O galego e a poesía das Irmandades e da vangarda no primeiro terzo do século XX

O galego no primeiro terzo do s. XX

Situación de diglosia: o castelán é a lingua máis prestixiada.

Proceso de recuperación do galego: iniciado no Rexurdimento; importante avance agora.

Logros: movemento galeguista e organizacións

• Irmandades da Fala (1916): obxectivo de defensa, dignificación e expansión do idioma. Editaron o periódico A Nosa Terra; potenciaron o teatro; fixeron proxectos para a galeguización do ensino e doutros ámbitos; fundaron editoriais.
• Grupo Nós: modernizaron os xéneros menos desenvolvidos e crearon o ensaio galego. Estenden a lingua galega a todas as formas de relación que ata entón a excluíran.
• Revista Nós: publicaron traballos literarios e doutras temáticas, demostraron a validez do galego para o tratamento de todo tipo de temas.
• Seminario de Estudos Galegos (SEG): fundado por alumnos e profesores universitarios en 1923, o seu obxectivo é estudar Galicia. Intentan sentar as bases histórico-culturais da identidade galega e con eles nace o ensaio en galego.
• O Partido Galeguista: formado polos membros máis coñecidos das Irmandades e o Grupo Nós. O seu obxectivo era a consecución do autogoberno a través dun Estatuto de Autonomía, aprobado en referendo en 1936. Promulgábase a cooficialidade do galego, introducíndoo no ensino e na Administración, pero o alzamento militar impediu poñelo en práctica.

Características lingüísticas

Galego enxebrista: caracterizado por intentar diferenciarse do castelán. Acoden ao portugués ou ao galego antigo. Uso de arcaísmos, vulgarismos e hiperenxebrismos.

Real Academia Galega (1906): non se acadou unha norma estándar. Moitos dos aspectos daquelas normas mantéñense na actualidade.

Publicación das normas do Seminario, elaboráronse algunhas gramáticas e dicionarios de interese.

Os prexuízos lingüísticos

Lingua en expansión: castelán. Lingua minorizada: galego.

Prexuízos lingüísticos: valoracións e actitudes negativas sobre o galego e sobre os seus falantes co obxectivo de provocar o seu rexeitamento.

• Prexuízos vellos: o galego é unha lingua vinculada co mundo rural, a pobreza, a ignorancia e o atraso.
• Prexuízos novos: rexéitase o galego normativo porque é un “invento” artificial, non é “auténtico”, pero, asemade, din que é mellor non falalo que facelo mal; considérase unha lingua con poucos falantes.

Graves consecuencias: afectan moi negativamente ao autoconcepto individual e colectivo, son discriminatorios, manteñen os usos diglósicos, provocando o abandono da lingua e a ruptura da transmisión xeracional.

Tipos de prexuízos lingüísticos

• Estéticos.
• Socioeconómicos.
• Sociopolíticos.

Poesía das Irmandades (1889-1939)

A etapa das Irmandades divídese en tres períodos: Restauración Borbónica (finais do XIX-1931), a II República (1931-1936) e a Guerra Civil (1936-1939), que coinciden co Posrexurdimento e a Época Nós.

Contexto socio-histórico

• Agrarismo: movemento social máis representativo do primeiro terzo do século XX. Obxectivo: procurar melloras nas condicións de vida dos campesiños. Primeiro a través de Solidaridad Gallega (1907-1915) e máis tarde coa constituída en 1912 Acción Gallega, dirixida por Basilio Álvarez.
• Nacionalismo: superados os movementos provincialista e rexionalista do s. XIX, desenvólvese a terceira fase do galeguismo, o nacionalismo, que nace coa creación das Irmandades da Fala en 1916. Reivindicaba a autonomía integral para Galicia e a cooficialidade dos idiomas galego e castelán. O proxecto inicial converteuse despois nunha plataforma política, sen éxito debido aos malos resultados obtidos nas eleccións de 1918. En 1922 fractúrase en dúas liñas, cultural e política; triunfa a primeira, defendida por Risco.
• Emigración: forte incremento a partir de 1850 polas dificultades económicas do país. As consecuencias foron a fractura social e o despoboamento do territorio de orixe.
• Movemento obreiro: primeiras décadas do s. XX, aparición das primeiras organizacións de traballadores influídas pola Internacional. A economía era a fonte de riqueza (sector primario), cunha escasa industrialización e atraso nas comunicacións.

Panorama cultural

• Fundación da RAG (1905), promovida desde a Habana por Fontenla Leal e Curros Enríquez.
• Revista Nós, publicada en Ourense desde 1920.
• Seminario de Estudos Galegos, en Santiago (1923), co fin de formar investigadores e divulgar a realidade galega.

Autores principais da poesía

Ramón Cabanillas (Cambados, 1876-1959)

Poeta máis sobresaínte. A crítica coincide en sinalar a dificultade de adscribilo a un grupo ou xeración determinada.

Obra: atopamos o alento social de Curros, a liña intimista de Rosalía e o ton épico de Pondal. Influencia do Modernismo na súa obra.

Vida: naceu en Cambados en 1876. Estudou no Seminario Menor de Santiago. Entre 1910 e 1916 reside en Cuba, onde comeza o seu labor literario. En 1916 regresa a Galicia e desempeña labores burocráticos. Pasa os últimos anos no mosteiro de Samos e morre en 1959.

Produción poética

• Poesía lírica: poemas intimistas, amorosos, con recreacións da natureza e a evocación do pasado. A rosa de cen follas (1927); poemas cívicos como Da terra asoballada (1917), onde recolle postulados agraristas e o ideario das Irmandades da Fala; e poemas costumistas, onde recrea tipos e costumes rurais desde unha perspectiva crítica e humorística.
• Poesía narrativa: recrea un pasado cheo de esplendor e augura un futuro esperanzador para Galicia. Na noite estrelecida (1926), longo poema narrativo dividido en tres sagas: A espada de Escálibur, O Cabaleiro do Santo Grial e O soño do rei Artur.

Evolución literaria

• Etapa de formación (1910-1915): (pregaleguista/agrarista). Influencia de intelectuais galeguistas. Temática intimista e social. Influencias modernistas. No desterro (1913) e Vento mareiro (1915).
• Etapa decisiva (1916-1920): (galeguista). Influenciado polas Irmandades da Fala, trata de achegar as ideas galeguistas ao pobo mediante poemas de carácter didáctico. É un poeta civil. Da terra asoballada (1917) e a obra teatral A man da santiña (1921).
• Etapa mítico-saudosista (1920-1931): (nacionalista). Influencia pondaliana nunha poesía empeñada en reconstruír o pasado mítico de Galicia. Na noite estrelecida (1926) e o drama O mariscal (1926).
• Etapa de madurez (1939-1959): (intimista). Caracterizada polo afastamento do compromiso ideolóxico, últimos anos de reclusión no mosteiro. A poesía é intimista e autorreflexiva, segue unha liña de pesimismo existencial cun ton poético grave e contemplativo e o uso do verso clásico. Camiños no tempo (1949).

Lingua e estilo: na 1ª etapa, lingua dialectal. A partir dos anos 20 vólvese culta.

Antonio Noriega Varela (Mondoñedo, 1869 - Viveiro, 1947)

Comezou estudos eclesiásticos en Mondoñedo que non rematou; logo estudou Maxisterio. Obras principais: Montañesas (1904/1910) e Do ermo (1920/1929/1946).

• Poesía costumista e ruralista: influída polos autores do s. XIX, motivos paisaxísticos, costumes, tradicións e vida dos campesiños de Mondoñedo.
• Poesía modernista e saudosista: influencias de Rubén Darío, Teixeira de Pascoaes e dos clásicos latinos. Poesía culta e refinada, toma como motivo as paisaxes portuguesas. O franciscanismo é unha manifestación da profunda relixiosidade do autor, que concibe a obra como un canto á grandeza de Deus.

Outros autores

• Gonzalo López Abente: autor de sete poemarios. A crítica destaca o poemario Do outono.
• Victoriano Taibo: discípulo de Cabanillas. Destaca o seu poemario Abrente.

Poesía de Vangarda

Desenvólvese en Europa entre 1900 e 1930 a través de varias correntes estéticas:

• Futurismo: exalta a mecánica e a técnica. Suprime adxectivos e adverbios e elimina a puntuación.
• Cubismo: relacionado coa pintura, descomposición en liñas xeométricas. Caligramas.
• Dadaísmo: postula a irracionalidade e a rebeldía. Libre asociación de conceptos.
• Surrealismo: fluxo libre do inconsciente e psicoanálise de Freud.

Vangardismo en Galicia

As Irmandades da Fala e a Xeración Nós foron os principais difusores. Coñécese como Novecentistas, Xeración do 25 ou Xeración de 1922.

• Vangarda matizada: mestura tradición e modernidade. Inclúe o hilozoísmo (Amado Carballo) e o neotrobadorismo (agroma tras o descubrimento dos cancioneiros).
• Vangarda plena: rompe coa tradición. Ultraísmo, surrealismo e creacionismo. Máximo expoñente: Manuel Antonio.

Vangarda pura: O creacionismo

Manuel Antonio (Rianxo, 1900-1930): a figura máis innovadora. Defende o monolingüismo e simboliza a modernización literaria. É un creador rebelde e radical.

Vida: estudou Náutica en Vigo. A súa relación con Vicente Risco infórmao sobre os "ismos". Entre 1926 e 1927 embarca no paquebote Constantino Candeira, onde escribe De catro a catro.

Obra: destaca o manifesto Máis Alá! e o poemario De catro a catro (1928). Inicia a vangarda plena polo seu carácter rupturista. Disposición topográfica e metáforas innovadoras ligadas á ciencia. Ofrece unha visión do mar insólita, como unha viaxe interior e simbólica.

Vangardas matizadas: Hilozoísmo e Neotrobadorismo

• Hilozoísmo: destaca Amado Carballo (Proel, O galo). Mestura elementos tradicionais con imaxes sensoriais e unha visión humanizada da natureza.
• Neotrobadorismo: influencia da lírica medieval. Destacan Fermín Bouza Brey (Nao senlleira) e Álvaro Cunqueiro (Mar ao norde, Poemas do si e do non, Cantiga nova que se chama riveira).