Genetikaren oinarriak: kodea, mutazioak eta transkripzioa

Clasificado en Biología

Escrito el 31 de Marzo de 2025 en euskera con un tamaño de 6,6 KB
Actualizado el 7 de Noviembre de 2026

Resumen

Dokumentu honek kode genetikoaren ezaugarriak azaltzen ditu, hasierako eta amaierako kodonak barne. Mutazioen definizioa, motak (germinalak, somatikoak, genikoak, kromosomikoak eta genomikoak) eta eboluzioarekiko harremana ere jorratzen dira. Azkenik, RNA sintesiaren transkripzio prozesua eta eukariotoetako RNAren heldutasuna deskribatzen dira, dihibridismo gurutzaketa adibide batekin.

Puntos clave

Hasierako kodona AUG da eta metionina kodetzen du; stop kodonak UAA, UGA eta UAG dira.
Kode genetikoa gainjartzerik gabea da eta kodonak 5' → 3' noranzkoan irakurtzen dira.
Hiru nukleotidoko kodonek 64 konbinazio ematen dituzte, 20 aminoazidoak kodetzeko nahikoak.
Mutazio germinalak heredagarriak dira; mutazio somatikoak ez dira ondorengoetara pasatzen.
Mutazio genikoak, kromosomikoak eta genomikoak daude, eragiten duten aldaketaren magnitudearen arabera.
Transkripzioan RNA polimerasak kate moldea irakurtzen du; eukariotoetan 5' txanoa, poli-A buztana eta splicing-a gertatzen dira.

Resumen generado con IA a partir del documento. Ponte a prueba

Kode Genetikoa eta Kodonak

Hasiera eta Amaiera Kodonak

Hasierako kodona AUG izaten da, transkripzioa hasteko seinalea ematen duena. Kodon honek metionina aminoazidoa kodetzen du. Amaierako kodonak (stop kodonak) hiru desberdin izan daitezke:

Hauek sekuentziari amaiera ematen diote, ez dute aminoazidorik kodetzen.

Kodearen Ezaugarriak

Kode genetikoa gainjartzerik gabea izateak esan nahi du baseen hirukoteak (kodonak) jarraian eta linealki irakurtzen direla 5' → 3' noranzkoan. Irakurketa etengabea da hasierako kodonetik amaierako kodonera arte.

Kodon Kopurua eta Aminoazidoak

Baldintza arruntetan, proteinetan 20 aminoazido (aa) desberdin daude. Hogei aa horiek kodetzeko, gutxienez hiru nukleotidoko informazio-unitateak behar dira. Unitatea nukleotido bat edo bi balitz, aminoazido gutxiegi kodetuko lirateke (4¹=4; 4²=16). Aldiz, informazio-unitatea hiru nukleotidokoa bada (hirukotea edo kodona), 64 konbinazio posible daude (4³=64), 20 aminoazidoak kodetzeko nahikoa eta sobera.

Mutazio Genetikoak

Mutazioen Definizioa

Mutazioa zelula baten DNAren sekuentzian gertatzen den aldaketa iraunkorra da, eta zelula horretatik sortutako beste zeluletara transmiti daiteke. Mutazioak aldakortasun genetikoaren iturri dira, birkonbinazio meiotikoarekin batera.

Mutazio Motak

Mutazioak hainbat irizpideren arabera sailkatzen dira:

Eragindako zelula motaren arabera:
- Mutazio germinalak: Gametoetan edo gametoak sortzen dituzten zeluletan gertatzen dira (gametogenesian). Ondorengoetara transmititu daitezke, beraz, heredagarriak dira.
- Mutazio somatikoak: Zelula somatikoetan gertatzen dira. Mitosiz sortutako zelula-lerroetara transmititzen dira, baina ez dira ondorengoetara pasatzen (ez dira heredagarriak).
Aldaketaren magnitudearen arabera:
- Mutazio genikoak: Nukleotido-bikote bakar bati edo gutxi batzuei eragiten diete (adibidez, base-aldaketak, delezioak, intsertzioak).
- Mutazio kromosomikoak: Kromosoma baten egituran aldaketak eragiten dituzte (zati baten galera, bikoizketa, inbertsioa, translokazioa).
- Mutazio genomikoak: Kromosoma-kopuru osoan eragiten dute aldaketak (adibidez, aneuploidiak edo poliploidiak).

Mutazioa eta Eboluzioa

Mutazioak eta eboluzioa erlazionatuta daude. Mutazioak aldakortasun genetikoaren iturri nagusia dira, eta eboluzioak aldakortasun horren gainean jarduten du (hautespen naturalaren bidez). Hala ere, desberdintasunak daude: mutazioak ausazko aldaketak dira DNA sekuentzian, eta kaltegarriak, neutroak edo onuragarriak izan daitezke organismoarentzat. Eboluzioa, aldiz, populazioen ezaugarri heredagarrien aldaketa da denboran zehar, normalean ingurunera hobeto moldatzea dakarrena. Mutazio germinalak bakarrik dira ebolutiboki esanguratsuak, ondorengoei transmititzen zaizkielako.

Transkripzio Prozesua (RNA Sintesia)

Transkripzioaren Urrats Nagusiak

Transkripzioa DNA zati batetik (gen batetik) RNA molekula bat (mRNA, tRNA, rRNA...) sintetizatzeko prozesua da.

DNAren bi kateetatik bat, kate moldea (3' → 5' noranzkoa duena), erabiltzen da RNA sintetizatzeko. Beste katea, kate kodetzailea, ez da zuzenean kopiatzen, baina sortutako RNAren sekuentziaren antzekoa izango da (T-ren ordez U izan ezik).
RNA polimerasa entzimak prozesua katalizatzen du. Entzimak DNAren sekuentzia espezifikoak ezagutzen ditu: promotore bat (transkripzioa hasteko gunea) eta amaiera-seinale bat (bukatzeko gunea).
RNA polimerasa promotoreari lotzen zaio eta DNAren helize bikoitza zabaltzen du, hidrogeno-loturak apurtuz.
Ondoren, RNA polimerasa kate moldean zehar mugitzen da (3' → 5' noranzkoan), eta erribonukleotido osagarriak gehitzen ditu RNA katea 5' → 3' noranzkoan hazteko.
Transkripzioa hasi eta gutxira, eukariotoetan sortzen ari den RNA molekularen 5' muturrari 5' txanoa (metilguanosina trifosfato eraldatua) gehitzen zaio. Txano honek RNA babesten du eta erribosomari lotzen laguntzen dio itzulpenean.
RNA polimerasak DNAren amaiera-seinalera iristean, transkripzioa amaitzen da eta sortutako RNA molekula (RNA transkriptu primarioa deitua eukariotoetan) askatzen da.
Eukariotoetan, RNA transkriptu primarioaren 3' muturrari poli-A buztana gehitzen zaio (adenina nukleotido askoz osatua, ~200). Buztan honek RNA egonkortzen du eta nukleotik zitoplasmara garraiatzen laguntzen du.

RNAren Heldurapena edo Prozesamendua (Eukariotoetan)

Eukariotoen geneetan, kodetzen duten sekuentziak (exonak) eta kodetzen ez duten sekuentziak (intronak) tartekatuta daude. RNA transkriptu primarioak biak ditu.

Splicing izeneko prozesuaren bidez, intronak kendu eta exonak elkarri lotzen zaizkio. Prozesu hau nukleoan gertatzen da.
Splicing-aren ondorioz, RNA mezuari heldua (mRNA heldua) sortzen da, exonek bakarrik osatua. mRNA heldu hau da proteinen sintesirako (itzulpenerako) informazioa daramana.
Prozesu hauei (5' txanoaren gehikuntza, poli-A buztanaren gehikuntza eta splicing-a) RNAren heldutasuna edo prozesamendua deritze.
Behin helduta, mRNA nukleoko poroetatik zitoplasmara esportatzen da, non itzulpena gertatuko den erribosometan.

Genetika Ariketa: Dihibridismoa

Fenotipoen Proportzioak (Adibidea)

Gurutzaketa baten ondorengoen fenotipoen proportzioak (adibidez, ile mota eta belarri luzera):

Ile kizkurra (L) eta belarri motzak (M): 6/16 = %37,5
Ile kizkurra (L) eta belarri normalak (m): 6/16 = %37,5
Ile leuna (l) eta belarri motzak (M): 2/16 = %12,5
Ile leuna (l) eta belarri normalak (m): 2/16 = %12,5

Punnett Taula (Adibidea)

Gurutzaketa honen emaitzak Punnett taula baten bidez irudika daitezke (hemen formatu sinplifikatuan):

        LM      Lm      lM      lm      <-- (Adibidez) Aita/Ama 1 gametoak
      +-----------------------------------
Lm    | LLMm    LLmm    LlMm    Llmm
      |
Lm    | LLMm    LLmm    LlMm    Llmm
      |
lm    | LlMm    Llmm    llMm    llmm
      |
lm    | LlMm    Llmm    llMm    llmm
      |
      ^
      | (Adibidez) Ama/Aita 2 gametoak

Preguntas frecuentes

Zer dira stop kodonak?

Stop kodonak UAA, UGA eta UAG dira. Sekuentziari amaiera ematen diote eta ez dute aminoazidorik kodetzen.

Zergatik behar dira hiru nukleotidoko kodonak?

Bi nukleotidoko kodonek 16 konbinazio baino ez dituzte ematen, eta hori ez da nahikoa 20 aminoazidoak kodetzeko. Hiru nukleotidoko kodonek 64 konbinazio ematen dituzte, nahikoa eta sobera.

Zein da mutazio germinalen eta somatikoen arteko ezberdintasuna?

Mutazio germinalak gametoetan edo gametoak sortzen dituzten zeluletan gertatzen dira eta heredagarriak dira. Mutazio somatikoak zelula somatikoetan gertatzen dira eta ez dira ondorengoetara pasatzen.