Espainiako II. Errepublika: Biurteko Erradikal-Zedista eta Gerra Zibila

Biurteko Errepublikano-Sozialista eta bere erreformak

Biurteko Errepublikano-Sozialista (1931-1933) Espainiako Bigarren Errepublikaren fase garrantzitsua izan zen, aurreko erregimenaren krisiaren eta gizarte espainiarra transformatzeko zenbait erreformen inguruan markatua.

Kausak: Primo de Riveraren diktaduraren (1923-1930) ondorioz, autoritarismoan eta kontrol militarrean oinarritutako sistema horrek herritarren sostengua galtzen joan zen eta oposizio politikoaren hazkundea ekarri zuen. 1930ean, San Sebastián Paktua errepublikar eta sozialisten artean, eta 1931ko udal hauteskundeetako monarkiarik gabeko emaitzek Errepublikaren aldarrikapena ekarri zuten. Alfontso XIII.a erregea erbesteratu zen, eta Behin-Behineko Gobernua osatu zen, errepublikanoak eta sozialistak buru zirela.

1931ko Konstituzioa denboraldi honetako lorpen nagusietako bat izan zen. Errepublika laiko eta demokratiko bat ezarri zuen, Estatu deszentralizatua, oinarrizko eskubideak aitortuz, hala nola emakumeen botoa, adierazpen askatasuna eta hezkuntza laikoa. Era berean, lurraren erreforma, hezkuntza erreforma eta eskualdeen autonomia jasotzen zituen.

Hala ere, erreformak ez ziren erraz ezarri, eta Eliza eta lurraren jabe handiek oposizioa aurkitu zuten aldaketa hauetan. Lurraren erreforma ez zen eraginkorra izan, jabe handien oposizioaren ondorioz, eta hezkuntza erreformak sektore kontserbadoreekin talka egin zuen. Gainera, ezkerreko koalizioa azkar desegin zen desadostasunak zirela eta, eta Biurteko Errepublikano-Sozialista amaitu egin zen 1933an, eskuina iritsi zen arte.

Garai hau funtsezkoa izan zen Errepublikaren oinarriak ezartzeko, baina baita ere erakutsi zuen zenbaterainoko zailtasunak dituzten eraldaketa egiturazkoak sakonki egiteak giro politiko eta sozial oso ezegonkorrean.

Ondorioak

Erreformen laburpena

Biurteko Errepublikano-Sozialista 1931 eta 1933 artean Espainian ezarri zen, eta garai horretan hainbat erreforma garrantzitsu aurrera eraman ziren. 1931ko Konstituzioak Espainiako Errepublika laiko, demokratiko eta deszentralizatua ezarri zuen. Erreformek gizartearen egitura aldatu nahi zuten, hala nola lurraren erreforma (lurren banaketa eta lanketa), hezkuntza erreforma laikoa, langile-eskubideak (lan-baldintza legalak hobetzea), eta eskualdeen autonomia (bereziki Katalunian eta Galizian). Hauek guztiek gizartearen sektore zabaletan eragin nahi zuten, baina gizarte-konfrontazioak ere sortu zituzten.

Erreformen kontrako erreakzioak

Erreformek erantzun oso kontraesankorrak izan zituzten. Eliza Katolikoak eta lurraren jabe handiek oposizio gogorra egin zuten, lehenak hezkuntza laikoaren eta erlijioaren presentzia ezabatzeko erreformen aurka, eta bigarrenak lurraren banaketa arriskutsua ikusten zuelako. Horrez gain, armadak eta kontserbadoreek ezin izan zituzten onartu erreformak, eta horren adibide da Sanjurjoren altxamendua (1932), militarrek estatuaren autoritatearen eta erreformen aurka egindako estatu-kolpe saiakera. Erreformekiko armadaren kontrako jarrera eta gizarte elkarte kontserbadoreen izua azpimarratu ziren, haien ustetan, erreformek gizartearen egitura tradizionala apurtzen zutela uste baitzuten.

Era berean, Casas Viejaseko gertakari latzak (1933) izan ziren, non langileek eta nekazariek lurraren erreformaren eta lan-eskubideen alde protesta egin zuten, baina gobernuak errepresio bortitza erabili zuen, eta horrek langile-klasearen eta gobernuaren arteko tentsio soziala areagotu zuen.

1933ko hauteskundeetan erradikal-zedisten garaipena

Horrela, 1933ko hauteskunde orokorretan, hasieran ezkerreko indarrek lortutako garaipenaren ondoren, eskuina iritsi zen boterean. Erradikal-zedistek (José María Gil-Roblesen lidergopean) eta beste eskuineko indarrek lortu zuten garaipena, eta haiek kontraesan horren ondorioz eskuratu zuten boterea. Haien garaipena ez zen soilik Errepublikaren erreformen aurkako erreakzioaren emaitza, baizik eta klase sozialen arteko polarizazioak eta ezkerreko indarren barne-tentsioek eragin zutena izan zen.

Honek Biurteko Errepublikano-Sozialista amaitzea eta Errepublikaren polarizazio politikoaren hasiera ekarri zuen, eskuina eta ezkerra elkarren aurka jarriz. 1933ko hauteskundeek Biurteko Errepublikano-Sozialistaren porrota ekarri zuten. Horrela, Espainiako Bigarren Errepublikan krisi politiko eta soziala areagotu zen, ezkerreko eta eskuineko sektoreen arteko tentsioak areagotuz.

Biurteko Erradikal-Zedista eta Kontraerreformatzailea: Kausak

1931ko erreformak eta horien kontraerreakzioa izan ziren Biurteko Erradikal-Zedista eta Kontraerreformatzailea izendatzen den garaiko politikaren oinarri garrantzitsuak. Bigarren Errepublikako lehen biurtekoan, ezkerreko gobernuak hainbat erreforma ezarri zituen, hala nola lurraren erreforma, hezkuntza laikoa, langile-eskubideak eta eskualdeen autonomia. Erreformek gizartearen sektore zabalen onarpena bilatu zuten, baina baita oposizio bortitza ere, eta horren ondorioz konfrontazio politiko sakon bat sortu zen.

Erreformekiko kontrako erreakzioa eskuinak, Elizak eta lurraren jabe handiek izan zuten, eta hori izan zen 1932ko Sanjurjoren altxamenduaren arrazoi nagusia. Altxamendu militar hori estatu-kolpe bat izan zen, eta Primo de Riveraren diktaduraren jarraipena nahi zuten sektoreen erantzun gisa interpretatu zen. Erreformekiko armadaren kontrako jarrera eta gizarte elkarte kontserbadoreen izua azpimarratu ziren, haien ustetan, erreformek gizartearen egitura tradizionala apurtzen zutela uste baitzuten.

Bestalde, Casas Viejaseko gertakariak (1933) izan ziren, langile eta nekazari taldeek lurraren erreformaren alde egindako matxinada bat, eta gobernuak errepresio bortitza erabili zuen. Honek langile eta nekazarien sektoreen artean frustrazioa eta haserrea eragin zituen, eta gobernuaren aurkako arrakalak areagotu zituen.

1933ko hauteskundeetan erradikal-zedisten garaipena

Egoera politiko hori guztia, 1931 eta 1933 artean egindako erreformekiko aurkako erreakzioek eta ezkerraren ezegonkortasunak, 1933ko hauteskundeetan emaitza ikusgarria ekarri zuten. Erradikal-zedisten garaipenak eskuinaren iraultza politikoaren hasiera ekarri zuen, José María Gil-Roblesen buru zen taldeak lortu baitzuen garaipena. Eskuineko indarrek, hala nola Erradikalak eta CEDA taldeak, erreformista ezkerreko gobernuen porrota baliatu zuten eta 1933ko hauteskundeetan irabazi zuten. Gobernu erradikal-zedistak sortu ziren, eta haien helburua ez zen bakarrik Errepublika eraistea, baizik eta kontraerreformak egitea, hau da, 1931ko erreformak indargabetzea eta Espainiako gizartearen egitura tradizionala berreraikitzea.

Hau, beraz, Biurteko Erradikal-Zedista eta Kontraerreformatzailea izendatzen den garaiaren kausa eta ondorioetako bat izan zen. Hauteskunde horiek eskuinaren gorakada eta erreformen kontrako indarren garaipena markatu zituen, eta Espainiako Bigarren Errepublikan gizarte-politika eta eskubide sozialen inguruko liskarrak areagotu ziren.

Biurteko Erradikal-Zedista eta Kontraerreformatzailea: Ondorioak

1933ko eskuinaren garaipena

1933ko hauteskundeetako garaipena eskuineko erradikal-zedistena izan zen, eta horrek Espainiako Bigarren Errepublikaren politikan aldaketa sakonak ekarri zituen. Erradikal-zedisten garaipenak 1931ko erreformak (lurraren erreforma, hezkuntza laikoa, langile-eskubideak eta autonomia-eskubideak) indargabetzea ekarri zuen, eta haien gobernuak kontraerreformak ezarri zituen, gizartearen egitura tradizionala berreraikitzeko helburuarekin. Horrela, Eliza Katolikoaren egoera indartu zen, lurraren jabeen interesak babestu ziren, eta eskualdeen autonomia eta langile-eskubideak murriztu ziren.

Ezkerraren erreakzioa

Ezkerraren aurkako erreformek eta gizarte-politika aldetiko atzerapausoak liskarrak sortu zituzten. Ezkerraren sektore sozialista, anarkista eta komunista hainbat matxinada eta iraultza-saiakera handietan parte hartu zuten, eta horiek 1934ko iraultzak ekarri zituzten. Asturiasen, meatzariek eta langileek greba orokorra eta matxinada armatu bat egin zuten, eskuineko gobernuaren aurka, baina errepresio bortitza jasan zuten. Era berean, Katalunian, Estatutaren onarpena eta eskualdearen autonomia aldarrikatu zituzten, eta Kataluniako iraultza sortu zen.

Eskuineko gobernuaren ustelkeria

Erradikal-zedisten gobernuak ustelkeria kasu ugari eta egonkortasun eza izan zituen, eta horrek populazioaren haserrea areagotu zuen. Ustelkeriak eta eskubideen murrizketek eskuinak Espainiako gizartearen mesedetan jartzeko saiakerak zapuztu zituzten, eta horrek ezkerraren eta langile mugimenduaren indarra areagotu zuen.

1936ko hauteskundeetarako deialdia

Eskuineko gobernuaren porrota eta gizartearen polarizazio politikoa ikusita, 1936an hauteskundeetarako deialdia egin zen. Ezkerra, Fronte Popularra izeneko koalizioan elkartu zen, eta horrek ezkerreko indarrak batzea eta faxismoaren aurkako fronte bat sortzea ahalbidetu zuen. Fronte Popularrak garaipena lortu zuen, baina horrek zulo handiak utzi zituen, eta Espainiako Gerra Zibila lehertu zen, eskuina eta ezkerra gerran aurrez aurre jarriz.

Ondorioa

Horrela, Biurteko Erradikal-Zedista eta Kontraerreformatzailearen prozesuak 1933ko eskuinaren garaipena eta 1934ko iraultzak ekarri zituen, eta 1936ko hauteskundeetarako deialdia, Fronte Popularra sortuz, Espainiako Bigarren Errepublika gainbeheran jartzea eta Espainiako Gerra Zibila ekartzea eragin zuen.

Fronte Popularraren Garaia: Kausak

Eskuina boterean (1933-1936)

1933ko hauteskundeak irabazi ondoren, eskuineko erradikal-zedisten gobernuak Bigarren Errepublikako erreformak atzera bota zituen. Eskuina 1933tik aurrera egon zen boterean, eta horrek 1931ko erreformak (lurraren erreforma, hezkuntza laikoa, langile-eskubideak eta autonomia-eskubideak) indargabetzea ekarri zuen. Sanjurjoren altxamendua eta Casas Viejaseko gertakariak bezalakoak izan ziren aurretik, baina 1933tik aurrera, eskuinak kontraerreformak ezartzen hasi ziren, eta kontserbadurismoa eta katolizismoa indartzea izan zen lehentasunetako bat. Erreformek gizartearen egitura tradizionala berreraikitzeko helburua zuten, eta horrek langileen, nekazarien eta ezkerraren haserrea eragin zuen.

Kontraerreakzioa: 1934ko iraultzak

Asturiasen iraultza 1934ko urrian izan zen, meatzarien eta langileen greba orokor bat hasi zenean. Langileek eta nekazariek eskuineko gobernuaren aurka protestan jarraitu zuten, lurraren erreformaren eta langile-eskubideen alde. Asturiasen, meatzariek matxinada armatu bat burutu zuten, eta horrek errepresio bortitza ekarri zuen. 1934ko iraultzek langile-klasearen eta ezkerraren mugimenduaren aurka sortu ziren, eta armadaren errepresioarekin amaitu ziren.

Bestalde, Katalunian, Estatutaren aldarrikapena eta eskualdeko autonomia aldarrikatu ziren, eta Kataluniako iraultza sortu zen, eskuinaren errepresioaren eta autonomia-eskubideen aldeko borroka gisa. 1934ko iraultzak hain izan ziren latzak, non errepresioak sektore sozialista eta komunista gehiago erradikalizatu zituen.

1936ko Hauteskundeak eta Ezkerraren Koalizioa

1936ko hauteskundeak erabakigarriak izan ziren, eta horien aurretik gizartearen polarizazioa areagotu zen, eskuina eta ezkerra gero eta gehiago banandu baitziren. Ezkerrak, Fronte Popularra izeneko koalizioa sortu zuen, sozialistek, komunistek eta anarkistek osatua. Fronte Popularrak eskuinaren eta diktaduraren aurka borrokatzea zuen helburu nagusia, eta 1936ko hauteskundeetan garaipena lortu zuen. Horrela, Fronte Popularrak gobernua osatu zuen, eta 1931ko erreformen berriztapenak martxan jarri ziren, nahiz eta gizartearen sektore kontserbadoreek eta eskuinak horiek berriz ere blokeatzeko saiakera egin zuten.

Ondorioa

Fronte Popularraren garaia 1936an hasi zen, eta aurreko 1933ko eskuinaren garaipenaren ondorioz, gizartearen polarizazioa areagotu zen. 1934ko iraultzek (Asturiasen eta Katalunian) errepresio bortitzak ekarri zituzten, eta horrek langile eta ezkerreko mugimenduen erradikalizazioa sustatu zuen. Fronte Popularraren garaia, 1936ko hauteskundeen ondoren, ezkerraren koalizioa izan zen, eta eskuinaren aurkako fronte bat osatu zuten. Hala ere, gizartearen eta klase sozialen polarizazioak Espainiako Gerra Zibilera eraman zuen, faxismoaren aurkako eta aldeko indarren arteko borroka bortitza izanik.

Fronte Popularraren Garaia: Ondorioak

Fronte Popularraren garaipena

1936ko hauteskundeetan, Fronte Popularra ezkerraren koalizioak garaipena lortu zuen. Koalizio horrek sozialistak, komunistak eta anarkistak batu zituen, eta horrek gizartearen eraldaketa eta 1931ko erreformen berriztapenak ekarri nahi zituen, batez ere lurraren erreformaren eta langile-eskubideen defentsaren inguruan. Fronte Popularraren hauteskunde-programa errepublikanismoa, sozialismoa eta demokrazia soziala sustatzea izan zen, eta horretarako hezkuntza laikoa, lurraren banaketa eta eskualdeen autonomia handitzea bultzatu nahi izan zuten. Gainera, 1931ko Konstituzioaren ezarpenei jarraituz, eskubide sozialen defentsa lehenetsi zuten.

Eskuinekoen konspirazioa

Fronte Popularraren garaipenaren aurrean, eskuinak erantzun politiko eta militarra prestatu zuen. Eskuineko sektoreek, militarrek, monarkistek, funtzionario kontserbadoreek eta Eliza Katolikoak, Fronte Popularraren programaren aurka jarriz, eskuinaren kontraesanak eta egonkorra ez zen giro politikoa erabili zituzten, eta horren ondorioz, konspirazio militarra antolatu zen. 1936ko altxamendu nazionala prestatzeko lehen urratsak eman ziren, eta horrek Francisco Franco buru zela, altxamendu nazionalaren hasiera ekarri zuen.

Altxamendu Nazionala

1936ko uztailaren 17an, Francisco Franco eta militar altxatuen buruzagitza nazionalista eta faxista batzuen gidaritzapean, altxamendu nazionala hasi zen, Espainiako Bigarren Errepublika bortxaz eraisteko asmoz. Errepublikaren aurkako militarrek, monarkistek eta eskuineko taldeek batera egin zuten matxinada. Altxamendu nazionalaren helburua gerra zibila piztea eta Fronte Popularraren gobernua desegitea izan zen. Eskuina militarrekin eta kolpisten aliantzan antolatu zen, eta erresistentzia sozialista, komunista eta anarkista izan zen. Altxamenduaren hasierak Espainiako Gerra Zibila piztu zuen, bi aldeen artean borroka politiko eta militarra sortuz, eta ezkerreko eta eskuineko sektoreak elkarren aurka aritu ziren.

Gerraren hasiera

Altxamenduaren hasiera Espainiako Gerra Zibilaren hasiera izan zen, eta horrek sozialisten eta komunisten aldeko indarren eta frankisten eta nazionalisten aldekoen arteko gatazka handia ekarri zuen. Gerra horrek gizartearen polarizazioa areagotu zuen eta estatuaren egitura politikoa suntsitu zuen. Fronte Popularraren gobernuak nazionalistek eta frankistek erabilitako errepresio eta giza eskubideen urraketa larriak jasan zituen, eta gerrak iraun zuen bitartean, armadaren eta nazionalisten garaipena gero eta gehiago gertatzen zen.

Frankisten garaipena eta frankismoaren hasiera

1939ko apirilaren 1ean, frankistek Espainiako Bigarren Errepublika eraitsi zuten, Francisco Franco buru zela. Gerra Zibila amaitu ondoren, frankismoaren diktadura ezarri zen. Francisco Francoren agintaldia militarismoan eta autoritarismoan oinarritu zen, eta demokrazia eta errepublika ezabatu ziren. Frankismoaren hasiera honek gizartearen eta politikaren kontrola militarrek eta eskubide zibilen murrizketek hartzea ekarri zuen. Frankismoaren finkapena gertatu zen, errepresio politikoa eta oposizioaren debekua ezarri ziren, eta Espainia Francoren diktadura izan zen hurrengo hamarkadetan.

Ondorioa

Fronte Popularraren garaia Espainiako Bigarren Errepublikan polarizazio politiko eta sozialaren une gorenetan gertatu zen, eta altxamendu nazionala eta Espainiako Gerra Zibilaren hasiera ekarri zituen. Gerra hori frankisten garaipenarekin amaitu zen, eta Francoren diktadura finkatu zen, demokraziaren eta askatasunen gainbehera ekarriz. Frankismoaren hasiera gizartearen autoritarismoaren eta errepresioaren etorkizuna markatu zuen, eta Espainiako historiako etapa ilun bat abiatu zuen.