zerga progresiboak ezarri ziren eta zerbitzu publikoak sortu ziren: Osasungintza, hezkuntza, etxebizitza, pentsioak, langabezia-sorospena…
• Enpresa publiko handiak sortu ziren eta aberastasuna birbanatzeko tresna bihurtu zen estatua.
• AEBn sistema Europan baino liberalagoa izan zen.

Alderdi Anitzeko Demokrazia Parlamentarioa

• 1970eko hamarkadara arte: Mendebaldeko herrialdeetan sistema parlamentarioak egonkortu ziren.
• Alderdi nagusiak:
  • Kontserbadoreak eta demokristauak.
  • Sozialdemokratak eta laboristak.
  • Komunistak (indar txikiagoa zuten Mendebaldean).
• Hauteskunde libreak eta sufragio unibertsala finkatu ziren, baina alderdi bakoitzak demokrazia sakontzeko jarrera desberdinak izan zituen.

Gizarte-mugimendu Berriak

• 1960ko hamarkadan protesta sozialak ugaritu ziren:
  • Langile-mugimendua: sindikatuek lan-baldintzak hobetzeko borroka egin zuten.
  • Gazteen mobilizazioak: gerraren aurkako jarrerak (Vietnam), diskriminazioaren aurka (afroamerikarrak, emakumeak) eta bestelako bizimodu baten aldeko mugimenduak (hippyak).
  • 1968ko maiatza (Paris): Ikasle-matxinadak, sistema kontserbadorearen eta AEBko inperialismoaren aurka.

Krisia eta Neoliberalismoa

• 1973: Petrolioaren krisia; ekonomiaren geldialdia eta langabeziaren igoera.
• 1980tik aurrera: Neoliberalismoaren gorakada, Margaret Thatcher (Erresuma Batua) eta Ronald Reaganen (AEB) eskutik.
  • Enpresen eta zerbitzu publikoen pribatizazioa.
  • Zerga-jaitsierak eta erregulazio ekonomikoen murrizketa.
  • Sindikatuen boterea murriztu eta lan-baldintzak prekarioago bihurtu ziren.

Definizioak

1. Gerra Hotza
   • Definizioa: AEB eta SESB arteko tentsio politiko eta militarra (1947-1991), borroka zuzenik gabe.
   • Marshall Plana: AEBk Europako berreraikuntza lagundu zuen, komunismoaren kontra.
   • Truman Doktrina: AEBk komunismoaren hedapena saihestu nahi zuen.
   • Alemaniaren zatitzea: Alemania bi estatuetan banatu zen: Mendebaldekoa (AEB lagunduta) eta Ekialdekoa (SESB kontrolpean).
   • Aliantzak: NATO (1949) vs. Varsoviako Ituna (1955).
2. Txina eta Mao Zedong
   • Iraultza Komunista: 1949an, Mao Zedong Txina gobernatu zuen.
   • Maoen Erreformak: Nazionalizazio, kolektibizazioa eta emakumeen eskubideen aldaketa.
   • Kultura Iraultza: 1966an, Maoek purga bat hasi zuen barruko boterearen alde.
   • Deng Xiaoping: 1976tik aurrera, ekonomia kapitalistara ireki zuen.
3. Gerra Beroak
   • Koreako Gerra (1950-1953): Korea banatuta geratu zen, armistizioarekin.
   • Vietnamgo Gerra (1955-1975): Vietnam del Norte (komunista) eta Hego Vietnam (kapitalista) borrokatu ziren, irabazi zuten komunistek.
4. Gizarte Kapitalistak
   • Kontsumo Gizartea: Ekonomiaren hazkundea eta klase ertaineko hedapena (1945-1970).
   • Ongizate Estatuak: Estatuak zerbitzu publikoak bermatu zituen.
   • Neoliberalismoa: 1980tik aurrera, pribatizazioa eta zerga murrizketak.