Vangarda e lingua galega: movementos, autores e trazos literarios

Características do texto dialogado

1. Importancia da linguaxe non verbal: elementos paralingüísticos (volume, intensidade, énfase, silencio, ton, ritmo...) e extralingüísticos (movementos corporais, posturas, miradas...).
2. Continuas referencias ao contexto extralingüístico: por medio de deícticos, en relación co marco espazo–temporal (adverbios, verbos, conectores).
3. Predominio da función expresiva: da 1.ª e 2.ª persoas gramaticais, referidas ao emisor e receptor; expresións enfáticas ou diminutivos.
4. Emprego das tres modalidades oracionais: enunciativa, interrogativa e exclamativa.
5. Importante uso de interxeccións, pronomes interrogativos e exclamativos.
6. Frases breves, incompletas, espontáneas e fáticas: do tipo ¡vale!, bah!, non sabes?, non si?, entendes?
7. Estilo sinxelo, natural e áxil.

Movementos vangardistas: trazos e artistas

1. Cubismo: os caligramas (poemas visuais en que os propios versos compoñen deseños), o xeometrismo, o fragmentarismo e o instantaneísmo. Artistas: Apollinaire, Picasso.
2. Futurismo: a exaltación do mundo da ciencia, industria e técnica; a destrución da sintaxe e a supresión gramatical e ortográfica. Artista: Marinetti.
3. Expresionismo: a reivindicación da subxectividade artística e a presentación dunha realidade agresiva, distorsionada e tortuosa. Artista: Munch.
4. Dadaísmo: a destrución estética, a negación da creación artística, a escrita ao azar, o absurdo e a primaria expresividade infantil. Artistas: Duchamp, Tzara.
5. Creacionismo: o poema non é unha imitación da natureza senón un obxecto autónomo; o poeta como deus; os poemas son un conxunto de versos cunha libre configuración e sen rima, sen nexos temáticos fixos nin signos de puntuación. Artista: Huidobro.
6. Imaxinismo: a riqueza de imaxes e ritmo; a sensación sobre o concepto; unha poesía animicamente fría pero moi plástica, de grande beleza e perfección formal. Artistas: Eliot, Pound.
7. Ultraísmo: a deshumanización artística; a innovación tipográfica do poema moi breve; a importancia da imaxe poética e da metáfora; a ausencia de puntuación e de rima; os espazos en branco. Artista: Gómez de la Serna.
8. Surrealismo: a escrita automática e o inconsciente; o mundo dos soños, das alucinacións e dos delirios; a mestura de realidade e fantasía; o humor negro; o absurdo, as imaxes irracionais e os símbolos. Artistas: Breton, Aragón, Éluard, Miró, Dalí.

Movementos vangardistas galegos: trazos e artistas

1. Creacionismo: procura dunha arte que non imite a realidade mediante imaxes e metáforas; presenza de elementos do mundo mecanizado; rupturas temporais. Artista: Manuel Antonio.
2. Hilozoísmo / Imaxinismo: presenza dunha natureza humanizada e animada mediante personificacións e imaxes suxestivas e xustapostas, combinadas con elementos auditivos e visuais; poesía caracterizada pola brevidade, a sinxeleza e a permanencia de esquemas de rima e métrica tradicionais/populares (rima regular asonante e arte menor). Artistas: Luís Amado Carballo (Proel, 1927; O galo, 1928).
3. Neotrobadorismo: mestura de elementos da poesía popular (versos octosílabos, pareados, tríades...) cos elementos temáticos (o amor), formais (paralelismo, leixaprén, refrán...) e ambientais (paisaxes primaverais, fontes, mar, ríos...) da poesía trobadoresca galego-portuguesa. Artistas: Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova que se chama riveira, 1933; Dona do corpo delgado, 1950) e Fermín Bouza Brey (Nao senlleira, 1933; Seitura, 1955).
4. Cubismo: Álvaro Cunqueiro (Mar ao norde, 1932).
5. Surrealismo: Álvaro Cunqueiro (Poemas do si e non, 1933).

Etapas da obra de Manuel Antonio

1. Formación / Modernista: combinación de elementos tradicionais (patriotismo, presenza de rima...), modernistas (ton melancólico, ritmo...) e vangardistas (imaxes suxestivas, innovacións na disposición gráfica e na puntuación...) e temas (a noite, o mar, a morte, as tebras, o fatalismo...).
2. Vangardista: obras como Con anos do meu interior (hilozoísmo), Foulas (cubismo) e De catro a catro (1928) (creacionismo, cubismo e futurismo).
3. Retroceso na audacia vangardista: exemplo: Viladomar (modernismo).

Trazos xerais da obra de Manuel Antonio

A ruptura temática coa poesía galega anterior; a ausencia de “argumento” no poema; a creación de imaxes autónomas respecto da realidade; a presenza constante dun referente mariño e o fondo existencial dos poemas.

Influxos creacionistas na obra de Manuel Antonio

Uso de estranxeirismos; procura da imaxe poética polipétala, impresionante e orixinal; introdución de discursos non poéticos (clave Morse, fórmulas químicas, sons onomatopeicos, cantigas populares...); uso de termos da linguaxe científica e tecnolóxica da época; ausencia de ritmo e rima, heterosilabismo dos versos; parodia de certos elementos románticos.

Influxos cubistas e futuristas na obra de Manuel Antonio

Valor dos espazos en branco e disposicións peculiares dos versos que presentan os seus textos.

Situación da lingua galega no primeiro terzo do século XX

Era a lingua única de case o 90 % da poboación. Acelerouse o proceso de substitución polo castelán motivado polo aumento da urbanización, pola aparición de diferentes medios de comunicación e pola alfabetización realizada, na súa maior parte, en castelán. En canto á lingua escrita, aínda non existía unha normativa que marcara o canon, malia que se publicaran xa algúns dicionarios e gramáticas, como Algunhas normas pra unificazón do idioma galego (1933) e Engádega pra unificazón do idioma galego (1936), ambas promovidas polas Irmandades da Fala e o Seminario de Estudos Galegos.

Cabe engadir que en 1922 publícase a primeira revista infantil en galego, As Roladas, por iniciativa de Ramón Cabanillas; en 1932 aparecen os primeiros materiais pedagóxicos para a aprendizaxe do galego, como o Método de lectura, de Xosefina Iglesias Vilarelle, e, en 1936, o Libro das primeiras letras, de Xosé Ramón Fernández Oxea.

Trazos lingüísticos do galego no primeiro terzo do século XX

1. Grafía e fonética: uso do i latino e rexeitamento do grego (ex.: lei, maio); emprego dos grafemas ll, ñ, x para representar /ʎ/, /ɳ/, /ʃ/.
2. Conservación etimolóxica: uso etimolóxico do h (ex.: hoxe, Hespaña; fronte a formas como orfo, irmán), mantemento de grupos consonánticos cultos (ex.: apto, obviar) e plurais do tipo animás, caravés.
3. Arcaísmos e adaptacións: substitución de formas lexítimas por arcaísmos (ex.: vegada, nascemento, door…) e diminución (que non desaparición) ou adaptación de castelanismos (ex.: lexos, ánxel).
4. Influxos e variantes: emprego de lusismos (terminación «-zon», embora...), hipergaleguismos (ex.: zoa, ambente, carreteira, adourar) e aceptación de vulgarismos (ex.: língoa, númaro).
5. Fenómenos fonolóxicos: adicións e supresións vocálicas (ex.: amore, idea, espranza, esprito), simplificación de grupos cultos (ex.: alunos, costantes, efeito, ouxetos) e metátese (ex.: *drento, presoas).

Trazos característicos da narrativa de Rafael Dieste

1. Relatos breves e independentes: próximos ás lendas e supersticións, cun ambiente de misterio, tensión e suspense e cun final de impacto único e rotundo.
2. Plasmación do carácter do home galego: sinxelo, bondadoso, nostálxico, orgulloso, fiel aos seus valores, sen caer na antropoloxía dos modelos narrativos tradicionais.
3. Mestura de tradición e cultura culta: combinación do relato popular co culto e de elementos líricos e humorísticos.
4. Recursos do relato oral: apelacións ao auditorio, autoxustificacións do narrador, referencias espazo–temporais concretas, constantes digresións e historias encaixadas dentro do argumento principal.
5. Recursos do relato culto: descricións plásticas impresionistas de ambientes e personaxes, rica adxectivación, numerosas roturas no plano temporal, implicación activa do lector, feitura lírica nalgunhas historias, comezos in media res e finais abertos.
6. Preferencia por temas misteriosos ou extraordinarios: combinación de relatos realistas con outros fantásticos, con elementos macabros, terroríficos ou de ciencia ficción.
7. Convivencia do real e do marabilloso: presenza do mundo real xunto ao imaxinario (mouros, Santa Compaña, a morte...), suxerindo un clima sobrenatural sen apartarse da natureza.
8. Eventos ambivalentes: acontecementos posibles, dubidosos, ambiguos, problemáticos e ordinarios cunha dimensión máis profunda; experiencias metafísicas (dúbida, medo, nada, liberdade, soidade, escepticismo).
9. Orixe popular dos argumentos: historias destinadas a ser contadas a un público, cunha presentación evocadora dunha situación espacial ou caso.
10. Personaxes e contornos: personaxes propios dos ambientes do Rianxo natal de comezos de século, que enfróntanse a adversidades diversas (pobreza, morte, retorno, crueldade, soidade, desilusión, emigración, marxinación) e que descubren valores como a dignidade e a solidariedade.
11. Constitución do sentido: o sentido do texto compete ao lector; admite varias interpretacións e presenta pluralidade de voces narrativas.