Galicia no século XIX: política, sociedade e economía

Galicia no século XIX: Unha época de transformacións

O século XIX foi un período crucial para Galicia, marcado por profundos cambios políticos, sociais e económicos. A invasión napoleónica de 1808 desencadeou un novo proceso político coa creación da Xunta Suprema do Reino, onde os liberais tiveron unha participación significativa por primeira vez. As décadas seguintes viron un enfrontamento entre o Antigo Réxime, defendido polo carlismo (representado pola fidalguía e o clero), e o liberalismo, impulsado pola nova burguesía.

A pesar dun pacto entre a fidalguía e a burguesía, a renovación industrial non se traduciu nunha reforma económica que mellorase as condicións da maioría da poboación. Un dos cambios perdurables da época liberal foi a división provincial de 1822, que transformou Galicia dun reino con 7 provincias a unha división de 4 provincias dentro do Reino de España.

Sociedade e Economía: Entre a tradición e a modernidade

Durante a primeira metade do século XIX, Galicia experimentou a transición do Antigo Réxime ao modelo liberal, pero a sociedade galega mantivo estruturas económicas e sociais preexistentes, incluíndo trazos anacrónicos como a fidalguía. A desamortización afectou o clero, privándoo de patrimonios e privilexios.

O campo foi o centro económico e social, caracterizado pola pequena explotación familiar e as terras de uso común. A actividade agraria marcaba a diferenza social a través do pago de rendas, distinguindo entre rendistas (fidalgos ou novos propietarios) e rendeiros (campesiños).

O caciquismo foi unha característica dominante da política e a sociedade, con caciques procedentes da fidalguía ou de sectores profesionais e comerciais. A consolidación dunha burguesía comercial foi a principal novidade social. A industria galega moderna xurdiu a finais de século arredor das fábricas conserveiras (especialmente en Vigo) e dos estaleiros, xunto á industria cerámica en Sargadelos e a siderurxia en Ferrol. O crecemento industrial trouxo consigo unha nova clase obreira.

A chegada tardía e limitada do ferrocarril a Galicia (con tramos como Santiago-Carril e A Coruña-Lugo) obstaculizou un maior desenvolvemento industrial.

A Emigración: Un fluxo constante cara a América

O século XIX viu o inicio da emigración masiva de galegos, principalmente cara a América Latina (Cuba, Arxentina, Uruguai, Brasil e Venezuela). Cuba e Arxentina foron os destinos preferentes. Entre 1836 e 1960, case dous millóns de galegos emigraron a América. Esta emigración supuxo unha perda de poboación nova, pero tamén facilitou a chegada de melloras, como a creación de escolas, grazas ás remesas de diñeiro.

O Galeguismo e o Rexurdimento: A reivindicación da identidade

Durante o século XIX, xurdiu o galeguismo, unha corrente de pensamento que afirmaba o carácter diferencial de Galicia e loitaba contra a súa marxinación política e económica. Paralelamente, desenvolveuse o movemento de rexeneración cultural coñecido como Rexurdimento, liderado por figuras como Rosalía de Castro, Eduardo Pondal e Manuel Curros Enríquez.

Baseándose no Rexurdimento literario e histórico, a finais de século conformouse un novo ideario centrado en Galicia: o rexionalismo. Destacaron dúas correntes: o rexionalismo conservador de Alfredo Brañas e o rexionalismo liberal de Manuel Murguía, que propugnaba unha descentralización do Estado.

O Reinado de Fernando VII: Resistencia ao cambio

A Restauración do Absolutismo (1814-1820): A Década Ominosa

En marzo de 1814, Fernando VII regresou a España. Mentres os liberais esperaban a xura da Constitución de Cádiz, o rei, apoiado polos servís, derrogou a Constitución e as reformas liberais, restaurando o Antigo Réxime, os privilexios do clero e da nobreza, e eximíndoos de pagar impostos. Fernando VII gobernou de forma absoluta, asesorado por unha camarilla, e os liberais foron perseguidos, moitos deles exiliados.

Pronunciamento: Forma de sublevación militar típica do século XIX, co obxectivo de cambiar un sistema político.

O Trienio Liberal (1820-1823)

En 1820, un pronunciamento liberal liderado polo coronel Riego triunfou, proclamando a Constitución de 1812. O rei tivo que xurar a Constitución, liberar os presos políticos e convocar eleccións. Os liberais restauraron as reformas aprobadas en Cádiz e crearon a Milicia Nacional. Durante este período, houbo intentos golpistas absolutistas, apoiados polo rei e países europeos. En 1823, os"Cen Mil Fillos de San Luí" restauraron a Fernando VII como rei absoluto.

A Fin do Absolutismo e a Guerra Carlista (1823-1833): A Década Ominosa

Este período estivo marcado por unha grave crise interna, a escaseza de fondos na Facenda e a perda do imperio americano. O rei intentou modernizar o goberno coa creación dun Consello de Ministros.

O problema dinástico: Ante a falta de descendencia, Fernando VII promulgou a Pragmática Sanción, anulando a lei sálica. Os absolutistas apoiaron ao irmán do rei, Don Carlos. Tras a morte de Fernando VII, a súa filla Isabel (con só tres anos) e a súa nai María Cristina asumiron o goberno, mentres Don Carlos se proclamaba rei, dando lugar á Primeira Guerra Carlista (1833-1840).

A guerra non foi só un conflito dinástico, senón tamén un enfrontamento ideolóxico entre liberais (partidarios de Isabel) e carlistas (defensores do absolutismo). Os carlistas tiveron forza no País Vasco, Navarra e noutras zonas. A guerra rematou coa derrota carlista, aínda que o conflito persistiu.

Reinado de Isabel II: A Construción do Estado Liberal

O Triunfo do Liberalismo

A rexencia de María Cristina coincidiu coa guerra carlista, aliándose cos liberais. Os liberais dividíanse en moderados e progresistas. Inicialmente, María Cristina cedeu o poder aos moderados, pero en 1836-1837 os progresistas, con Mendizábal, tamén tiveron o goberno. En 1840, María Cristina dimitiu debido a enfrontamentos cos progresistas, e o xeneral Espartero (progresista) asumiu o cargo de forma autoritaria. En 1843, un pronunciamento forzou a dimisión de Espartero, e Isabel II foi proclamada raíña con trece anos.

A Década Moderada (1844-1854)

Isabel II encargou o goberno aos moderados, liderados polo xeneral Narváez. Caracterizouse polo conservadorismo, a aprobación dunha nova Constitución en 1845 (que limitaba o dereito de voto aos máis ricos e restrinxía a liberdade de prensa) e a organización centralista do Estado.

O Bienio Progresista (1854-1856) e a Unión Liberal

O poder pasou aos progresistas, dirixidos por Espartero e apoiados pola Unión Liberal de O'Donnell. Impulsouse un novo proceso de desamortización e aprobouse a Lei de Ferrocarril. A axitacion social levou á raíña a retirar o goberno aos progresistas. Entre 1856 e 1866, alternaron no poder a Unión Liberal e os moderados, mentres os progresistas eran marxinados. O crecemento económico foi intenso e continuou a construción do ferrocarril.

A partir de 1866, a monarquía de Isabel II entrou nunha grave crise.

A Restauración: A Volta da Monarquía Constitucional

O Xeneral Martínez Campos e Afonso XII (1874)

O xeneral Martínez Campos proclamou rei a Afonso XII, fillo de Isabel II, en 1874, dando inicio ao réxime da Restauración. O novo rei, partidario da monarquía constitucional, nomeou presidente do goberno a Cánovas del Castillo.

A Constitución de 1876

A Constitución de 1876 foi conciliadora, incorporando principios modernos e progresistas, e recoñecendo amplos dereitos e liberdades.

O Sistema de Quendas Pacíficas

O poder quedou asignado a dous partidos que aceptaban a monarquía constitucional e alternaban no goberno de forma pacífica: os conservadores (dirixidos por Cánovas) e os liberais (dirixidos por Sagasta, que impulsou reformas sociais e o sufraxio universal masculino).

O monopolio do goberno por estes dous partidos foi posible grazas á corrupción electoral, o caciquismo (manipulación do voto rural) e o pucheirazo ou fraude electoral nas cidades.

A Oposición ao Sistema

O sistema deixaba fóra a grupos como o anarquismo, o socialismo e os nacionalismos.

• Anarquismo: Concentrado en Cataluña e Andalucía, creou a Confederación Nacional do Traballo (CNT).
• Socialismo: Liderado por Pablo Iglesias, fundou o Partido Socialista Obreiro Español (PSOE) en 1879, e posteriormente a Unión Xeral de Traballadores (UGT).
• Nacionalismos: Xurdiron partidos nacionalistas en Cataluña, País Vasco e Galicia, en reacción á creación dun Estado centralizado.
• Republicanos: Tamén representaban unha oposición ao sistema monárquico.

O Desenvolvemento Económico: Unha Industrialización Limitada

A Débil Revolución Industrial

A industrialización en España foi débil debido a varios factores: escaseza de materias primas, malas comunicacións, falta dun mercado interno, pobreza da poboación, falta de capital e predominio de empresas estranxeiras.

As primeiras industrias modernas localizáronse en zonas concretas, destacando a téxtil catalá e as siderurxias vasca e asturiana. O ferrocarril foi fundamental, cunha rede que se expandiu entre 1856 e 1866, aínda que cunha estrutura radial centrada en Madrid e unha distancia entre carris maior que noutras partes de Europa.

A finais do século XIX, a industria consolidouse, e desenvolvéronse novos sectores como a electricidade, o petróleo e a química. Non obstante, a industria española enfrontaba dous problemas graves: era pouco competitiva e os sectores modernos concentrábanse en poucas zonas.

A Liberación da Terra

A agricultura seguiu sendo o sector principal, empregando ao 70% da poboación activa. A principal transformación foi a privatización das terras, levada a cabo polos liberais mediante:

1. A abolición dos morgados (grandes latifundios privados).
2. A desamortización das terras vinculadas (propiedade da Igrexa e dos concellos), que o Estado incautou e vendeu a particulares. Destacan a desamortización de Mendizábal (terras da Igrexa) e a de Madoz (terras dos concellos).