Espainiako krisi ekonomikoa, Errepublika eta Gerra Zibila (1929-1939)

Resumen

Dokumentuak 1929ko krisi ekonomikoaren eragina azaltzen du Espainian, eskuin eta ezkerreko politika-gatazkak, 1936ko Fronte Popularra eta Gerra Zibilaren hasiera. Euskal Herriaren egoera ere aztertzen da: Autonomia Estatutua, Bilbo frankisten esku erori zena eta 1939ko diktaduraren ezarpena.

Puntos clave

1929ko New Yorkeko burtsaren krisiak Espainiako esportazioak, inbertsioa eta lana kaltetu zituen.
1933an eskuinak hauteskundeak irabazi zituen eta aurreko erreformak bertan behera utzi zituen.
1934ko urrian Asturiasko meatzariek Errepublika Sozialista aldarrikatu zuten, eta errepresio gogorra izan zen.
1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi zuen, eta uztailean eskuin muturreko militarrek estatu-kolpea eman zuten.
1936ko urrian Euskal Herriak Autonomia Estatutua onartu zuen, eta José Antonio Agirre lehendakari izendatu zuten.
1937an Bilbo frankisten esku erori zen eta erbesteratze masiboa gertatu zen.
Francok 1939an garaipena lortu zuen eta diktadura ezarri zuen 1975era arte.

Ponte a prueba

Espainiako krisi ekonomikoa eta politikoa (1929-1935)

1929ko New Yorkeko burtsaren krisiak Espainiako ekonomian eragin handia izan zuen: esportazioak gutxitu, atzerriko inbertsioa murriztu eta langabezia igo egin zen. Ondorioz, emigrante askok itzuli behar izan zuten, lana galduz. Aldi berean, faxismoa Europan indartzen ari zen; Italian Mussolini boterean zegoen 1922tik, eta 1933an Hitler Alemaniako kantziler bihurtu zen. Espainian, eskuinak bere indarrak batu eta CEDA sortu zuen, José María Gil-Roblesen gidaritzapean. Anarkisten eta langileen matxinadek gizarte tentsioa areagotu zuten.

Eskuineko gobernuaren erreformak eta 1934ko iraultza

1933an eskuinak hauteskundeak irabazi zituen, eta aurreko gobernuaren erreformak bertan behera utzi zituen. Nekazaritza-erreforma desegin eta eliza eta lurjabeen aldeko politikak indartu zituen. 1934ko urrian, CEDA gobernura iritsi zenean, ezkerrak matxinada orokorra antolatu zuen. Asturiasen, meatzariek Errepublika Sozialista aldarrikatu zuten, baina Francok errepresio gogorra ezarri zuen, milaka hildako eraginez.

Fronte Popularra eta Gerra Zibilaren hasiera

1935ean Estraperlo eskandaluak gobernua krisian sartu zuen, eta 1936ko hauteskundeetan ezkerreko Fronte Popularrak irabazi zuen. Polarizazio politikoa areagotu eta herrialdea Gerra Zibilera bideratu zen. Fronte Popularrak boterea eskuratu ondoren, aurreko biurteko errepublikarreko erreformak berreskuratzen saiatu zen:

Nekazaritza-erreformak berriro ezarri.
Preso politikoak askatu.
Langileen eskubideak indartu.

Hala ere, gizartearen erradikalizazioak tentsioa areagotu zuen: grebak, lurren okupazioak eta indarkeria politikoa ugaldu ziren. 1936ko uztailean, eskuin muturreko militar matxinoek estatu-kolpea eman zuten.

Euskal Herria gatazkan eta diktaduraren ezarpena

Euskal Herrian, 1936ko urrian Autonomia Estatutua onartu zen, eta José Antonio Agirre lehen lehendakaria izendatu zuten. Eusko Jaurlaritzak gudaroste propioa sortu zuen, baina 1937an Bilbo frankisten esku erori zen eta erbesteratze masiboa gertatu zen.

1939an Francok garaipena lortu eta diktadura ezarri zuen 1975 arte. Errepresioa gogorra izan zen: fusilamenduak, espetxeratzeak eta euskal kulturaren zapalkuntza nabarmenak izan ziren. Euskara debekatua izan arren, euskal identitatea mantendu zen, eta gaur egun oraindik ere gerra eta diktaduraren ondorioak politikan eta gizartean nabari dira.

Preguntas frecuentes

Zergatik eragin zuen 1929ko krisiak Espainian?

Burtsaren krisiak esportazioak murriztu, atzerriko inbertsioa gutxitu eta langabezia igo zuen. Ondorioz, emigrante asko itzuli behar izan zuten lana galduta.

Zer gertatu zen 1934ko urrian?

CEDA gobernura iritsi zenean, ezkerrak matxinada orokorra antolatu zuen. Asturiasen meatzariek Errepublika Sozialista aldarrikatu zuten, baina Francok errepresio gogorra ezarri zuen.

Noiz eta nola hasi zen Gerra Zibila?

1936ko uztailean eskuin muturreko militar matxinoek estatu-kolpea eman zuten, Fronte Popularra boterean zegoela. Horrek gerra zibila eragin zuen.